جاقىندا الماتىداعى «اbai baspasy» زەرٸپباي ورازباي ەزٸرلەگەن «ۇلى تاريح جەنە ۇلى ەۋليەلەر» اتتى جيناقتى جارييالادى. ول اقتان سوپى قۇتبتىڭ «بٸزدٸڭ تاريحىمىز» (1730) دەپ اتالاتىن شاعاتاي قارپٸندەگٸ قولجازباسى نەگٸزٸندە دايارلانعان. وندا شىڭعىس حاننىڭ (قولجازبادا – شىڭعىز) ەڭ سەنٸمدٸ قولباسشىسىنىڭ بٸرٸ نوقتا (كەي دەرەكتە بۇقىرشىن) نويان مەن ونىڭ اعاسى وراقتى ۇرپاقتارىنىڭ XVIII عاسىردىڭ باسىنا دەيٸنگٸ تاريحى باياندالعان.
اتالعان كٸتاپتاعى تٷركٸلەر مەن شىڭعىس حانعا قاتىستى مەلٸمەتتەر راشيد اد-دين فازۋللاح حامادانيدٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» (1316) جەنە شاراف اد-دين ەلي يازديدٸڭ «زافارناما» (1425) ەڭبەكتەرٸندەگٸ دەرەكتەرگە سەيكەس كەلەدٸ. جيناققا بەكاسىل ەۋليەنٸڭ «زيكزال» مۇراسى تۋرالى دەرەكتەر مەن مەشھٷر جٷسٸپتٸڭ ەستەلٸكتەرٸ, سونداي-اق اكادەميك عاريفوللا ەسٸمنٸڭ «شىڭعىز حان تۋرالى توسىن پٸكٸر» اتتى ماقالاسى ەنگەن. «ۇلى تاريح جەنە ۇلى ەۋليەلەر» كٶنە زاماننان وسى كٷنگە دەيٸنگٸ ەل تاريحىن دۇرىس بايىپتاۋعا جەردەمٸن تيگٸزەدٸ.
7 جەلتوقسان كٷنٸ ساع. 15.00-دە ەلورداداعى اكادەمييالىق كٸتاپحانادا كٶنە تاريحتان ماعلۇمات بەرەتٸن «ۇلى تاريح جەنە ۇلى ەۋليەلەر» اتتى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتەدٸ.
اقتان سوپى قۇتبتىڭ «بٸزدٸڭ تاريحىمىز» اتتى كٸتابىنىڭ 1-بٶلٸمٸندە ادامزاتتىڭ جاراتىلعان دەۋٸرٸ, ىدرىس (ع.ا.س.) پەن نۇق (ع.ا.س.) پايعامبارلاردىڭ تاريحى, تٷركٸ تايپالارىنىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ العاشقى مەكەندەگەن ايماقتارى, ونداعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ (تالاس, شۋ, بالقاش, ت.ب.) نەگٸزٸ, تايپا-رۋ اتىنا اينالعان ادامداردىڭ مەلٸمەتٸ, ولاردىڭ ۇرپاقتارى, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸنە قالاي تاراعانى, ۇلتتارعا بٶلٸنگەنٸ تۋرالى باعا جەتپەس دەرەكتەر كەلتٸرٸلگەن. مۇرا مازمۇنىندا نۇق پايعامبار توپان سۋدان كەيٸن تۋران دەگەن اتاۋعا يە بولعان جەرلەردٸ يافاس اتتى ۇلىنىڭ ەنشٸسٸنە بەرەدٸ. ونىڭ العاشقى قونىسى – كۋر تاۋ (قارا تاۋ). يافاستىڭ تٷرٸك, حازار, ساقلاب, رۋس, مەشەك, چين, قامار, كيمال (تيبيت) اتتى توعىز ۇل تۋادى. يافاس بيلەۋشٸ بولعان كەزدە, ونىڭ ەسٸمٸنە «بيلەۋشٸ-پاتشا» ۇعىمىن اڭعارتاتىن «قاعان» دەگەن سٶزدٸ تٸركەپ اتايتىن. تٷرٸك تە, ونىڭ ۇرپاقتارىنان شىققان قىرقىز (قىرعىز), جالايىر, نايمان, ارعىن سيياقتى ۇلىقتار دا «قاعان/ حان» دەگەن دەرەجەگە يە بولعان دەلٸنەدٸ.
