اتا تاريحىمىزعا كٶز سالار بولساق, ارقا ٶڭٸرٸندە جاساپ ٶتكەن دالا دانالارىنىڭ بٸرٸ–ەدٸگە بي تٶلەبايۇلى ەكەنٸن بايقايمىز. ەدٸگە سول زامانداعى كٶشپەلٸ قازاق قوعامىنىڭ ايتۋلى قايراتكەرٸ, اقىلمان بيٸ, اۋزى دۋالى شەشەنٸ. ونىڭ كٸسٸلٸك كەلبەتٸ مەن ادامي بولمىسى جايلى مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلى جان-جاقتى جازىپ كەتكەن.
ون تٶرت جاسىندا ات جالىن تارتىپ مٸنٸپ, ەل ٸسٸنە ارالاسقان ەدٸگەنٸڭ بار عۇمىرى قازاق اراسىنداعى تاۋسىلمايتىن داۋ-دامايدىڭ, رۋارالىق قاقتىعىستىڭ اراسىندا ٶتكەن. سول اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماندا اعايىنعا وڭ جول سٸلتەپ, قالىڭ بۇقاراعا باسشى بولا بٸلگەن ەدٸگە بي تٶرتۋىل-سٷيٸندٸك ەلٸنٸڭ پاناسى مەن داناسى اتانعان ادام. مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان «ەدٸگەنٸڭ العاشقى بيلٸگٸ», «ەدٸگەنٸڭ توعاسپەن قۇدا بولۋى», «ەدٸگەنٸڭ كٶرگەن تٷسٸ», «ەدٸگەنٸڭ سوڭعى بيلٸگٸ» دەپ اتالاتىن ەتنوگرافييالىق ەڭگٸمەلەردەن ونىڭ ايشىقتى تۇلعاسىن, ادامي بٸتٸمٸن قاپىسىز تانۋعا بولادى.
ەدٸگە بيدٸڭ شەشەندٸك, اقىلماندىعىنانان باسقا, ەۋليەلٸك قاسيەتٸنە دە تاڭ قالماسقا بولمايدى. ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان ۇلدارى دٷنيەگە كەلەردٸڭ الدىندا تٷس كٶرٸپ, ولاردىڭ ٶمٸردە قانداي ادام بولارىن بولجاپ بٸلٸپ وتىرۋى دا ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بٸتە بەرمەيتٸن قاسيەت. بۇل ەڭگٸمەلەردٸڭ بارلىعى مەشھٷر-جٷسٸپ بابامىزدىڭ كەيٸنگٸ جىلدارى جارىق كٶرگەن شىعارمالار جيناعىندا جارييالانعان سوڭ, قايتالاپ جاتۋدى جٶن كٶرمەدٸك. ٸزدەگەن ادام بولسا, 2007 جىلى شىققان 12 تومدىعىنان, 2013 جىلى شىققان 20 تومدىعىنان تابا الادى.
ەدٸگە بي جٶنٸندە ايتا كەتەتٸن تاعى بٸر جايت, قازاقتا «تەكتٸلٸك» دەگەن تٷسٸنٸك بار. قايسىبٸر ادامنىڭ كٶڭٸلدەن شىعار ٸسٸن كٶرسەك, «ە, ونىڭ تەگٸندە بار عوي» دەپ جاتامىز. بۇنى قوزعاپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبٸ, كٶپتەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلدەن ەرەك قاسيەتٸ (باتىرلىعى, شەشەندٸگٸ, كٶرٸپكەلدٸگٸ, ەۋليەلٸگٸ ت.ب.) ٶزٸنٸڭ كٶزٸ جۇمىلعاسىن بالالارىنا نەمەسە ۇرپاقتارىنا دارىماي, ٷزٸلٸپ قالىپ جاتادى. ال, ەدٸگەنٸڭ ٶزٸنەن باستالعان تەكتٸلٸك ٷزٸلمەستەن حح عاسىرداعى ۇرپاقتارىنا دەيٸن جەتكەن. مىسالى, ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان, قازاق تاريحىنداعى كەسەك تۇلعالار شوڭ مەن تورىايعىر بيلەردٸڭ ٶزدەرٸ بٸر-بٸر تٶبە. ودان كەيٸنگٸ سۇلتانماحمۇت تورىايعىروۆ, شەيباي ايمانوۆ, شايمەردەن تورىايعىروۆ, قامار قاسىموۆ, شەكەن ايمانوۆ, كەۋكەن كەنجەتاەۆتار ەرقايسى بٸر-بٸر كٸتاپ ارنايتىن ادامدار. ەدٸگە بيدٸڭ تەگٸنٸڭ اسىل ەكەنٸن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى.
ەرەيمەندە ەدٸگە نەگە جاتىر?
