Ata tarihymyzǵa kóz salar bolsaq, Arqa óńirinde jasap ótken dala danalarynyń biri–Edige bi Tólebaiuly ekenin baiqaimyz. Edige sol zamandaǵy kóshpeli qazaq qoǵamynyń aitýly qairatkeri, aqylman bii, aýzy dýaly shesheni. Onyń kisilik kelbeti men adami bolmysy jaily Máshhúr-Júsip Kópeiuly jan-jaqty jazyp ketken.
On tórt jasynda at jalyn tartyp minip, el isine aralasqan Edigeniń bar ǵumyry qazaq arasyndaǵy taýsylmaityn daý-damaidyń, rýaralyq qaqtyǵystyń arasynda ótken. Sol aýmaly-tókpeli zamanda aǵaiynǵa oń jol siltep, qalyń buqaraǵa basshy bola bilgen Edige bi Tórtýyl-Súiindik eliniń panasy men danasy atanǵan adam. Máshhúr-Júsip Kópeiulynyń qalamynan týǵan «Edigeniń alǵashqy biligi», «Edigeniń Toǵaspen quda bolýy», «Edigeniń kórgen túsi», «Edigeniń sońǵy biligi» dep atalatyn etnografiialyq áńgimelerden onyń aishyqty tulǵasyn, adami bitimin qapysyz tanýǵa bolady.
Edige bidiń sheshendik, aqylmandyǵynanan basqa, áýlielik qasietine de tań qalmasqa bolmaidy. Óz kindiginen taraǵan uldary dúniege kelerdiń aldynda tús kórip, olardyń ómirde qandai adam bolaryn boljap bilip otyrýy da ekiniń birine bite bermeitin qasiet. Bul áńgimelerdiń barlyǵy Máshhúr-Júsip babamyzdyń keiingi jyldary jaryq kórgen shyǵarmalar jinaǵynda jariialanǵan soń, qaitalap jatýdy jón kórmedik. Izdegen adam bolsa, 2007 jyly shyqqan 12 tomdyǵynan, 2013 jyly shyqqan 20 tomdyǵynan taba alady.
Edige bi jóninde aita ketetin taǵy bir jait, qazaqta «tektilik» degen túsinik bar. Qaisybir adamnyń kóńilden shyǵar isin kórsek, «e, onyń teginde bar ǵoi» dep jatamyz. Buny qozǵap otyrǵanymyzdyń sebebi, kóptegen tarihi tulǵalardyń elden erek qasieti (batyrlyǵy, sheshendigi, kóripkeldigi, áýlieligi t.b.) óziniń kózi jumylǵasyn balalaryna nemese urpaqtaryna darymai, úzilip qalyp jatady. Al, Edigeniń ózinen bastalǵan tektilik úzilmesten HH ǵasyrdaǵy urpaqtaryna deiin jetken. Mysaly, óz kindiginen taraǵan, qazaq tarihyndaǵy kesek tulǵalar Shoń men Toryaiǵyr bilerdiń ózderi bir-bir tóbe. Odan keiingi Sultanmahmut Toryaiǵyrov, Sháibai Aimanov, Shaimerden Toryaiǵyrov, Qamar Qasymov, Sháken Aimanov, Káýken Kenjetaevtar árqaisy bir-bir kitap arnaityn adamdar. Edige bidiń teginiń asyl ekenin osydan-aq baiqaýǵa bolady.
Ereimende Edige nege jatyr?
Osy áńgimeniń bárin qozǵaýǵa sebep bolyp otyrǵan jait, ústimizdegi tamyz aiynyń 12-si kúni Ereimentaý jerindegi Eltai aýylynyń irgesinde jatqan Edige bi Tólebaiulynyń basyna tas ornatylyp, beiti kóterilip, as berildi.
El arasyndaǵy qaisybir bilmester «Ereimentaýǵa Edige qaidan barypty, ony qalai dáleldeisińder?» degen syndy teris pikirler aitýy múmkin. Jasyratyny joq, ondai kertartpa pikirler aitylyp ta júr. Sondyqtan Edigeniń Ereimen jerinde jatýy jaily birir sóz aita ketkendi durys kórdik.