تٷرٸكتەن ەلٸنجا, تٷتٸك, شەگٸل, بەرسەنجار, ەملاق, تارپاق, تۋر دەگەن ۇلدار تارايدى (كٸتاپتا ولاردىڭ 4-بۋىنىنا دەيٸنگٸ شەجٸرەسٸ بار). ولاردىڭ ٸشٸندە حالىققا تانىس قىرقىز (قىرعىز), جالايىر, قورداي, البان, قۇلان, نايمان, نەدٷلٸش, ارعىن, تۋبا, بۋيرات, بايقال, جاقۋت, تاڭقۇت, شانقۇت, ۇرانقاي, قاتۋن, اشينا (ولار ەكەۋ: بٸرٸنشٸسٸ – قاڭقادان, ەكٸنشٸسٸ شىرشىق ەۋلەتٸنەن تارايدى), قوتان, قاشعار, تەرٸم, چاقماق (شاقپاق), ەرٸس (ارىس), دۋلا, افراسيياب, ەنكٷرەن, شىمعان, شىمباي, شىرشىق, سيريلي (سٸرگەلٸ), چانچقۋلي (شانىشقىلى) ت.ب. تايپا-رۋلاردىڭ, توپونيمدەردٸڭ اتاۋى ۇشىراسادى.
كٸتاپتاعى دەرەگٸندە يافاستىڭ ۇرپاقتارى 5-بۋىنعا جەتكەندە مەيلٸنشە كٶبەيٸپ, باستاپقى مەكەندەگەن ايماعى تٸرشٸلٸگٸ ٷشٸن تارلىق قىلادى. سوندىقتان تٷرٸك ەۋلەتٸن كۋر تاۋعا قالدىرىپ, كەيٸنگٸ ۇلدارىن ەۋلەتٸمەن قوسا باسقا ايماققا قونىس اۋدارتۋدى ۇيعارادى.
تٷرٸك 240 جىل ٶمٸر سٷرگەن («تٷرٸك – لاقاپ اتى, تٷبٸرٸ ارابتىڭ «اقىلدى, دانا, دانىشپان» ۇعىمىن بەرەدٸ; تٷرٸك سايرامدا ٶلٸپ, سول جەرگە قويىلدى. سايرام – تٷرٸكتٸڭ تۋر دەگەن كەنجە ۇلىنىڭ لاقاپ ەسٸمٸ» دەلٸنگٸن قولجازبادا), وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ بٸرنەشە ۇرپاعى دٷنيەگە كەلٸپ, ٶسٸپ-ٶنٸپ كٶپتەگەن ۇرىققا (اتاعا) بٶلٸنٸپ, بٶلەك ٶمٸر سٷرە باستايدى. سوندىقتان ول كەنجە ۇلى تۋردى وڭتٷستٸككە قالدىرىپ, ودان سوڭ الىنجانىڭ دەباقۋي, ديپ جاقىي, قاڭقا دەگەن ۇلدارىنان تاراعان ۇرپاقتارىن كۋر تاۋدان (قارا تاۋدان) تالاسقا دەيٸن جەنە ودان ەرٸ شۋ ٶزەنٸنٸڭ ارالىقتارىنداعى ايماقتارىنا قونىستاندىرادى. قالعان تٷتٸك, شەگٸل, بەرسەنجار, ەملاق دەگەن ۇلدارى مەن ولاردان تاراعان ۇرپاقتارىن باسقا ايماقتارعا ورنالاستىرۋ ٷشٸن ۇلى كٶشتٸ باستايدى. ول كٶشٸرمەك بولعاندا, ٶزەن جاعالاۋىنداعى وتىرعان ۇرپاعى ورنىققان جەرٸنەن كەتكٸسٸ كەلمەي, بٸرشاما تالاستى («تالاس» توپونيمٸنٸڭ نەگٸزٸ) دەيدٸ.
ونىڭ كٶشٸ العاشىندا ٶزەننەن (شۋ) ٶتٸپ, ونىڭ سولتٷستٸگٸندە كٶلدەنەڭ جاتقان تاۋعا كەزدەسەدٸ. ودان ٶتكەن كەزدە بٸر ٷلكەن كٶلگە (بالقاش) شىعادى. سول جەردە تٷرٸكتٸڭ بالقاش اتتى قىزى جولبارىستان ٷركٸگەن ٶگٸزدەن قۇلاپ, مەرت بولادى. سودان ەستە قالسىن دەپ, كٶلگە بالقاش اتاۋى بەرٸلگەن دەسەدٸ.