وسى ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸن قوزعاۋعا سەبەپ بولىپ وتىرعان جايت, ٷستٸمٸزدەگٸ تامىز ايىنىڭ 12-سٸ كٷنٸ ەرەيمەنتاۋ جەرٸندەگٸ ەلتاي اۋىلىنىڭ ٸرگەسٸندە جاتقان ەدٸگە بي تٶلەبايۇلىنىڭ باسىنا تاس ورناتىلىپ, بەيتٸ كٶتەرٸلٸپ, اس بەرٸلدٸ.
ەل اراسىنداعى قايسىبٸر بٸلمەستەر «ەرەيمەنتاۋعا ەدٸگە قايدان بارىپتى, ونى قالاي دەلەلدەيسٸڭدەر?» دەگەن سىندى تەرٸس پٸكٸرلەر ايتۋى مٷمكٸن. جاسىراتىنى جوق, ونداي كەرتارتپا پٸكٸرلەر ايتىلىپ تا جٷر. سوندىقتان ەدٸگەنٸڭ ەرەيمەن جەرٸندە جاتۋى جايلى بٸرٸر سٶز ايتا كەتكەندٸ دۇرىس كٶردٸك.
بٸر قىزىعى, ەرەيمەنتاۋ ٶڭٸرٸندە, سٸلەتٸ بويىندا جەرلەنگەن جالعىز ەدٸگە بي ەمەس. ودان 10-15 شاقىرىم سەل جوعارى, شورمان ٶزەنٸنٸڭ بويىندا قارجاس شورمان بي كٷشٸكۇلىنى زيراتى جاتىر. ول جەردەن 10-12 شاقىرىم جوعارى ايدابول-مالقوزى ولجاباي باتىر تولىبايۇلىنىڭ بەيتٸ تۇر. ەرەيمەنتاۋدىڭ قاراعايلىسىنداعى بالىقتى كٶلدٸڭ جاعاسىندا كٷلٸك-سەكسەن كٶتەش اقىن رايۇلى جەرلەنگەن. سٸلەتٸنٸڭ بويىندا كٷلٸك-شوبالاي جاناق ەۋليە جاڭاباتىرۇلى جاتىر. ەرەيمەنتاۋعا كٸرەبەرٸس مالتابار اۋىلىنان 3-4 شاقىرىم تٶمەن ٷشمىرزانىڭ كٶلٸنٸڭ (قازٸر تامدىكٶل دەپ اتالادى) جاعاسىندا ايدابولدىڭ ەدٸگەدەن تاراعان ٷش مىرزاسى تٶكٸ شوڭۇلى, دوبان شارجاۋۇلى, شوركەن اقىنۇلى جەنە كٷلٸك-تٸلەۋٸمبەت ٶتەمٸس ابىز جانايدارۇلى جەرلەنگەن.
ول ول ما, اقمولا وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى كٶكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى) ەڭبەكشٸلدەر اۋدانىنداعى مەدەنيەت اۋىلىنىڭ ٸرگەسٸندە تورايعىر بي ەدٸگەۇلى مەڭگٸلٸك مەكەن تاپقان. بٸزدەر 2014 جىلى سول جەرگە ارنايى بارىپ, دۇعا وقىپ, تورىايعىر بابامىزدىڭ باسىنا باياننىڭ تاسىنان بەلگٸ قويىپ كەلدٸك. بۇل ٸسكە دەمەۋشٸ بولعاندار ەكٸباستۇزدىق سوۆەت كەلدٸباەۆ (ايدابول-ٸستٸكمۇرت اتاسىنان) دەگەن اعامىز بەن ەدٸگەنٸڭ تاعى بٸر ۇرپاعى, بەلگٸلٸ جۋرناليست, مارقۇم امانگەلدٸ قاڭتارباەۆ اعامىزدىڭ ۇلدارى ارداق پەن تاڭنۇر قاڭتارباەۆتار ەدٸ.