Bir qyzyǵy, Ereimentaý óńirinde, Sileti boiynda jerlengen jalǵyz Edige bi emes. Odan 10-15 shaqyrym sál joǵary, Shorman ózeniniń boiynda Qarjas Shorman bi Kúshikulyny ziraty jatyr. Ol jerden 10-12 shaqyrym joǵary Aidabol-Malqozy Oljabai batyr Tolybaiulynyń beiti tur. Ereimentaýdyń Qaraǵailysyndaǵy Balyqty kóldiń jaǵasynda Kúlik-Seksen Kótesh aqyn Raiuly jerlengen. Siletiniń boiynda Kúlik-Shobalai Janaq áýlie Jańabatyruly jatyr. Ereimentaýǵa kireberis Maltabar aýylynan 3-4 shaqyrym tómen Úshmyrzanyń kóliniń (qazir Tamdykól dep atalady) jaǵasynda Aidaboldyń Edigeden taraǵan úsh myrzasy Tóki Shońuly, Doban Sharjaýuly, Shorken Aqynuly jáne Kúlik-Tileýimbet Ótemis abyz Janaidaruly jerlengen.
Ol ol ma, Aqmola oblysynyń (burynǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵy) Eńbekshilder aýdanyndaǵy Mádeniet aýylynyń irgesinde Toraiǵyr bi Edigeuly máńgilik meken tapqan. Bizder 2014 jyly sol jerge arnaiy baryp, duǵa oqyp, Toryaiǵyr babamyzdyń basyna Baiannyń tasynan belgi qoiyp keldik. Bul iske demeýshi bolǵandar ekibastuzdyq Sovet Keldibaev (Aidabol-Istikmurt atasynan) degen aǵamyz ben Edigeniń taǵy bir urpaǵy, belgili jýrnalist, marqum Amangeldi Qańtarbaev aǵamyzdyń uldary Ardaq pen Tańnur Qańtarbaevtar edi.
Al, endi Súiindik balalary ol jaqta qalai jerlengen degen deseńiz, sonaý zamandarda, anyǵyraq aitsaq, Aqtaban shubyryndydan soń, Orta júz taipalary Arqa jerin birjola qonys etkennen keiin, Baianaýyldaǵy Súiindik-Tórtýyl eli bir ǵasyrǵa jýyq jaz jailaýǵa Ereimentaý-Siletiden asyp, qazirgi Aqsý, Stepnogorsk qalalarynan ári Kóksheniń taýlaryna deiin shyǵyp júrgen. Ormanshy balalary odan ári asyp, batysqa qarai burylyp, qazirgi Aqmola oblysynyń Aqkól aýdanyndaǵy Dombyraly-Monshaqty taýlaryna deiin barypty. Bul jóninde tolyp jatqan aýyzeki áńgimeler men Almatydaǵy Ortalyq memlekettik muraǵatta qujattar jeterlik. Bizder «Ereimentaý» (2008), «Qyzyltaý–qutty meken, kieli aimaq» (2011), «Qanjyǵalylar» (20015) dep atalatyn kitaptarymyzda bul derekter jaily jan-jaqty jazǵanbyz. Onyń ústine Súiindik eliniń talai jyldar sol óńirdi jailaǵany jaily Máshhúr-Júsip babamyz da molynan áńgimeleidi. Jáne kúni búginge deiin Ereimentaý men Kókshetaý óńirlerinde: Shákei, Oljabai, Edige, Shorman, Taibai, Aqmyrza, Itemgen-Mamaidyń kóli sekildi tikelei Súiindik eline qatysty toponimder jeterlik.
Al, endi Edige bi jerlengen Eltai aýylynyń tarihi ataýy–Edige. Sol aradan Edige dep atalatyn shaǵyn ózenshe aǵyp ótedi. Aýyldan 5-6 shaqyrym jerde ornalasqan temir jol stantsiiasynyń ataýy da Edige. Otyzynshy jyldary bul jerde alǵash kolhoz qurylǵynda, aýylǵa sol kezdegi Qazaqstan kompartiiasy OK-niń hatshysy Eltai Ernazarovtyń aty berilgen eken. Búginde aýyldyń aqsaqaldary qanisher Eltaidyń esimin aýyldan alyp tastap, Edige degen tarihi ataýyn qaitarý kerek dep jatyr.
Sol kúngi jasaǵan sharýamyz keiin daý-damai týdyrmas úshin, 1898 jasalǵan myna bir kartany da ala bardyq. Osy kartada «rechka Edigei», «mogila Edigei», «mogila Chorman» dep taiǵa tańba basqandai anyq kórsetilgen.