ولار شىعىسقا قاراي جٷرگەن كەزدە, كٶلگە كەلٸپ قۇيىپ جاتقان بٸر ٶزەنگە تاپ بولادى. ول ٶزەننەن ٶتەر كەزدە قوردايدىڭ يلي دەگەن ەيەلٸ سۋعا تۇنشىعىپ قايتادى. ونى ٶزەننٸڭ بەرگٸ بەتٸنە جەرلەيدٸ. سوندا قورداي سٷيٸكتٸ ەيەلٸنٸڭ بەيٸتٸن ايدالاعا جالعىز تاستاپ كەتكٸسٸ كەلمەي, تٷرٸك اتاسىنان سول جەردە قالۋعا رۇقسات الادى. ٶزەنگە يلي (Iلە) دەگەن اتاۋ بەرەدٸ (Iلەنٸڭ وڭ جاعالاۋىنا شەگٸلدٸڭ البان دەگەن پەرزەنتٸ قونىس تەبەدٸ).
ۇلى كٶش سودان سوڭ شىعىسقا قاراي جٷرٸپ وتىرىپ, كٶلدەنەڭ جاتقان اسا بٸر بيٸك تاۋعا تٸرەلەدٸ. تٷرٸك اتا وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸك تاراپتاعى ايماقتارعا بارىپ قايتقان ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ جالايىر (شىن اتى – كٶكجال) اتتى نەمەرەسٸ بيٸك تاۋدىڭ (التاي) باسىنا شىعىپ, كٶپ جەرٸن ارالاپ, ونىڭ ەسەم تابيعاتىن ۇناتىپ قالادى. سول تٷرٸك اتاسىنان مول ايماقتى قونىس رەتٸندە ەنشٸلەپ الادى. سوندا جالايىردىڭ ٸنٸلەرٸ البان مەن قۇلان جەنە ولاردىڭ ەكەسٸ شەگٸل جالايىرمەن قالعىلارى كەلەتٸنٸن ايتادى. تٷرٸك بۇل ٶتٸنٸشتٸ قابىل الىپ, ولارعا سول تاۋدان (التايدان) قورداي قالعان ٶزەنگە دەيٸن جەرلەردٸ بەرەدٸ. ولار العاشىندا اتالعان تاۋ مەن سول تاۋدىڭ ەتەگٸندەگٸ ٶزەننٸڭ بويىنا قونىستانادى. سول جەردە جالايىردىڭ بٸر جاسار بالاسى تٷرٸكتٸڭ ساۋساعىن تٸستەپ الادى. سوندا تٷرٸك: «مىنا بالا ٶزٸ سەبي بولسا دا, تٸسٸ ەرەسەكتٸكٸندەي ەكەن» دەپتٸ, سودان «ەرتٸس» بوپ كەتە باردى دەيدٸ ەپسانادا (گيدرونيم تٶركٸنٸ).
تٷرٸك اتا سول جەردە قىستاپ قالادى. سول جىلى قىس ٶتە قاتتى بولىپ, ادامدار كٷيزەلٸسكە ۇشىرايدى. ول كەزگە دەيٸن ادامدار وتتى قۇرعاق اعاشتاردى بٸر-بٸرٸنە ىسقىلاپ جٷرٸپ الادى ەكەن. كٷن قاتتى سۋىپ كەتكەن كەزدە, بەرسەنجاردىڭ ۇلى نەدٷلٸش قۇرعاق اعاش ٸزدەپ جٷرٸپ قاتتى ىزالانادى دا, بٸر تاستى ەكٸنشٸ تاسقا ۇرىپ, وت شىعارىپ الادى. مۇنىڭ شاراپاتى – ادامزاتقا وت كەلەدٸ.
