قازاقستاندى كٶپ ۇلتتى دەپ اتاۋ زاڭسىز!
قازاقستان جاڭا تاريحتا العاش رەت 1920 جىلى 26-تامىزدا رسفسر قۇرامىندا «كيرگيزسكايا اسسر» رەتٸندە قۇرىلعانىن بٸلەمٸز. 1925 جىلى «كيرگيزسكايا اسسر» كٶرنەكتٸ زاڭگەر سادىق امانجولوۆ سيياقتى ازاماتتاردىڭ كٶتەرۋٸمەن «كازاكسكايا اسسر» بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. 1936 جىلى 5-اقپاندا «كازاكسكايا اسسر» بٸر ەرپٸ اۋىستىرىلىپ «كازاحسكايا اسسر» دەپ اتالدى. سول جىلى 5-جەلتوقساندا قازاق اسسر-ٸنە قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋمەن وداقتاس رەسپۋبليكا مەرتەبەسٸ بەرٸلدٸ. بٸراق بۇل ۇلتتىق قۇرىلىمدارىمىزدىڭ ەش قايسىسى «كٶپ ۇلتتى» دەگەن مەرتەبەمەن اتالعان ەمەس.
«كٶپ ۇلتتى» دەگەن تٸركەس كسرو جوعارعى سوۆەتٸ 1977 جىلى 7-قازاندا «بٷكٸلحالىقتىق تالقىلاۋدان» كەيٸن كسرو كونستيتۋتسيياسى قابىلدانعان سوڭ پايدا بولدى. 1978 جىلى 20-سەۋٸردە قازاق سسر-ٸنٸڭ وداقتىق كونستيتۋتسييادان اينىمايتىن جاڭا كونستيتۋتسيياسى قابىلدانعان. وداقتىق كونستيتۋتسيياداعى «بٸرتۇتاس وداقتىق كٶپ ۇلتتى» دەگەن فورمۋلا فەدەراتسييالىق مەملەكەتتٸ ۇلتتىق اۆتونومييالارعا بٶلٸنگەن ۋنيتارلىق مەملەكەتكە (قىزىل يمپەريياعا) اينالدىرۋدى زاڭداستىردى. كومپارتييانىڭ مٷددەسٸنە ىڭعايلى بۇل فورمۋلا سوۆەت وداعىنىڭ ساياساتىمەن جىمداسىپ جاتتى. ٶيتكەنٸ ول شىنىمەن كٶپ ۇلتتى بولاتىن.
قازاق سسر-ٸ سول كٶپ ۇلتتى وداقتىڭ قۇرامىنداعى قالپىنا كەلتٸرٸلگەن قازاق مەملەكەتٸنە اينالدى. شىن مەنٸندە قازاقستاندا قازاقتان باسقا ۇلت تا, ۇلىس تا بولعان ەمەس, بولمايدى دا. ۇلت اتالۋ ٷشٸن تٸلٸن بىلاي قويعاندا, ەتنوس شوعىرىنىڭ سول تۇرعان جەرٸندە اتامزاماننان ٶزٸنە تيەسٸلٸ اۋماعى, ٶسٸپ-ٶركەندەيتٸن باسقا مەكەنٸ بولماۋعا تيٸس. وسى تۇرعىدان العاندا قازاق جەرٸندە تەك قازاقتار عانا ۇلت اتانۋعا قۇقىلى. ال قازاق حالقىنان باسقا مۇندا تۇراتىن بٸردە بٸر دياسپورانىڭ ۇلت اتانۋعا قۇقىقتىق نەگٸزٸ جوق! ونىڭ ٷستٸنە قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەسٸنە اتسالىسقان بٸردە بٸر دياسپورانىڭ ٶكٸلٸن ەستٸگەن ەمەسپٸن.
1990 جىلى 25-قازاندا قابىلدانعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسيياسى تٷگەلدەي قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان بولاتىن. ول قۇجاتتا دا قازاقستاننىڭ «كٶپ ۇلتتىلىعى» جٶنٸندە ەشتەمە ايتىلماعان. 1991 جىلى 16-جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭىمىزدا نەگٸزٸنەن جەكە ادامنىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىنا باسا مەن بەرٸلگەن دە قازاقستاننىڭ «كٶپ ۇلتتىلىعى» تۋرالى «اۋىز قيسايتىلماعان». 1995 جىلى قابىلدانعان قازٸرگٸ قولدانىستاعى كونستيتۋتسييامىزدا دا «قازاقستان كٶپ ۇلتتى» دەگەن تٸركەس جوق!
قازاقستاندا 130 ۇلت پەن ۇلىس تۇرادى دەگەن تۇجىرىم ويدان شىعارىلعان. ەلٸمٸزدە سانى 100 مىڭنان اساتىن توعىز دياسپورا جەنە باسقالاي ۇلتتاردىڭ جەكەلەگەن ٶكٸلدەرٸ عانا تۇرادى. ياعني قازاقستان «كٶپ ۇلتتى» دەگەن تٸركەس ەشقانداي زاڭدىق نەگٸزسٸز, يدەولوگييالىق تۇرعىدا ساۋساقتان سورىپ الىنعان تۇجىرىم, كسرو كونستيتۋتسيياسىنان ورىنسىز كٶشٸرٸلٸپ الىنعان سوۆەتتٸك كالكا.
ٸس جٷزٸندە قازاقستان مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸ. قازاقستاندا تۇراتىن باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ حالىقارالىق نورمالار بويىنشا دياسپورا دەپ اتالادى. ەلٸمٸزدەگٸ ساياسات ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ بٸرلٸگٸ رەتٸندە ەمەس, تٷرلٸ دياسپورالاردىڭ مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋى تۇرعىسىندا جٷرگٸزٸلگەنٸ باياندى.
قازاقستاندا قازاق شوۆينيزمٸ جوق. باسقا ەتنوس ٶكٸلدەرٸنە باۋىرلاستىقپەن قارايدى. جاساعان قىلمىسى بولماسا ەشكٸمدٸ قۋدالاعان ەمەس. سوندىقتان جاساندى باعىتتاردان قاشىپ, ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا ەتنوسارالىق ساياساتتى قازاق حالقىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋ باعىتىندا تٷبەگەيلٸ رەفورمالاۋ قاجەت!
مارات توقاشباەۆتٸڭ فەيسبۋكتەگٸ جازباسىنان
