Qazaqstandy kóp ultty dep ataý zańsyz!
Qazaqstan jańa tarihta alǵash ret 1920 jyly 26-tamyzda RSFSR quramynda «Kirgizskaia ASSR» retinde qurylǵanyn bilemiz. 1925 jyly «Kirgizskaia ASSR» kórnekti zańger Sadyq Amanjolov siiaqty azamattardyń kóterýimen «Kazakskaia ASSR» bolyp ózgertildi. 1936 jyly 5-aqpanda «Kazakskaia ASSR» bir árpi aýystyrylyp «Kazahskaia ASSR» dep ataldy. Sol jyly 5-jeltoqsanda Qazaq ASSR-ine Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasy degen ataýmen odaqtas respýblika mártebesi berildi. Biraq bul ulttyq qurylymdarymyzdyń esh qaisysy «kóp ultty» degen mártebemen atalǵan emes.
«Kóp ultty» degen tirkes KSRO Joǵarǵy Soveti 1977 jyly 7-qazanda «búkilhalyqtyq talqylaýdan» keiin KSRO Konstitýtsiiasy qabyldanǵan soń paida boldy. 1978 jyly 20-sáýirde Qazaq SSR-iniń odaqtyq konstitýtsiiadan ainymaityn jańa Konstitýtsiiasy qabyldanǵan. Odaqtyq konstitýtsiiadaǵy «birtutas odaqtyq kóp ultty» degen formýla federatsiialyq memleketti ulttyq avtonomiialarǵa bólingen ýnitarlyq memleketke (Qyzyl imperiiaǵa) ainaldyrýdy zańdastyrdy. Kompartiianyń múddesine yńǵaily bul formýla Sovet Odaǵynyń saiasatymen jymdasyp jatty. Óitkeni ol shynymen kóp ultty bolatyn.
Qazaq SSR-i sol kóp ultty odaqtyń quramyndaǵy qalpyna keltirilgen Qazaq memleketine ainaldy. Shyn máninde Qazaqstanda qazaqtan basqa ult ta, ulys ta bolǵan emes, bolmaidy da. Ult atalý úshin tilin bylai qoiǵanda, etnos shoǵyrynyń sol turǵan jerinde atamzamannan ózine tiesili aýmaǵy, ósip-órkendeitin basqa mekeni bolmaýǵa tiis. Osy turǵydan alǵanda Qazaq jerinde tek qazaqtar ǵana ult atanýǵa quqyly. Al qazaq halqynan basqa munda turatyn birde bir diasporanyń ult atanýǵa quqyqtyq negizi joq! Onyń ústine qazaq halqynyń táýelsizdigi jolyndaǵy kúresine atsalysqan birde bir diasporanyń ókilin estigen emespin.
1990 jyly 25-qazanda qabyldanǵan Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklaratsiiasy túgeldei Qazaq memlekettiligin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Ol qujatta da Qazaqstannyń «kóp ulttylyǵy» jóninde eshteme aitylmaǵan. 1991 jyly 16-jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstitýtsiialyq zańymyzda negizinen jeke adamnyń bostandyqtary men quqyqtaryna basa mán berilgen de Qazaqstannyń «kóp ulttylyǵy» týraly «aýyz qisaitylmaǵan». 1995 jyly qabyldanǵan qazirgi qoldanystaǵy Konstitýtsiiamyzda da «Qazaqstan kóp ultty» degen tirkes joq!
Qazaqstanda 130 ult pen ulys turady degen tujyrym oidan shyǵarylǵan. Elimizde sany 100 myńnan asatyn toǵyz diaspora jáne basqalai ulttardyń jekelegen ókilderi ǵana turady. Iaǵni Qazaqstan «kóp ultty» degen tirkes eshqandai zańdyq negizsiz, ideologiialyq turǵyda saýsaqtan soryp alynǵan tujyrym, KSRO konstitýtsiiasynan orynsyz kóshirilip alynǵan sovettik kalka.
Is júzinde Qazaqstan memleket quraýshy qazaq halqynyń memlekettiligi. Qazaqstanda turatyn basqa ult ókilderi halyqaralyq normalar boiynsha diaspora dep atalady. Elimizdegi saiasat ulttar men ulystardyń birligi retinde emes, túrli diasporalardyń memleket quraýshy qazaq halqynyń tóńiregine toptasýy turǵysynda júrgizilgeni baiandy.
Qazaqstanda qazaq shovinizmi joq. Basqa etnos ókilderine baýyrlastyqpen qaraidy. Jasaǵan qylmysy bolmasa eshkimdi qýdalaǵan emes. Sondyqtan jasandy baǵyttardan qashyp, ulttyq kodty saqtaý, rýhani jańǵyrý aiasynda etnosaralyq saiasatty qazaq halqynyń tóńiregine toptasý baǵytynda túbegeili reformalaý qajet!
Marat Toqashbaevtiń feisbýktegi jazbasynan