كٶكتەمنٸڭ ورتاسى اۋعان كەزدە تٷرٸك قالعان بالالارىن جيناپ الىپ, سولتٷستٸككە قاراي تاۋدى جاعالاپ جولعا شىعادى. اق سۋلى ٶزەنگە جەتەدٸ. نايماننىڭ اناسى مەن جالايىردىڭ اناسى تۋعان اپالى-سٸڭلٸلٸ ەكەن, العاشقىسى ٶزەننەن ەرٸ اسىپ كەتكٸسٸ كەلمەيدٸ. ونىڭ باۋىرلارى نەدٷلٸش, ارعۇن (ارعىن), تۋبا, سوسىن ولاردىڭ ەكەسٸ بەرسەنجار دا نايمان قالعان ايماقتا ورنىعۋعا تٷرٸكتەن رۇقسات سۇرايدى. ٶتٸنٸش قاناعاتتاندىرىلىپ, بەرسەنجارعا «ۇرپاقتارىڭ وسى تۇستان باتىسقا قاراي قونىستانا بەرسٸن!» دەپ, نۇسقاۋ بەرەدٸ دە, قالعان ۇرپاعىن ەرتٸپ ەلگٸ اق سۋلى (بەرەل) ٶزەننەن ٶتٸپ, ەرٸ كەتەدٸ. بەرسەنجار بولسا اتاسىنىڭ ايتقانىن ورىنداپ نەدٸلٷش, ارعۋن, تۋبانى باتىس جاققا كەزەك-كەزەگٸمەن ورنالاستىردى.
اق سۋلى (بەرەل) ٶزەننەن ٶتكەننەن سوڭ جالايىر مەن نايماننىڭ ناعاشىسى – قىرقىز (قىرعىز) ٶز قارىنداستارىنان الىس كەتۋدٸ قالامادى. سٶيتٸپ, ول دا ٶتٸنٸش ايتىپ, اق سۋلى ٶزەننەن كەيٸنگٸ ايماققا قونىستانۋعا رۇقسات الدى.
تٷرٸك اتامىز قالعان ۇرپاقتارىن ەرتٸپ شىعىسقا قاراي جٷردٸ دە, تاعى بٸر ٶزەنگە كەلگەن كەزدە, ول ايماقتارعا تٷتٸكتٸڭ جالان مەن قام دەگەن بالالارىن قونىستاندىردى. بۇلار قىرقىزدان الىس كەتكەن جوق. ٶزٸ تۋىپ-ٶسكەن جەرلەرٸنٸڭ اتىن ۇمىتپاۋ ٷشٸن قونىستانعان ٶڭٸرٸ مەن سۋ ٸشكەن ٶزەنٸنە شۋ دەپ ات قويدى.
سودان سوڭ تٷرٸك اتامىز قالعان ۇرپاقتارىن ەرتٸپ تاعى دا شىعىس تاراپقا جول تارتتى. سول كەزدە تٷتٸك «ٶزٸ پەرزەنتٸمنەن تىم الىس كەتپەيٸن» دەپ, ەكەسٸنەن سول جەردە قالدىرۋدى ٶتٸنەدٸ. تٷرٸك ٶتٸنٸشتٸ قابىل الىپ, بالاسى سەلەنكەيمەن بٸرگە قالدىرىپ, ٶزٸ ەرٸ قاراي كەتەدٸ. سودان بارىپ ەملاق دەگەن ۇلىن, ونىڭ بۋيرات, بايقال, جاقۋت, سايىن دەگەن بالالارىن ەرتٸپ الىپ, شىعىس تاراپقا بارلىعىن رەت-رەتٸمەن قونىستاندىرادى.
سودان سوڭ تٷرٸك اتا كەرٸ قايتىپ, جالايىردى قونىستاندىرعان تاۋدىڭ شىعىس تاراپىنا كەلٸپ, وڭتٷستٸككە قاراي جٷرەدٸ. سودان ول تاۋدىڭ وڭتٷستٸگٸنە دەيٸن بارىپ, تارپاق دەگەن ۇلى مەن ونىڭ بارلىق بالاسىن سول ايماققا وتىرعىزادى. ٶزٸ نٶكەرلەرٸمەن بٸرگە جالايىردىڭ قونىسىنا قايتا كەلەدٸ.
