ەۋرازييانىڭ كٸلتٸ – قازاقستاننىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىندا

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن, ياعني 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاي وتىرىپ, ٶز مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ سالىستىرمالى تٷردە العاندا ٶتە قىسقا كەزەڭٸندە ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىردى جەنە ورتالىق ازيياداعى اسا ماڭىزدى ەلدٸڭ بٸرٸنە اينالدى. قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى ٸجٶ-ٸن 700 اقش دوللارىنان 13 600 اقش دوللارىنا دەيٸن ارتتىرىپ, ەلدەگٸ دامۋ مەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزٸندە ٶزٸنٸڭ ماقساتىن ايقىنداپ الدى جەنە بەسەكەلەستٸك تۇرعىسىنان العاشقىلاردىڭ قاتارىندا الدىنا ەلەمدەگٸ اسا دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ ساپىنا قوسىلۋ مٸندەتٸن قويدى.

بٷگٸندە قازاقستاندا تۇراق­تى­لىق پەن تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ارقاسىندا تٷرلٸ ەتنوستىق توپتار مەن دٸني سەنٸم-نانىمداعى ادامدار بٸر جا­عادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ, دوستىقتىڭ تەمٸرقازىعىن بەكەمدەي تٷسۋدە. ال ەلدەگٸ قازاق حالقى سانىنىڭ ٷلەسٸ 65 پايىزدى قۇراسا, جالپى تۇرعىندار 17 ميل­ليوننان اسىپ جىعىلادى. 2014 جى­لى قازاقستان جاھاندىق بەيبٸت­سٷيگٸش يندەكسٸنٸڭ جىل سايىنعى كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا 99-ورىندا تۇراقتاسا, ٶتكەن جىلى 86-ورىنعا, ال بيىل تٸپتٸ 75-ورىنعا كٶتەرٸلدٸ.

بەيبٸتشٸلٸك پەن تىنىشتىقتىڭ جەنە تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزٸندەگٸ دامۋىنىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان ٶتكەن 20 جىل ٸشٸندە شەتەل ينۆەس­تورلارى ٷشٸن, قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, تارتىلىس ورتالىعىنا اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيتٸنٸمٸز انىق. وسى ورايدا قازاقستانعا قۇيىلعان تٸكەلەي شەتەل ينۆەستي­تسييالارىنىڭ كٶلەمٸ 200 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتٸپ وتىر.

سىرتقى ساياساتتاعى مۋلتيپەرسپەكتيۆالى تيٸمدٸلٸك

قازاقستان كٶپقىرلى جەنە بەي­بٸتسٷيگٸش سىرتقى ساياسات ۇستانىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, ەلدٸڭ رەسەيمەن شەكاراسى 14 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. قىتايمەن جەنە باسقا دا ەلدەرمەن شەكارالاسادى. استانا ولاردىڭ بارلىعىمەن سترا­تەگييالىق قارىم-قاتىناس ۇستا­نا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ بايلانىس­تارىن اقش-پەن, ەۋروپا ەلدەرٸ­مەن جەنە يسلام ەلەمٸمەن نىعاي­تۋدى دا ۇمىتقان ەمەس. وسى سالا­دا تەڭدەستٸرٸلگەن ماڭىزدى سايا­سات جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان قازاق­ستان بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋب­ليكالارىنىڭ ٸشٸندە, يسلام ەلەمٸ ەلدەرٸندە العاش بولىپ ەقىۇ-عا تٶراعالىق ەتتٸ. يسلام ىنتى­ماقتاستىعى ۇيىمىنا باسشىلىق جاسادى.

ەندٸ ەكسپو-2017-نٸڭ يەسٸ رەتٸندە وسى حالىقارالىق ٷلكەن شارانى ٶتكٸزۋگە جان-جاقتى داي­ىندىق ٷستٸندە. ەكسپو-نىڭ ٶزٸنٸڭ اۋقىمى جٶنٸنەن ەلەمدەگٸ ٷشٸنشٸ شارا بولىپ سانالاتىنىن قاپەرگە سالا كەتەيٸك. اتالعان حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كٶرمەگە 5 ميلليوننان استام ادام كەلەدٸ دەپ كٷتٸلٸپ وتىر. وسى ماقساتتا قازٸرگٸ كەزدە نەگٸزگٸ تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» بولىپ تابىلاتىن جاڭا دا زاماناۋي كٶرمە ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا. ەل استاناسىنىڭ قاق تٶرٸندە ورىن تەپكەن كٶرمە الاڭى ەكسپو-2017 اياقتالعان سوڭ ەلدٸڭ باس قالاسىنىڭ كٶرمە تۋريزمٸ نىسانى رەتٸندەگٸ شەبٸن نىعايتا تٷسەتٸن بولادى. بۇل تابىستاردىڭ بارلىعىنا قازاقستان ٶڭٸردەگٸ العاشقى ەل بولىپ قول جەتكٸزٸپ وتىر.