ال, ەندٸ سٷيٸندٸك بالالارى ول جاقتا قالاي جەرلەنگەن دەگەن دەسەڭٸز, سوناۋ زامانداردا, انىعىراق ايتساق, اقتابان شۇبىرىندىدان سوڭ, ورتا جٷز تايپالارى ارقا جەرٸن بٸرجولا قونىس ەتكەننەن كەيٸن, باياناۋىلداعى سٷيٸندٸك-تٶرتۋىل ەلٸ بٸر عاسىرعا جۋىق جاز جايلاۋعا ەرەيمەنتاۋ-سٸلەتٸدەن اسىپ, قازٸرگٸ اقسۋ, ستەپنوگورسك قالالارىنان ەرٸ كٶكشەنٸڭ تاۋلارىنا دەيٸن شىعىپ جٷرگەن. ورمانشى بالالارى ودان ەرٸ اسىپ, باتىسقا قاراي بۇرىلىپ, قازٸرگٸ اقمولا وبلىسىنىڭ اقكٶل اۋدانىنداعى دومبىرالى-مونشاقتى تاۋلارىنا دەيٸن بارىپتى. بۇل جٶنٸندە تولىپ جاتقان اۋىزەكٸ ەڭگٸمەلەر مەن الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتتا قۇجاتتار جەتەرلٸك. بٸزدەر «ەرەيمەنتاۋ» (2008), «قىزىلتاۋ–قۇتتى مەكەن, كيەلٸ ايماق» (2011), «قانجىعالىلار» (20015) دەپ اتالاتىن كٸتاپتارىمىزدا بۇل دەرەكتەر جايلى جان-جاقتى جازعانبىز. ونىڭ ٷستٸنە سٷيٸندٸك ەلٸنٸڭ تالاي جىلدار سول ٶڭٸردٸ جايلاعانى جايلى مەشھٷر-جٷسٸپ بابامىز دا مولىنان ەڭگٸمەلەيدٸ. جەنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەرەيمەنتاۋ مەن كٶكشەتاۋ ٶڭٸرلەرٸندە: شەكەي, ولجاباي, ەدٸگە, شورمان, تايباي, اقمىرزا, يتەمگەن-مامايدىڭ كٶلٸ سەكٸلدٸ تٸكەلەي سٷيٸندٸك ەلٸنە قاتىستى توپونيمدەر جەتەرلٸك.
ال, ەندٸ ەدٸگە بي جەرلەنگەن ەلتاي اۋىلىنىڭ تاريحي اتاۋى–ەدٸگە. سول ارادان ەدٸگە دەپ اتالاتىن شاعىن ٶزەنشە اعىپ ٶتەدٸ. اۋىلدان 5-6 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان تەمٸر جول ستانتسيياسىنىڭ اتاۋى دا ەدٸگە. وتىزىنشى جىلدارى بۇل جەردە العاش كولحوز قۇرىلعىندا, اۋىلعا سول كەزدەگٸ قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ حاتشىسى ەلتاي ەرنازاروۆتىڭ اتى بەرٸلگەن ەكەن. بٷگٸندە اۋىلدىڭ اقساقالدارى قانٸشەر ەلتايدىڭ ەسٸمٸن اۋىلدان الىپ تاستاپ, ەدٸگە دەگەن تاريحي اتاۋىن قايتارۋ كەرەك دەپ جاتىر.
سول كٷنگٸ جاساعان شارۋامىز كەيٸن داۋ-داماي تۋدىرماس ٷشٸن, 1898 جاسالعان مىنا بٸر كارتانى دا الا باردىق. وسى كارتادا «رەچكا ەديگەي», «موگيلا ەديگەي», «موگيلا چورمان» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كٶرسەتٸلگەن.
ەل بار دا ۇمىتىلماس ەر ەسٸمٸ
بٸزدەر ەرەيمەنتاۋدا جاتقان ەدٸگە بيدٸڭ باسىن قارايتۋ تۋرالى مەسەلەنٸ كٶتەرگەلٸ دە ونشاقتى جىلدىڭ جٷزٸ بولىپ قالعان. بٸراق شىنىن ايتقاندا, ەشكٸم قۇلاق اسا قويماپ ەدٸ. سونىمەن, بيىلعى كٶكتەمدە گازەت شارۋاسىمەن باياناۋىلداعى جاڭاتٸلەك اۋىلىنا جول تٷسكەندە, سول جەردەگٸ ازاماتتارعا تاعى دا قۇلاققاعىس ەتكەم. كٶپ ۇزاماي الدان كەرٸبايۇلى اتتى باۋىرىمىز باستاعان جاڭاتٸلەكتٸك جٸگٸتتەر مەنٸمەن حابارلاسىپ, بەرٸمٸز ەرەيمەنتاۋداعى بابانىڭ باسىنا بارىپ, دۇعا ەتٸپ, سول جەردەگٸ رەسمي ورىندارعا كٸردٸك. اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى اباي ەلجانوۆ بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىزدى قۋانا قابىلداپ, قولدان كەلگەن كٶمەگٸمٸزدٸ ايامايمىز دەگەنٸ, بۇل تالابىمىزعا تٸپتٸ قۋات بەرگەندەي بولدى. سٶيتٸپ ٶتكەندە جاڭاتٸلەك اۋىلىنداعى الدان التىنبەك, سەمباي ادامبەكوۆ, الماس باتتالوۆ, مۇرات جۇمادٸلوۆ, ەرمۇحاممەت احمەتجانوۆ, عيزات تۇمانباەۆ سەكٸلدٸ ازاماتتار باستاعان وتىزعا تارتا جٸگٸت ەرەيمەنتاۋ جەرٸنە ارنايى كەلٸپ, ەدٸگە بابانىڭ باسىن كٶتەرٸپ, اس بەرٸپ, دۇعا وقىتتى.
