پاۆلودارداعى №3 مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ جەنە اقسۋ (بۇرىنعى ەرماك) قالاسىنداعى №1 ورتا مەكتەپتٸڭ ۇلتشىل وقۋشىلارى 1969 جىلى نەگٸزٸن قۇرعان «جاس ۇلان» ۇيىمى جٶنٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزەڭٸندە سٶز قوزعاۋعا تىيىم سالىندى. تەك ەگەمەندٸك جىلدارىندا ۇيىم تاريحىن زەرتتەۋ ٸسٸ قولعا الىنىپ, جاس ۇلاندارعا تٷرلٸ جازالاۋ شارالارى قولدانىلعانىن, تٸپتٸ ولاردىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالعانىن ايعاقتايتىن مۇراعات ماتەريالدارى تابىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جازىلىپ, بٸرشاما باسىلىمداردا جارييالانىمدار جارىق كٶردٸ, تەلەراديوحابارلار شىقتى, دەرەكتٸ فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ. «جاس ۇلان» اتاۋى «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ٸزباسارى رەتٸندە مەكتەپ وقۋلىعىنا دا ەندٸ.
قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزەڭٸندە ۇلتتىق مۇرات-مٷددەنٸڭ جوقتاۋشىسى بولىپ, جۇرتشىلىقتى ەگەمەندٸككە ٷندەگەن ون بەس جاسار جاسٶسپٸرٸمدەر بۇل كٷندەرٸ الپىستىڭ بەل ورتاسىنا جەتٸپ اعا بۋىننىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
جۋىردا س. تورايعىروۆ اتىنداعى وبلىستىق كٸتاپحانانىڭ مەجٸلٸس زالىندا «جاس ۇلان» ۇيىمى: تەۋەلسٸزدٸك جولىندا» عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياسى ٶتكٸزٸلدٸ. شاراعا جاس ۇلانداردىڭ كٶزٸ تٸرٸلەرٸ جەنە دٷنيەدەن ٶتكەندەرٸنٸڭ بالالارى مەن تۋىستارى, جەلتوقسانشىلار, قوعام بەلسەندٸلەرٸ, تٸل جاناشىرلارى, عالىمدار, شىعارماشىل جاستار قاتىستى.
كونفەرەنتسييا قايتىس بولعان جاس ۇلانداردى بٸر مينۋتتىق ٷنسٸزدٸكپەن ەسكە تٷسٸرۋ رەسٸمٸنەن باستالدى. جيىندى وبلىس مەدەنيەت, تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە ارحيۆ ٸسٸ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دەۋەنوۆ ەرنۇر نۇرلانۇلى جٷرگٸزٸپ وتىردى.
الدىمەن, جينالعانداردىڭ نازارىنا حالىقارالىق تەلەجۋرناليست جارقىنوۆا سايدا جۇماعازىقىزىنىڭ «دوروگا ليۋدەي: جاجدا سۆوبودى» دەرەكتٸ فيلمٸنەن ٷزٸندٸ ۇسىنىلدى.
بۇدان سوڭ سٶز كەزەگٸ ٶزگە وبلىستاردان ارنايى شاقىرىلعان قوناقتارعا بەرٸلدٸ.
الماتى قالاسىنان كەلگەن مەرتەبەلٸ مەيمان, قوعام قايراتكەرٸ, تاريحشى, جاس ۇلاندار ٷلگٸ تۇتقان «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ارداگەرٸ سەمبٸ مارات قاتايۇلى «جاسۇلان» – «جاس تۇلپاردىڭ ٸزباسارى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى.
– كەزٸندە جاس ۇلاندار ٷلگٸ تۇتقان «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولعان ەۋەزوۆ مۇرات مۇحتارۇلى شۆەتساريياعا ٸس-ساپارعا شىعۋىنا بايلانىستى كونفەرەنتسيياعا قاتىسا المادى. بٸراق جاس تۇلپارلىقتاردىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى مەن ٶزٸنٸڭ كٸتاپتارىن مەنەن بەرٸپ جٸبەردٸ» – دەپ سٶزٸن باستادى ول.