El bar da umytylmas er esimi
Bizder Ereimentaýda jatqan Edige bidiń basyn qaraitý týraly máseleni kótergeli de onshaqty jyldyń júzi bolyp qalǵan. Biraq shynyn aitqanda, eshkim qulaq asa qoimap edi. Sonymen, biylǵy kóktemde gazet sharýasymen Baianaýyldaǵy Jańatilek aýylyna jol túskende, sol jerdegi azamattarǵa taǵy da qulaqqaǵys etkem. Kóp uzamai Aldan Káribaiuly atty baýyrymyz bastaǵan jańatilektik jigitter menimen habarlasyp, bárimiz Ereimentaýdaǵy babanyń basyna baryp, duǵa etip, sol jerdegi resmi oryndarǵa kirdik. Aýdan ákiminiń orynbasary Abai Áljanov bizdiń usynysymyzdy qýana qabyldap, qoldan kelgen kómegimizdi aiamaimyz degeni, bul talabymyzǵa tipti qýat bergendei boldy. Sóitip ótkende Jańatilek aýylyndaǵy Aldan Altynbek, Sembai Adambekov, Almas Battalov, Murat Jumadilov, Ermuhammet Ahmetjanov, Ǵizat Tumanbaev sekildi azamattar bastaǵan otyzǵa tarta jigit Ereimentaý jerine arnaiy kelip, Edige babanyń basyn kóterip, as berip, duǵa oqytty.
Bir riza bolatyn jait, Ereimentaý aýdynynyń ákimi, ádebiet pen tarihtan bir kisidei habary bar, ultjandy azamat Ermek Nuǵymanov ózi bas bolyp, bul sharýany qýana quptady. 12-inshi tamyz kúni Eltai aýylynyń meshitinde juma namazy oqylyp, sońynan qyrdyń basyndaǵy qorymda Edige bidiń belgi tasynyń ashylý rásimi jasaldy. Qabir basynda tebirene sóilegen aýdan ákimi Ermek Bekenuly, baianaýyldyq belgili ólketanýshy-tarihshy Altynbek Qurmanov, basqa adamdar bul istiń ótken tarihymyzdy túgendeý baǵytyndaǵy jasalǵan mańyzdy shara ekenin aityp, osy sharýany atqarǵan azamattarǵa rizashylyqtaryn jetkizdi. Jańatilektik azamattardyń atynan sóilegen Aldan Káribaiuly men Sembai Adambekovter aiaǵynan tik turyp qyzmet etip júrgen Eltai aýylynyń turǵyndaryna, mektep muǵalimderine, aýdan men aýyl ákimdigine sheksiz alǵystaryn bildirdi.
Osy sharaǵa arnaiy kelip qatysqan Edige bi urpaǵy, Baianaýyl ulttyq parkiniń direktory Súiindik Ahmetjanov ta as ústinde sóz alyp, el men jurtqa alǵysyn aityp, Edige bi jatqan tóbedegi jalpy qorymdy qorshaýǵa alatyn oilary bar ekenin jetkizdi.
Sóz sońynda aitaramyz, bul sharýa ataǵa bóliný nemese qaisybireýler aitqandai, el arasyna jik salý emes. Bul–talqandalǵan tarihymyzdy qalpyna keltirý baǵytynda jasalǵan taǵy bir igilikti qadam. Qazaq tarihy–ár ólkeniń, ár aimaqtyń, árbir rý men taipanyń tarihynan quralady desek, bul sol tarihqa qosqan úlesimiz.
PS: Osy otyrysta Ereimentaý aýdanynyń ákimi Ermek Nuǵymanov: «Shorman bi de úlken tarihi tulǵalardyń biri, urpaqtary nege izdemeidi ony?»–dep qaldy. Buǵan aitar jaýabymyz bolmai qaldy.
***
HVII ǵasyrdyń aiaǵynda dúniege kelip, HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómirden ótken dala danalarynyń biri, «erdiń qunyn eki aýyz sózben sheshken» aqylman bi, óz zamanynyń aitýly qoǵam qairatkeri
Tanytyp qaita myna dalamyzdy,
Jańǵyrtty jańa dáýir sanamyzdy.
Tarihtyń tereńine oi júgirtsek,
Úsh ǵasyr bólip jatyr aramyzdy.
Sondyqtan keshire gór, búgingi urpaq,
Keshirek bilip jatsa baǵańyzdy!
...Áýeli aspanda Alla, sodan keiin,
Rýhyń jebep júrsin, baba, bizdi!
Sailaý Baibosyn, QR Eńbek sińirgen mádeniet qyzmetkeri
Ult portaly
