Pavlodardaǵy №3 mektep-internattyń jáne Aqsý (burynǵy Ermak) qalasyndaǵy №1 orta mekteptiń ultshyl oqýshylary 1969 jyly negizin qurǵan «Jas ulan» uiymy jóninde Keńes úkimeti kezeńinde sóz qozǵaýǵa tyiym salyndy. Tek egemendik jyldarynda uiym tarihyn zertteý isi qolǵa alynyp, jas ulandarǵa túrli jazalaý sharalary qoldanylǵanyn, tipti olardyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵanyn aiǵaqtaityn muraǵat materialdary tabyldy. Sonyń nátijesinde ǵylymi zertteýler jazylyp, birshama basylymdarda jariialanymdar jaryq kórdi, teleradiohabarlar shyqty, derekti filmder túsirildi. «Jas ulan» ataýy «Jas tulpar» uiymynyń izbasary retinde mektep oqýlyǵyna da endi.
Qylyshynan qan tamyp turǵan Keńes úkimeti kezeńinde ulttyq murat-múddeniń joqtaýshysy bolyp, jurtshylyqty egemendikke úndegen on bes jasar jasóspirimder bul kúnderi alpystyń bel ortasyna jetip aǵa býynnyń qataryna qosyldy.
Jýyrda S. Toraiǵyrov atyndaǵy oblystyq kitaphananyń májilis zalynda «Jas ulan» uiymy: Táýelsizdik jolynda» ǵylymi-tájiribelik konferentsiiasy ótkizildi. Sharaǵa jas ulandardyń kózi tirileri jáne dúnieden ótkenderiniń balalary men týystary, jeltoqsanshylar, qoǵam belsendileri, til janashyrlary, ǵalymdar, shyǵarmashyl jastar qatysty.
Konferentsiia qaitys bolǵan jas ulandardy bir minýttyq únsizdikpen eske túsirý rásiminen bastaldy. Jiyndy oblys mádeniet, tilderdi damytý jáne arhiv isi basqarmasynyń basshysy Dáýenov Ernur Nurlanuly júrgizip otyrdy.
Aldymen, jinalǵandardyń nazaryna halyqaralyq telejýrnalist Jarqynova Saida Jumaǵazyqyzynyń «Doroga liýdei: Jajda svobody» derekti filminen úzindi usynyldy.
Budan soń sóz kezegi ózge oblystardan arnaiy shaqyrylǵan qonaqtarǵa berildi.
Almaty qalasynan kelgen mártebeli meiman, qoǵam qairatkeri, tarihshy, jas ulandar úlgi tutqan «Jas tulpar» uiymynyń ardageri Sembi Marat Qataiuly «Jasulan» – «Jas tulpardyń izbasary» degen taqyrypta baiandama jasady.
– Kezinde jas ulandar úlgi tutqan «Jas tulpar» uiymynyń jetekshisi bolǵan Áýezov Murat Muhtaruly Shvetsariiaǵa is-saparǵa shyǵýyna bailanysty konferentsiiaǵa qatysa almady. Biraq jas tulparlyqtardyń quttyqtaý haty men óziniń kitaptaryn menen berip jiberdi» – dep sózin bastady ol.
Qaraǵandy oblysynan kelgen mártebeli meiman, qoǵam qairatkeri, jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń múshesi, 1960 jyldardyń basynda Qaraǵandy oblysynda qurylǵan «ESEP» («Elin súigen erler partiiasy») uiymynyń ardageri, keńestik dissident Júnistegi Kámel Ybyshuly óz baiandamasynda keńestik kezeńde bas bostandyǵynan airylǵan ultshyl patriottardyń qily taǵdyry jóninde de aityp ótti.
Qaraǵandy qalasynan kelgen qoǵam qairatkeri, jazýshy, jýrnalist, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Jýrnalister odaǵynyń múshesi, 1974 jyly Qaraǵandy qalasynda qurylǵan «Jas qazaq» uiymynyń ardageri Maibas Tórehan Ákimjanuly Kereký óńirindegi ulttyq murat-múdde jolyndaǵy is-sharalarǵa kóńili tolatynyn atap ótti.
Nur-Sultan qalasynan kelgen mártebeli meiman, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń burynǵy bas redaktory, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalisi, Keńes odaǵy kezeńinde kompartiianyń otarshyldyq saiasatyna qarsy shyqqan qoǵamdyq uiymdar men qazaq dissidentteriniń taǵdyr-talaiy jónindegi kóptegen jariialanymdardyń avtory, «Jas ulan» uiymy jóninde «SOS» belgisi» atty zertteý maqala jazǵan Aýpbaev Janbolat Álihanuly táýelsizdik jolyndaǵy kúresterdiń sabaqtastyǵy jóninde oi tolǵady.
Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýniversiteti Ǵylymi-zertteý institýtynyń direktory, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, Keńes odaǵy kezeńinde kompartiianyń otarshyldyq saiasatyna qarsy shyqqan qoǵamdyq uiymdar jónindegi kóptegen ǵylymi eńbekterdiń avtory, «Jas ulan» uiymy jóninde de zertteý eńbek jazǵan Qydyralina Janna Úrkimbaiqyzy ulttyq qozǵalystar men jekelegen dissidentter jaiynda Qazaqstan men Resei muraǵattarynda saqtalǵan derekter jóninde sóz qozǵady.
Nur-Sultan qalasynan kelgen Halyqaralyq telejýrnalist, Keńes odaǵy kezeńinde kompartiianyń otarshyldyq saiasatyna qarsy shyqqan qoǵamdyq uiymdar jónindegi birneshe derekti filmniń avtory Jarqynova Saida Jumaǵazyqyzy jas ulandardyń da saiasi is-áreketteri men taǵdyr-talaiy kórinis tapqan «Doroga liýdei: Jajda svobody» filminiń túsirý barysy jaiynda áńgimeledi.
Y. Altynsarin atyndaǵy gimnaziia-internatta ondaǵan jyldar boiy bilim bergen ardager ustaz, 1969-70 jyldardardaǵy jas ulandardyń synyp jetekshisi bolǵan Ábjanova Ǵaziza Ramazanqyzy «Jas ulan» uiymyna toptasqan oqýshylarynyń KGB basqarmasynyń tergeýinde júrgen kezderinde de ózderiniń ustanymynan qaitpaǵanyn eske alyp, shákirti Arman Qaniǵa taqiia syilady.
Budan soń «Táýelsizdikke umtylǵan jas ulandar» jinaǵynyń redaktory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor, jeltoqsanshy Zeinýllina Aiman Faizollaqyzy Toraiǵyrov ýniversiteti baspasynan jaryq kórgen sol kitaptyń mán-mazmunymen jurtshylyqty tanystyrdy.
Kitaptyń tusaýyn keser rásimin Marat Sembi, Kámel Júnistegi, Janbolat Aýpbaev ótkizdi.
Budan soń oblys mádeniet, tilderdi damytý jáne arhiv isi basqarmasynyń basshysy Ernur Dáýenov «Jas ulan» uiymynyń belsendilerine «Táýelsizdikke umtylǵan jas ulandar» kitaby men eskertkish syilyqtar tabys etti. Bul tartý dúnieden ótken jas ulandardyń balalaryna, týystaryna berildi. Sonymen qatar, mártebeli qonaqtar jáne jas ulandarmen tilektes, múddeles qoǵam belsendileri de osyndai syilyqqa ie boldy.
«Qazaq tili» qoǵamy oblystyq uiymy basqarmasynyń tóraǵasy Sotsial Áitenuly Ertis-Baianaýyl óńirinde qazaq tiliniń órisin keńeitý jáne qazaqstandyq patriotizm ideiasyn nasihattap taratý is-sharalarynda belsendilik kórsetkeni úshin «Jas ulan» uiymy: Táýelsizdik jolynda» oblystyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiiasynyń aiasynda bir top azamatty qoǵamnyń Alǵys hatymen marapattady.
«Jas ulan» uiymynyń 50 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymi, mádeni sharalardyń jalǵasy 1969-70 jyldary jas ulandardyń negizgi bóligi oqyǵan Y. Altynsarin atyndaǵy gimnaziia-internatta jalǵasty. Ánshi oqýshylardyń «Meniń Qazaqstanym» patriottyq ánder kontserttik baǵdarlamasyn mártebeli qonaqtar, jas ulandar jáne sol bilim shańyraǵynyń ózge de túlekteri tamashalady. Mádeni shara aldynda bir kezdegi «Jas ulan» uiymynyń jetekshisi bolǵan, qazirgi kezde kúresker aqyn retinde jurtshylyqqa tanylǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, Halyqaralyq Alash ádebi syilyǵynyń iegeri Arman Qani ónerpaz oqýshylarǵa igi tilegin bildirdi. Oblys bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Jomart Qarambaev sharada óner kórsetken oqýshylarǵa basqarmanyń Alǵys hattaryn tabys etti.
Kontserttik baǵdarmadan keiin ginaziia-internattyń direktory Shoqan Qaldybaev qonaqtardy jańadan jabdyqtalǵan kitaphanamen, Rýhani jańǵyrý, Qazaq tili kabinetterimen tanystyrdy.
«Jas ulan» uiymynyń qurylǵanyna 50 jyl tolýyna orai keiingi býynǵa egemen eldiktiń qadyr-qasietin uǵyndyryp, olardy otanshyldyq, memleketshildik sezimderine tárbieleý maqsatynda ótkizilgen ǵylymi, mádeni sharalar mán-maǵynasy jaǵynan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasymen tolyq úilesedi. Qoǵamdyq ómirimizdegi erekshe bul kún uzaq jyldar boiy jurtshylyqtyń jadynda saqtalatyny anyq.
A.Baqtanuly