قاراعاندى وبلىسىنان كەلگەن مەرتەبەلٸ مەيمان, قوعام قايراتكەرٸ, جازۋشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ مٷشەسٸ, 1960 جىلداردىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىسىندا قۇرىلعان «ەسەپ» («ەلٸن سٷيگەن ەرلەر پارتيياسى») ۇيىمىنىڭ ارداگەرٸ, كەڭەستٸك ديسسيدەنت جٷنٸستەگٸ كەمەل ىبىشۇلى ٶز بايانداماسىندا كەڭەستٸك كەزەڭدە باس بوستاندىعىنان ايرىلعان ۇلتشىل پاتريوتتاردىڭ قيلى تاعدىرى جٶنٸندە دە ايتىپ ٶتتٸ.
قاراعاندى قالاسىنان كەلگەن قوعام قايراتكەرٸ, جازۋشى, جۋرناليست, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جەنە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, 1974 جىلى قاراعاندى قالاسىندا قۇرىلعان «جاس قازاق» ۇيىمىنىڭ ارداگەرٸ مايباس تٶرەحان ەكٸمجانۇلى كەرەكۋ ٶڭٸرٸندەگٸ ۇلتتىق مۇرات-مٷددە جولىنداعى ٸس-شارالارعا كٶڭٸلٸ تولاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
نۇر-سۇلتان قالاسىنان كەلگەن مەرتەبەلٸ مەيمان, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ, كەڭەس وداعى كەزەڭٸندە كومپارتييانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققان قوعامدىق ۇيىمدار مەن قازاق ديسسيدەنتتەرٸنٸڭ تاعدىر-تالايى جٶنٸندەگٸ كٶپتەگەن جارييالانىمداردىڭ اۆتورى, «جاس ۇلان» ۇيىمى جٶنٸندە «SOS» بەلگٸسٸ» اتتى زەرتتەۋ ماقالا جازعان اۋپباەۆ جانبولات ەليحانۇلى تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەستەردٸڭ ساباقتاستىعى جٶنٸندە وي تولعادى.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كەڭەس وداعى كەزەڭٸندە كومپارتييانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققان قوعامدىق ۇيىمدار جٶنٸندەگٸ كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى, «جاس ۇلان» ۇيىمى جٶنٸندە دە زەرتتەۋ ەڭبەك جازعان قىدىرالينا جاننا ٷركٸمبايقىزى ۇلتتىق قوزعالىستار مەن جەكەلەگەن ديسسيدەنتتەر جايىندا قازاقستان مەن رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتالعان دەرەكتەر جٶنٸندە سٶز قوزعادى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنان كەلگەن حالىقارالىق تەلەجۋرناليست, كەڭەس وداعى كەزەڭٸندە كومپارتييانىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى شىققان قوعامدىق ۇيىمدار جٶنٸندەگٸ بٸرنەشە دەرەكتٸ فيلمنٸڭ اۆتورى جارقىنوۆا سايدا جۇماعازىقىزى جاس ۇلانداردىڭ دا ساياسي ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن تاعدىر-تالايى كٶرٸنٸس تاپقان «دوروگا ليۋدەي: جاجدا سۆوبودى» فيلمٸنٸڭ تٷسٸرۋ بارىسى جايىندا ەڭگٸمەلەدٸ.
ى. التىنسارين اتىنداعى گيمنازييا-ينتەرناتتا ونداعان جىلدار بويى بٸلٸم بەرگەن ارداگەر ۇستاز, 1969-70 جىلداردارداعى جاس ۇلانداردىڭ سىنىپ جەتەكشٸسٸ بولعان ەبجانوۆا عازيزا رامازانقىزى «جاس ۇلان» ۇيىمىنا توپتاسقان وقۋشىلارىنىڭ كگب باسقارماسىنىڭ تەرگەۋٸندە جٷرگەن كەزدەرٸندە دە ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانىمىنان قايتپاعانىن ەسكە الىپ, شەكٸرتٸ ارمان قانيعا تاقييا سىيلادى.