سوندا ساناپ قاراسا, شۋ ٶڭٸرٸنەن ۇلى كٶشتٸ باستاپ شىققاننان بەرٸ ون ەكٸ جىل ٶتٸپتٸ. تٷرٸك اتامىز ۋاقىت پەن دەۋٸر ٶلشەمدەرٸ مەن ونىڭ سانىن انىق جٷيەگە سالىپ, بىلاي دەيدٸ: «اسپانداعى بۇرجىلاردىڭ سانى ون ەكٸ, جەردەگٸ سوعان مٷشەل, ياعني تۇسپال جىلداردىڭ سانى دا ون ەكٸ, ياعني بٸر مٷشەل جىلىندا ون ەكٸ جىل بار, ولاردىڭ ەربٸرٸنٸڭ مٶلشەرٸ ون ەكٸ اي». سول ون ەكٸ جىلدى «بٸر دەۋٸر جىلى» دەپ قابىلدايدى (مىسالى, «ون دەۋٸر جىلى ٶتتٸ» دەسەك, وندا «120 جىل ٶتتٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ). سوسىن بۇل 12 مٷشەل جىلىن بٸر-بٸرٸنەن اجىراتۋ ٷشٸن ەرقايسىسىنا بٸر جانۋار-ماقۇلىق اتاۋىن بەرەدٸ.
تٷرٸك اتامىزدىڭ وسى ٶسيەتٸنە بايلانىستى ۇرپاعى جىل ساناۋدا «مٷشەل جىلىن», ال دەۋٸردٸ ٶلشەۋدە «دەۋٸر جىلى» ەسەبٸن قولداناتىن بولىپتى. بۇل دەۋٸر جىلىنىڭ ەسەبٸ, شىڭعىز حاننىڭ العاشقى نٶكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ قۇشىق نوياننىڭ ايتۋىنشا, ۇلى قاعاننىڭ بيلٸك دەۋٸرٸنە دەيٸن (XIII ع.) ٷزٸلمەي, ياعني 335 دەۋٸر جىلى (335 ح 12= 4020 جىل) بويى جالعاسىپ كەلگەن.
جوعارىدا اتالعان دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى: تٷركٸلەر – جەر بەتٸندەگٸ ەڭ كٶنە حالىقتىڭ بٸرٸ, ولار بۇدان 5 مىڭ جىل بۇرىن (جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن 4020 جىلعا يافاس پەن تٷرٸكتٸڭ جاساعان جاسىن قوسقان كەزدە) قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸندە پايدا بولىپ, بٷگٸن ەۋرازييا اتالاتىن اسا ٷلكەن كەڭٸستٸككە تاراعان.
اقتان سوپى قۇتبتىڭ كٸتابىندا كٶرشٸلەس قىرقىز (قىرعىز) بەن نايماننىڭ مالى ارالاسىپ كەتٸپ, ولاردى اجىراتا الماۋىنان تۋعان داۋدى تٷرٸكتٸڭ قالاي شەشكەنٸ باياندالادى: «سوندا تٷرٸك اتامىز ٶزٸنە ەكەسٸ جاساپ بەرگەن تامعانى كٶرسەتٸپ – ەر بٸر ەۋلەت ٶزٸنە وسىنداي تامعا جاساپ السىن دا, مالدارى مەن شەكارالارىنا سونىڭ بەلگٸسٸن تامعالاسىن. سوندا ەركٸم ٶزٸنٸڭ شەكاراسى مەن مالىن وڭاي اجىراتا الادى. حالىق كٶبەيگەن سايىن داۋلاسۋ دا كٶبەيٸپ كەتەر. بۇل تۋرالى باسقا ۇرپاقتار دا قۇلاقتانسىن».
