Qazaqstan Respýblikasy Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin, iaǵni 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda óziniń táýelsizdigin jariialai otyryp, óz memlekettiliginiń salystyrmaly túrde alǵanda óte qysqa kezeńinde úlken áleýmettik, saiasi jáne ekonomikalyq reformalardy júzege asyrdy jáne Ortalyq Aziiadaǵy asa mańyzdy eldiń birine ainaldy. Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy IJÓ-in 700 AQSh dollarynan 13 600 AQSh dollaryna deiin arttyryp, eldegi damý men turaqtylyqtyń negizinde óziniń maqsatyn aiqyndap aldy jáne básekelestik turǵysynan alǵashqylardyń qatarynda aldyna álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń sapyna qosylý mindetin qoidy.
Búginde Qazaqstanda turaqtylyq pen túsinistiktiń arqasynda túrli etnostyq toptar men dini senim-nanymdaǵy adamdar bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, dostyqtyń temirqazyǵyn bekemdei túsýde. Al eldegi Qazaq halqy sanynyń úlesi 65 paiyzdy qurasa, jalpy turǵyndar 17 millionnan asyp jyǵylady. 2014 jyly Qazaqstan jahandyq beibitsúigish indeksiniń jyl saiynǵy kórsetkishi boiynsha 99-orynda turaqtasa, ótken jyly 86-orynǵa, al biyl tipti 75-orynǵa kóterildi.
Beibitshilik pen tynyshtyqtyń jáne turaqtylyqtyń negizindegi damýynyń nátijesinde Qazaqstan ótken 20 jyl ishinde shetel investorlary úshin, qarapaiym tilmen aitqanda, tartylys ortalyǵyna ainaldy desek, qatelespeitinimiz anyq. Osy oraida Qazaqstanǵa quiylǵan tikelei shetel investitsiialarynyń kólemi 200 milliard AQSh dollaryna jetip otyr.
Syrtqy saiasattaǵy mýltiperspektivaly tiimdilik
Qazaqstan kópqyrly jáne beibitsúigish syrtqy saiasat ustanyp keledi. Máselen, eldiń Reseimen shekarasy 14 myń shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Qytaimen jáne basqa da eldermen shekaralasady. Astana olardyń barlyǵymen strategiialyq qarym-qatynas ustana otyryp, óziniń bailanystaryn AQSh-pen, Eýropa elderimen jáne Islam álemimen nyǵaitýdy da umytqan emes. Osy salada teńdestirilgen mańyzdy saiasat júrgizip kele jatqan Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵy respýblikalarynyń ishinde, Islam álemi elderinde alǵash bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etti. Islam yntymaqtastyǵy uiymyna basshylyq jasady.
Endi EKSPO-2017-niń iesi retinde osy halyqaralyq úlken sharany ótkizýge jan-jaqty daiyndyq ústinde. EKSPO-nyń óziniń aýqymy jóninen álemdegi úshinshi shara bolyp sanalatynyn qaperge sala keteiik. Atalǵan halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmege 5 millionnan astam adam keledi dep kútilip otyr. Osy maqsatta qazirgi kezde negizgi taqyryby «bolashaqtyń energiiasy» bolyp tabylatyn jańa da zamanaýi kórme ortalyǵynyń qurylysy salynýda. El astanasynyń qaq tórinde oryn tepken kórme alańy EKSPO-2017 aiaqtalǵan soń eldiń bas qalasynyń kórme týrizmi nysany retindegi shebin nyǵaita túsetin bolady. Bul tabystardyń barlyǵyna Qazaqstan óńirdegi alǵashqy el bolyp qol jetkizip otyr.
Tarih pen týrizm eli
Sońǵy kezderi túrli elder, onyń ishinde Qytai da bar, tarihi Jibek jolyn qalpyna keltirýge kúsh-jiger jumsap jatyr. Al Qazaqstan Jibek joly marshrýtynda ózgeniń nazaryn ózine strategiialyq jáne geosaiasi ornalasýymen aýdarady jáne jerasty qazba bailyqtary turǵysynan kelgende álemdegi asa bai elderdiń qatarynan sanalady. Máselen, Qazaqstan munai men tabiǵi gaz qory boiynsha álemde 12-oryn alady. Qýat kózderinen túsken paidanyń arqasynda elde keń kólemdi qurylys jumystary qanat jaiyp, joldar men kópirler salyndy.
Týrizm salasynda da aitarlyqtai tabysqa jetken Qazaqstan týristerdiń nazaryn óziniń biregei arheologiialyq týyndylarymen de ózine aýdaryp otyr. Qazirgi tańda elde 9 myńnan astam tarihi týyndylar bar dep esepteledi. Túrli oblystar men qalalardaǵy kóptegen týyndylar IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan, Prezident Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boiynsha júzege asyrylyp kele jatqan «Mádeni mura» baǵdarlamasynyń arqasynda qazaqtyń tarihy men mádenietiniń tanymaldyǵy álemde barǵan saiyn arta túsip otyr.