بۇدان سوڭ «تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلعان جاس ۇلاندار» جيناعىنىڭ رەداكتورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, جەلتوقسانشى زەينۋللينا ايمان فايزوللاقىزى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ باسپاسىنان جارىق كٶرگەن سول كٸتاپتىڭ مەن-مازمۇنىمەن جۇرتشىلىقتى تانىستىردى.
كٸتاپتىڭ تۇساۋىن كەسەر رەسٸمٸن مارات سەمبٸ, كەمەل جٷنٸستەگٸ, جانبولات اۋپباەۆ ٶتكٸزدٸ.
بۇدان سوڭ وبلىس مەدەنيەت, تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە ارحيۆ ٸسٸ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرنۇر دەۋەنوۆ «جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ بەلسەندٸلەرٸنە «تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلعان جاس ۇلاندار» كٸتابى مەن ەسكەرتكٸش سىيلىقتار تابىس ەتتٸ. بۇل تارتۋ دٷنيەدەن ٶتكەن جاس ۇلانداردىڭ بالالارىنا, تۋىستارىنا بەرٸلدٸ. سونىمەن قاتار, مەرتەبەلٸ قوناقتار جەنە جاس ۇلاندارمەن تٸلەكتەس, مٷددەلەس قوعام بەلسەندٸلەرٸ دە وسىنداي سىيلىققا يە بولدى.
«قازاق تٸلٸ» قوعامى وبلىستىق ۇيىمى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى سوتسيال ەيتەنۇلى ەرتٸس-باياناۋىل ٶڭٸرٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ جەنە قازاقستاندىق پاتريوتيزم يدەياسىن ناسيحاتتاپ تاراتۋ ٸس-شارالارىندا بەلسەندٸلٸك كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن «جاس ۇلان» ۇيىمى: تەۋەلسٸزدٸك جولىندا» وبلىستىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياسىنىڭ اياسىندا بٸر توپ ازاماتتى قوعامنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتادى.
«جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي, مەدەني شارالاردىڭ جالعاسى 1969-70 جىلدارى جاس ۇلانداردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ وقىعان ى. التىنسارين اتىنداعى گيمنازييا-ينتەرناتتا جالعاستى. ەنشٸ وقۋشىلاردىڭ «مەنٸڭ قازاقستانىم» پاتريوتتىق ەندەر كونتسەرتتٸك باعدارلاماسىن مەرتەبەلٸ قوناقتار, جاس ۇلاندار جەنە سول بٸلٸم شاڭىراعىنىڭ ٶزگە دە تٷلەكتەرٸ تاماشالادى. مەدەني شارا الدىندا بٸر كەزدەگٸ «جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولعان, قازٸرگٸ كەزدە كٷرەسكەر اقىن رەتٸندە جۇرتشىلىققا تانىلعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, حالىقارالىق الاش ەدەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ارمان قاني ٶنەرپاز وقۋشىلارعا يگٸ تٸلەگٸن بٸلدٸردٸ. وبلىس بٸلٸم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جومارت قارامباەۆ شارادا ٶنەر كٶرسەتكەن وقۋشىلارعا باسقارمانىڭ العىس حاتتارىن تابىس ەتتٸ.
كونتسەرتتٸك باعدارمادان كەيٸن گينازييا-ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى شوقان قالدىباەۆ قوناقتاردى جاڭادان جابدىقتالعان كٸتاپحانامەن, رۋحاني جاڭعىرۋ, قازاق تٸلٸ كابينەتتەرٸمەن تانىستىردى.
«جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي كەيٸنگٸ بۋىنعا ەگەمەن ەلدٸكتٸڭ قادىر-قاسيەتٸن ۇعىندىرىپ, ولاردى وتانشىلدىق, مەملەكەتشٸلدٸك سەزٸمدەرٸنە تەربيەلەۋ ماقساتىندا ٶتكٸزٸلگەن عىلىمي, مەدەني شارالار مەن-ماعىناسى جاعىنان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن تولىق ٷيلەسەدٸ. قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدەگٸ ەرەكشە بۇل كٷن ۇزاق جىلدار بويى جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا ساقتالاتىنى انىق.
ا.باقتانۇلى