بٸر ريزا بولاتىن جايت, ەرەيمەنتاۋ اۋدىنىنىڭ ەكٸمٸ, ەدەبيەت پەن تاريحتان بٸر كٸسٸدەي حابارى بار, ۇلتجاندى ازامات ەرمەك نۇعىمانوۆ ٶزٸ باس بولىپ, بۇل شارۋانى قۋانا قۇپتادى. 12-ٸنشٸ تامىز كٷنٸ ەلتاي اۋىلىنىڭ مەشٸتٸندە جۇما نامازى وقىلىپ, سوڭىنان قىردىڭ باسىنداعى قورىمدا ەدٸگە بيدٸڭ بەلگٸ تاسىنىڭ اشىلۋ رەسٸمٸ جاسالدى. قابٸر باسىندا تەبٸرەنە سٶيلەگەن اۋدان ەكٸمٸ ەرمەك بەكەنۇلى, باياناۋىلدىق بەلگٸلٸ ٶلكەتانۋشى-تاريحشى التىنبەك قۇرمانوۆ, باسقا ادامدار بۇل ٸستٸڭ ٶتكەن تاريحىمىزدى تٷگەندەۋ باعىتىنداعى جاسالعان ماڭىزدى شارا ەكەنٸن ايتىپ, وسى شارۋانى اتقارعان ازاماتتارعا ريزاشىلىقتارىن جەتكٸزدٸ. جاڭاتٸلەكتٸك ازاماتتاردىڭ اتىنان سٶيلەگەن الدان كەرٸبايۇلى مەن سەمباي ادامبەكوۆتەر اياعىنان تٸك تۇرىپ قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ەلتاي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا, مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنە, اۋدان مەن اۋىل ەكٸمدٸگٸنە شەكسٸز العىستارىن بٸلدٸردٸ.
وسى شاراعا ارنايى كەلٸپ قاتىسقان ەدٸگە بي ۇرپاعى, باياناۋىل ۇلتتىق پاركٸنٸڭ ديرەكتورى سٷيٸندٸك احمەتجانوۆ تا اس ٷستٸندە سٶز الىپ, ەل مەن جۇرتقا العىسىن ايتىپ, ەدٸگە بي جاتقان تٶبەدەگٸ جالپى قورىمدى قورشاۋعا الاتىن ويلارى بار ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
سٶز سوڭىندا ايتارامىز, بۇل شارۋا اتاعا بٶلٸنۋ نەمەسە قايسىبٸرەۋلەر ايتقانداي, ەل اراسىنا جٸك سالۋ ەمەس. بۇل–تالقاندالعان تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتٸرۋ باعىتىندا جاسالعان تاعى بٸر يگٸلٸكتٸ قادام. قازاق تاريحى–ەر ٶلكەنٸڭ, ەر ايماقتىڭ, ەربٸر رۋ مەن تايپانىڭ تاريحىنان قۇرالادى دەسەك, بۇل سول تاريحقا قوسقان ٷلەسٸمٸز.
PS: وسى وتىرىستا ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەرمەك نۇعىمانوۆ: «شورمان بي دە ٷلكەن تاريحي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ, ۇرپاقتارى نەگە ٸزدەمەيدٸ ونى?»–دەپ قالدى. بۇعان ايتار جاۋابىمىز بولماي قالدى.
***
حVٸٸ عاسىردىڭ اياعىندا دٷنيەگە كەلٸپ, حVٸٸٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ٶمٸردەن ٶتكەن دالا دانالارىنىڭ بٸرٸ, «ەردٸڭ قۇنىن ەكٸ اۋىز سٶزبەن شەشكەن» اقىلمان بي, ٶز زامانىنىڭ ايتۋلى قوعام قايراتكەرٸ
تانىتىپ قايتا مىنا دالامىزدى,
جاڭعىرتتى جاڭا دەۋٸر سانامىزدى.
تاريحتىڭ تەرەڭٸنە وي جٷگٸرتسەك,
ٷش عاسىر بٶلٸپ جاتىر ارامىزدى.
سوندىقتان كەشٸرە گٶر, بٷگٸنگٸ ۇرپاق,
كەشٸرەك بٸلٸپ جاتسا باعاڭىزدى!
...ەۋەلٸ اسپاندا اللا, سودان كەيٸن,
رۋحىڭ جەبەپ جٷرسٸن, بابا, بٸزدٸ!
سايلاۋ بايبوسىن, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن مەدەنيەت قىزمەتكەرٸ
ۇلت پورتالى