اتالعان كٸتاپتا يدريس پايعامبار تۋرالى ٶتە قۇندى دەرەكتەر كەلتٸرٸلگەن. «تٷرٸك پەن جالايىر ٷش باستى تاۋعا (التايداعى مۇز تاۋعا) بارادى. سول جەردە تٷرٸك تاۋدىڭ كەسكٸنٸن تٶمەندەگٸ كٶلدەن كٶرٸپ: «بۇل ٷش باستى تاۋ ماعان يدريس پايعامباردىڭ مىسىردا تۇرعىزعان ٷش سۋمەرٸن ەسٸمە تٷسٸرٸپ تۇرعانداي» دەيدٸ. جالايىر ولار تۋرالى سۇراعان كەزدە تٷرٸك بىلاي دەپ جاۋاپ قاتادى: «توپان سۋىنان دا, نۇق پايعامباردان دا بۇرىن ٶتكەن يدريس پايعامبار جۇلدىزدار ٸلٸمٸن زەرتتەۋگە قاجەت بولعاندىقتان, مىسىر (ەگيپەت) جەرٸندە راسىتحانا (وبسەرۆاتورييا) رەتٸندە ٷش ٷلكەن احرام (پيراميدا) تۇرعىزدى. ولاردىڭ ٸشٸنە زەرتتەگەن جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىن «سۋمەر» جازۋلارىمەن جازعان-تۇعىن. ول جازۋلاردى تەك يدريس پايعامبار جەنە نۇق پايعامبار مەن ونىڭ ٷش ۇلى عانا وقىپ تٷسٸنەدٸ. ال ولاردان كەيٸنگٸلەرگە ول جازۋلارداعى ٸلٸمدەردٸ عانا ٷيرەتٸپ, جازۋدىڭ ٶزٸن ٷيرەتپەگەن. ول ٷش احرامنىڭ ورنالاسۋى مىنا تاۋدىڭ ٷش شىڭىنىڭ ورنالاسۋىنا دەلمە-دەل ساي كەلەدٸ ەكەن, ياعني ولار شاكارچي (وريوننىڭ) ورنالاسۋىنا دەل ساي كەلٸپ تۇر. ونىڭ كەسكٸنٸ سەنٸڭ تامعاڭا مەڭزەگەنٸن مەن سەنٸڭ تالايىنىڭ باق-دەۋلەت اڭشىسىنا مەڭزەپ تۇرعانى دەپ تٷسٸندٸم...لايىم اللا تاعالا بۇل مەڭزەۋدٸ جارىققا شىعارسىن». وسىدان كەيٸن جالايىر بۇل تاۋدى «ٷش سۋمەر» دەپ اتادى دا, ونىڭ كٶل بەتٸندەگٸ كەسكٸنٸن ٶزٸنٸڭ تامعاسىنا ٷش ۇشتى تاراق تٷرٸندە بەينەلەدٸ».
راس, تامعا تۋرالى دەرەكتەر ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. وسى كٷنگە دەيٸنگٸ بارلىق سوعىس جەر مەن قويناۋىنداعى بايلىق ٷشٸن بولعانى بەلگٸلٸ. سونىمەن قاتار يدريس پايعامبار قولدانعان «سۋمەر» جازۋى تۋرالى دەرەك, ولجاس سٷلەيمەنوۆ دەلەلدەگەن «شۋمەر» جازۋى ەكەنٸ داۋسىز.
اقتان سوپىنىڭ كٸتابىندا ۇرانقاي باتىردىڭ تاريحى دا جازىلعان. ونىڭ اسقان باھادٷر بولعانى, الباننىڭ ۇرپاقتارىنان تاراعان بٸر ەۋلەتتٸڭ قاتۋن ەسٸمدٸ سۇلۋىنا ٷيلەنگەنٸ, كەيٸننەن ونىڭ اتى بٸر ٶزەنگە بەرگەنٸ, توعىز ۇلى مەن بەس قىزى بولعانى, ەيەلٸ جولبارىستىڭ جٷرەگٸنە جەرٸك بوپ, جولبارىس ٸزدەپ بۋيرات پەن قىرقىزدىڭ (قىرعىزدىڭ) ۇرپاقتارى تۇراتىن ايماقتارعا بارعانى, بٸرنەشە ۇلىن بۋيرات پەن قىرقىزدىڭ (قىرعىزدىڭ) ۇرپاعىنا ٷيلەندٸرٸپ, ٶز قىزدارىن سولارعا ۇزاتىپ, ٶنٸپ-ٶسەدٸ. كٸتاپتا تٷركٸ جۇرتىنىڭ شەتٸنەن باتىر جەنە مەرگەن ورمان ۇرانقايلارى تۋرالى ايتىلىپ, سودان سۋبتاي (سٷبەتاي) باھادٷردٸڭ شىققانى باياندالادى. ول شىڭعىز حاننىڭ سەنٸمدٸ ەرٸ بيٸك دەرەجەلٸ قولباسشىسى بولعانى راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع ات-تاۋاريحىندا» جازىلعان. وسىندا ۇرانقاي مەن ورمان ۇرانقايلارىنىڭ مىڭدىقتارى شىڭعىز حاننىڭ بۇرحان-قالدۇنداعى «ۇلى قورىعىن» قورعاعانى, اڭشىلىقپەن اينالىسىپ, شانا مەن شاڭعىنى پايدالانعانى ايتىلعان.