تاريح پەن تۋريزم ەلٸ

سوڭعى كەزدەرٸ تٷرلٸ ەلدەر, ونىڭ ٸشٸندە قىتاي دا بار, تاريحي جٸبەك جولىن قالپىنا كەلتٸرۋگە كٷش-جٸگەر جۇمساپ جاتىر. ال قازاقستان جٸبەك جولى مارشرۋتىندا ٶزگەنٸڭ نازارىن ٶزٸنە سترا­تەگييالىق جەنە گەوساياسي ورنالاسۋىمەن اۋدارادى جەنە جەراستى قازبا بايلىقتارى تۇرعىسىنان كەلگەندە ەلەمدەگٸ اسا باي ەلدەردٸڭ قاتارىنان سانالادى. مەسەلەن, قازاقستان مۇناي مەن تابيعي گاز قورى بويىنشا ەلەمدە 12-ورىن الادى. قۋات كٶزدەرٸنەن تٷسكەن پايدانىڭ ارقاسىندا ەلدە كەڭ كٶلەمدٸ قۇرىلىس جۇمىستارى قانات جايىپ, جولدار مەن كٶپٸرلەر سالىندى.

تۋريزم سالاسىندا دا ايتار­لىق­تاي تابىسقا جەتكەن قازاقستان تۋريستەردٸڭ نازارىن ٶزٸنٸڭ بٸرە­گەي ارحەولوگييالىق تۋىندىلارى­مەن دە ٶزٸنە اۋدارىپ وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا ەلدە 9 مىڭنان استام تاريحي تۋىندىلار بار دەپ ەسەپ­تەلەدٸ. تٷرلٸ وبلىستار مەن قالا­لارداعى كٶپتەگەن تۋىندىلار يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىن­عان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ تانىمالدىعى ەلەمدە بارعان سايىن ارتا تٷسٸپ وتىر.

ەلەمدە نازارباەۆتىڭ الار ورنى ايتارلىقتاي

ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ – كٶپقىرلى جەنە ٶڭٸرلٸك اۋقىمنان اسىپ كەتكەن كٶشباسشى. بٷگٸندە ول تەك ٶز ەلٸ عانا ەمەس, بٷكٸل ٶڭٸردٸڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىندا شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىن تۇلعا بولىپ تابىلادى. نازارباەۆ قول جەتكٸزگەن دەڭگەيدٸ تٷسٸنٸپ, ونى كەلەسٸ ۇرپاققا بەرۋ ٷشٸن بۇل كٶشباسشىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸنە ەكپٸن تٷسٸرۋ كەرەك. نازارباەۆ تەۋەلسٸزدٸك جارييالانباي تۇرىپ, كسرو دەپۋتاتتارىنىڭ سەزٸندە بىلاي دەگەن بولاتىن:

«ەل دەموكراتييالاندىرۋ تۋرالى ەدەمٸ سٶزدەرگە قاقالىپ-شاشالىپ جاتقان كەزدە, بٸر ٷزٸم نان ٷشٸن ەۋروپانىڭ باي «ٷستەلٸنە» كٶز سٷزۋ باستالعان تۇستا مۇنداي ساياساتپەن ەش كەلٸسە المايمىن. قازاقستان ەشقاشان ەشبٸر ٶڭٸردٸڭ قولتىعىندا كەتپەيدٸ جەنە ەشقاشان بٸرەۋدٸڭ ٸنٸسٸ بولمايدى». نازارباەۆ, سونداي-اق, جاڭاشىلدىققا جانى قۇشتار كٶشباسشى رەتٸندە سينگاپۋردىڭ, وڭتٷستٸك كورەيانىڭ, مالايزييا مەن تٷركييانىڭ ٷلگٸ-ٶنەگەسٸمەن رۋحتاندى. ول ٶزٸنٸڭ بٸلٸمٸن ەكونوميكا, تاريح, ساياسات جەنە عىلىمنىڭ باسقا دا سالالارىندا تەرەڭدەتە تٷسٸپ, ەلدٸڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ دامۋ جوسپارىن تٷزدٸ. وسى ارادا ەلدٸڭ ىنتىماقتاستىققا, ينتەگراتسيياعا, تۇراقتىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن سىرتقى ساياساتىنىڭ ٸرگەتاسىن قالادى.

شىن مەنٸندە, قازاقستان قۋاتى جٶنٸنەن ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ يادرولىق دەرجاۆا ەدٸ. الايدا, مەملەكەت باسشىسى سارابدالدىق تانىتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ قانا قويماي, قولداعى يادرولىق ارسەنالدان دا ٶز ەركٸمەن باس تارتتى. بەلسەندٸ ٸس-قيمىل تانىتقان نازارباەۆ, سونىمەن قاتار, ٶزٸنٸڭ كٶرەگەندٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ەكونوميكا مەن ەلەۋمەتتٸك سالاداعى كٶپتەگەن كٶكەيكەستٸ پروبلەمالاردى دەر كەزٸندە ەڭسەرۋگە قول جەتكٸزدٸ. نازارباەۆتىڭ وسى قىرى قازاقستاننىڭ قانداي دا بٸر ٸشكٸ جانجالدارسىز ٸلگەرٸلەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ.