Álemde Nazarbaevtyń alar orny aitarlyqtai
El Prezidenti Nursultan Nazarbaev – kópqyrly jáne óńirlik aýqymnan asyp ketken kóshbasshy. Búginde ol tek óz eli ǵana emes, búkil óńirdiń turaqtylyǵy men damýynda sheshýshi ról atqaratyn tulǵa bolyp tabylady. Nazarbaev qol jetkizgen deńgeidi túsinip, ony kelesi urpaqqa berý úshin bul kóshbasshynyń biregeiligine ekpin túsirý kerek. Nazarbaev táýelsizdik jariialanbai turyp, KSRO depýtattarynyń sezinde bylai degen bolatyn:
«El demokratiialandyrý týraly ádemi sózderge qaqalyp-shashalyp jatqan kezde, bir úzim nan úshin Eýropanyń bai «ústeline» kóz súzý bastalǵan tusta mundai saiasatpen esh kelise almaimyn. Qazaqstan eshqashan eshbir óńirdiń qoltyǵynda ketpeidi jáne eshqashan bireýdiń inisi bolmaidy». Nazarbaev, sondai-aq, jańashyldyqqa jany qushtar kóshbasshy retinde Singapýrdyń, Ońtústik Koreianyń, Malaiziia men Túrkiianyń úlgi-ónegesimen rýhtandy. Ol óziniń bilimin ekonomika, tarih, saiasat jáne ǵylymnyń basqa da salalarynda tereńdete túsip, eldiń 2030 jylǵa deiingi damý josparyn túzdi. Osy arada eldiń yntymaqtastyqqa, integratsiiaǵa, turaqtylyq pen beibitshilikke negizdelgen syrtqy saiasatynyń irgetasyn qalady.
Shyn máninde, Qazaqstan qýaty jóninen álemdegi tórtinshi iadrolyq derjava edi. Alaida, Memleket basshysy sarabdaldyq tanytyp, Semei iadrolyq synaq poligonyn jaýyp qana qoimai, qoldaǵy iadrolyq arsenaldan da óz erkimen bas tartty. Belsendi is-qimyl tanytqan Nazarbaev, sonymen qatar, óziniń kóregendiginiń arqasynda ekonomika men áleýmettik saladaǵy kóptegen kókeikesti problemalardy der kezinde eńserýge qol jetkizdi. Nazarbaevtyń osy qyry Qazaqstannyń qandai da bir ishki janjaldarsyz ilgerileýine múmkindik berdi.
Sonymen bir mezgilde, Nursultan Nazarbaev simbiotikalyq kóshbasshy deýge laiyq is-áreketter de tanyta bildi. Atalǵan túsinik ákimshilik ómirge tiri organizmder arasyndaǵy úilesimdilikti nyshandaityn termin retinde beiimdelgen bolatyn. Osylaisha ol, qalaityn bolsań, álemde barlyq dinder men etnostarǵa beibitshilik pen kelisimde ómir súre alatyndai jaǵdai jasaýǵa bolatynyn aiǵaqtap, osynysymen búkil álemniń nazaryn ózine aýdardy. Atalǵan úderis Nazarbaevtyń álemdik saiasi sahnada kóregen kóshbasshy retindegi shebin shyn máninde nyǵaita tústi. Sóitip, óńirde damýdyń Nazarbaev qoldanǵan ádisteri men tásilderi Shyǵys pen Batysty biriktiretin integratsiialyq úderisterdiń tartymdylyǵy úshin alǵyshart jasady. Osy negizde Resei, AQSh jáne Qytai sekildi jahandyq aýqymdaǵy kúshter qazaq dalasynda teńdei tiimdilik qaǵidaty boiynsha kezdesýge múmkindik aldy.
Turaqtylyq pen qaýipsizdikten asqan biik maqsat joq
Álemdegi ekonomikalyq silkinister, sondai-aq, munai baǵasynyń túsip ketýi EýrAzEQ elderinde, tutastai alǵanda Qazaqstan ekonomikasynda da, belgili bir deńgeide qiyndyqtar týǵyzyp otyr. Alaida, «Ortalyq bank» pen «Samuryq-Qazyna» qorynda jinaqtalǵan senimdi ulttyq rezervtiń bolýy atalǵan úderisti salystyrmaly túrde jeńil eńserýge múmkindik týǵyzýda. Bul arada Prezident Nazarbaevtyń atalǵan qordy qura otyryp, jahandyq deńgeide osyndai yqtimal tótenshe jaǵdailardyń oryn alýy múmkin ekendigin eskergeni ańǵarylady. Munaidan tysqary sektorlardy jandandyrý boiynsha qolǵa alynyp jatqan bastamalar tabysty júzege asyrylǵan jaǵdaida, iaǵni ekonomikanyń tiimdiligin arttyratyn jobalarmen qatar, shaǵyn jáne orta biznesti damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalar óz nátijesin beretin bolsa, taiaý bolashaqta Qazaqstannyń ornyqty damý men ósý maqsattaryna qarai senimdi túrde qadam basatyny kúmánsiz.
Ekonomikalyq turaqtylyq pen ekonomikanyń sektorlaryn ártaraptandyrý eldiń saiasi jáne áleýmettik turaqtylyǵy men tutastyǵyn buzǵysy keletin belgili bir toptardyń mysyq tileýine tiisti jaýap bolyp tabylmaq. Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵymen Qazaqstannyń búginde Ortalyq Aziiadaǵy, eger keń aýqymda qarastyratyn bolsaq, búkil Eýraziiadaǵy sheshýshi memleket bolyp otyrǵanyna kóz jetkizesiń. EýrAzEQ-tyń beriktigi jáne óńir elderiniń syrtqy álemmen integratsiialanýy birinshi kezekte Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýyna táýeldi. Demek, Qazaqstanǵa qarsy baǵyttalǵan terrorizm men ózge de qaterlerdiń qaýpin joiý búkil Eýraziianyń basymdyǵy bolýy tiis.
Kýrshad ZORLÝ,
«Yeni Cag» gazetiniń jýrnalisi
.jpeg)