«جاميع ات-تاۋاريحتا» بىلاي دەلٸنگەن: «1224 جىلى شىڭعىز حان Iلە ٶزەنٸن وڭ جاعالاۋىنداعى بۇقا شىجىق دەگەن جەردە ٷلكەن قۇرىلتاي ٶتكٸزٸپ, وندا حورەزمشاحتى جەڭگەنٸن تويلايدى. پەرزەنتتەرٸ مەن جاقىن تۋىستارىنا ەنشٸ بٶلٸپ بەرٸپ, ەسكەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن ولارعا ٷلەستٸرەدٸ. ەسكەر باسشىلارىنا مولىنان سىيلىق بەرەدٸ. سولاردىڭ ٸشٸندە ەڭ جوعارعى ارنايى دەرەجە نوقتا (بۇقىرشىن) نويانعا تيەدٸ. ول تۋرالى شىڭعىز حان: «بۇقىرشىننىڭ دەرەجەسٸ تەك حاننان عانا تٶمەن, سوندىقتان ونىڭ ۇرپاعى مەن جاقىن تۋىسى تارحان بولادى!» دەگەن» (171-بەت).
دەرەجە بەرۋ كەزەگٸ نوقتانىڭ تۋعان اعاسى وراقتىعا كەلگەندە, شىڭعىز حان: «ەي, وراقتى, سەنٸڭ دە اتقارعان قىزمەتتەرٸڭ وراسان. سۇراعانىڭدى بەرەيٸن» دەيدٸ. سوندا نويان: «ەلەمنٸڭ بيلەۋشٸسٸ, ماعان نوقتانىڭ اعاسى دەگەن دەرەجە جەتەدٸ!» دەيدٸ. تاپقىر سٶزگە ريزا بولعان قاعان: «ەندەشە دەرەجەڭ نوقتا اعاسى بولسىن» دەيدٸ. مٸنە, تاريحقا وراقتىنىڭ دەرەجەسٸ «نوقتا اعاسى» بولىپ ەنگەن. مۇنى وراقتىنىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى - اقتان سوپى قۇتب وسى قولجازبادا ايتادى.
اتالعان مۇرا دەرەككە تولى. تٶلەنٸڭ ۇلى قۇبلاي قاعان تاققا وتىرعان سوڭ (1260) شىڭعىز حاننىڭ استاناسىنداعى ارىقبۇقانى جەڭٸپ (1264), يمپەرييا كٸندٸگٸن كايفينفۋعا (قىتاي) كٶشٸرەدٸ. قايدۋ حان وعان قارسى شىعادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, استانا قىتايعا كٶشٸرٸلسە, يەلٸگٸندەگٸ مەملەكەتتەر مەن اۋماقتار تٷگەلدەي قىتايعا باعىنادى ەرٸ سولاردىڭ اۋماعى بولىپ بەكٸتٸلٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان قايدۋ حان قۇبلاي قاعانعا قارسى سوعىسقا ەسكەر جينايدى. تارباعاتاي مەن ەمٸلدەگٸ وراقتى نوياننىڭ ۇرپاقتارىنا بارىپ, باسقا دا جالايىر باسشىلارىمەن كەلٸسٸپ, اتويلايدى. ولار قايدۋ جاقتاعان باراق پەن اباقا حاننىڭ سوعىسىنا دا (1270), قۇبلاي قاعان مەن قايدۋ حانمەن وداقتاس بولعان باراق حاننىڭ ۇلى دۋا حاننىڭ اراسىنداعى سوعىسقا (1275) دا قاتىستى. سول ۇزاققا سوزىلعان سوعىس سالدارىنان كٶپ شىعىنعا ۇشىرايدى, ەسكەرمەن بٸرگە وتباسىلارى كٶشٸپ-قونىپ جٷرەدٸ. قايدۋ قايتىس بولعاننان سوڭ (1302) شاش, شۋ ٶڭٸرٸ مەن ياسسى, سامارقاندى مەكەندەيدٸ.
«بٸزدٸڭ تاريحىمىز» اتالاتىن قولجازبا سوڭىندا بۇل ەڭبەك شىڭعىز حاننىڭ ۇلى شاعاتايعا ۋەزٸر بولعان قۇشىق تۇسىندا باستالىپ, ونىڭ ٶسيەتٸنە سەيكەس ەر دەۋٸردە تولىقتىرىلىپ, اقتان سوپى قۇتب پەن ونىڭ وسى كٷنگٸ ۇرپاعىنا جەتكەنٸ جازىلعان.
ەرجان يساقۇلوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
مۇراتانۋشى-پروفەسسور