سونىمەن بٸر مەزگٸلدە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيم­بيو­تيكالىق كٶشباسشى دەۋ­گە لايىق ٸس-ەرەكەتتەر دە تانىتا بٸلدٸ. اتالعان تٷسٸنٸك ەكٸمشٸلٸك ٶمٸرگە تٸرٸ ورگانيزمدەر اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ نىشاندايتىن تەرمين رەتٸندە بەيٸمدەلگەن بولاتىن. وسىلايشا ول, قالايتىن بولساڭ, ەلەمدە بارلىق دٸندەر مەن ەتنوستارعا بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرە الاتىنداي جاعداي جاساۋعا بولاتىنىن ايعاقتاپ, وسىنىسىمەن بٷكٸل ەلەمنٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋداردى. اتالعان ٷدەرٸس نازارباەۆتىڭ ەلەمدٸك ساياسي ساحنادا كٶرەگەن كٶشباسشى رەتٸندەگٸ شەبٸن شىن مەنٸندە نىعايتا تٷستٸ. سٶيتٸپ, ٶڭٸردە دامۋدىڭ نازارباەۆ قولدانعان ەدٸستەرٸ مەن تەسٸلدەرٸ شىعىس پەن باتىستى بٸرٸكتٸرەتٸن ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸڭ تارتىمدىلىعى ٷشٸن العىشارت جاسادى. وسى نەگٸزدە رەسەي, اقش جەنە قىتاي سەكٸلدٸ جاھاندىق اۋقىمداعى كٷشتەر قازاق دالاسىندا تەڭدەي تيٸمدٸلٸك قاعيداتى بو­يىنشا كەزدەسۋگە مٷمكٸندٸك الدى.

تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتەن اسقان بيٸك ماقسات جوق

ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق سٸل­كٸ­نٸستەر, سونداي-اق, مۇناي باعاسى­نىڭ تٷسٸپ كەتۋٸ ەۋرازەق ەلدەرٸن­دە, تۇتاستاي العاندا قازاقستان ەكونوميكاسىندا دا, بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر. الايدا, «ورتالىق بانك» پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىندا جيناق­تالعان سەنٸمدٸ ۇلتتىق رەزەرۆ­تٸڭ بولۋى اتالعان ٷدەرٸستٸ سالىس­تىرمالى تٷردە جەڭٸل ەڭسەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزۋدا. بۇل ارادا پرە­زيدەنت نازارباەۆتىڭ اتالعان قوردى قۇرا وتىرىپ, جاھان­دىق دەڭگەيدە وسىنداي ىقتي­مال تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەسكەر­گەنٸ اڭعارىلادى. مۇنايدان تىس­­قا­رى سەكتورلاردى جانداندىرۋ بو­يىنشا قولعا الىنىپ جات­قان باستامالار تابىس­تى جٷزەگە اسىرىلعان جاعدايدا, ياعني ەكونو­مي­كانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارت­تى­راتىن جوبالارمەن قاتار, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ­عا باعىت­تالعان ٸس-شارالار ٶز نەتي­جەسٸن بەرەتٸن بولسا, تاياۋ بولا­شاق­تا قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋ مەن ٶسۋ ماقساتتارىنا قاراي سەنٸم­دٸ تٷردە قادام باساتىنى كٷمەنسٸز.

ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكانىڭ سەكتورلارىن ەرتاراپتاندىرۋ ەلدٸڭ ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىعى مەن تۇ­تاستىعىن بۇزعىسى كەلەتٸن بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ مىسىق تٸلەۋٸنە تيٸستٸ جاۋاپ بولىپ تابىلماق. نازار­باەۆتىڭ كٶشباسشىلىعىمەن قازاق­ستاننىڭ بٷگٸندە ورتالىق ازيياداعى, ەگەر كەڭ اۋقىمدا قاراس­­تىراتىن بولساق, بٷكٸل ەۋرا­زيياداعى شەشۋشٸ مەملەكەت بولىپ وتىرعانىنا كٶز جەتكٸزەسٸڭ.  ەۋر­ازەق-تىڭ بەرٸكتٸگٸ جەنە ٶڭٸر ەل­دەرٸنٸڭ سىرتقى ەلەممەن ينتەگرا­تسييالانۋى بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاق­ستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا تەۋەلدٸ. دەمەك, قازاقستانعا قار­سى باعىتتالعان تەرروريزم مەن ٶزگە دە قاتەرلەردٸڭ قاۋپٸن جويۋ بٷكٸل ەۋرازييانىڭ باسىمدىعى بولۋى تيٸس.

كۋرشاد زورلۋ,

«Yeni Cag» گازەتٸنٸڭ جۋرناليسٸ