«...Chývstvýiý sebia takje v dolgý i pered
tovarishami akmolintsami, prekrasnaia
mýzyka kotoryh zaslýjivala by
spetsialnogo issledovanie na meste,
gde, mejdý prochim, eshe
jivy takie vydaiýshiesia starye akyny,
kak Ibrai i Estai.»
A. V. Zataevich
Estai (azan shaqyryp qoiǵan aty Esmaǵanbet) jaiynda jazylǵan eńbek kóp emes. Biraq, múlde joq deýge de bolmas. Aýyzsha jetken estelikter, jazbasha jetken suhbattar, ómiri men shyǵarmashylyǵyna bailanysty birlijarym ǵylymi, tanymdyq maqalalar bar. Estaiǵa bailanysty materialdardyń deni totalitarlyq rejim tusynda jazylǵandyqtan, shyndyqqa janaspaityn tustary da joq emes. Baspadan jaryq kórgen kitaptarda da, el aýzynan jinalǵan áńgimelerde de «Estai parasatty adam edi», – degen sóz jii kezdesedi. Qazir toqsanǵa kelip otyrǵan ánshiniń nemeresi Zeken Janábilqyzy on segizge kelip uzatylǵansha, kishi nemeresi Sarytorǵai da Estaidyń qolynda bolypty. «Estai týǵannan ómiriniń sońyna deiin Aqkól-Jaiylmada turdy. Tek 1931–1932 asharshylyq jyldarynda jan saýǵalap Omby shaharynda turyp qaitqan. Eldegi baýyrlary, aǵaiyndary: «Estai, sen jaqsylarmen kóp júrdiń, eldegi ylań basylǵansha Omby jaqqa bara tursań durys bolar edi», – dep aqyl bergen syńaily. Dombyrany solaqai tartatyn, «Bir mysqal» («Qorlannyń sipaty» – ánniń ekinshi aty) ánin aitardyń aldynda dombyrany uzaq shertip, shalqytyp «qara shertiske» basyp-basyp alatyn», –deidi. Zeken ájemiz kompozitordyń balalyq shaǵy, boz bala kezi, elge esimi jaiylǵan, sairan salǵan jigittik dáýiri, egde tartyp halyq qurmetine bólengen kezderi jaiynda aitqan áńgimelerin Estaidyń óz aýzynan estigen eken.
Bala kezimde «bula bop óstim», – depti Estai aqyn. – Aǵam Nurmaǵanbet kórshi aýylǵa toiǵa barmaqshy edi, men de baramyn dep qiǵylyq saldym. On-on bir jastardaǵy kezim. Nurmaǵanbet meni ertpei, aýyldyń bir top jigitimen birge atqa minip tartyp ketti. Eregesip artynan jaiaý shyqtym. Tóńirektiń bári – qamys, qopa. Qas qaraia adastym, zárem ketti. Kóz bailandy. Qamystan shyǵa bere janyp turǵan eki kóz kórdim. Qasqyrdyń kózi túnde janady degendi estigenim bar, jylap jiberdim. Biraq sol janyp turǵan kózge qarai júre berippin. Jaqyndai kele úidiń terezesinen kóringen sham ekenin túsindim. Esik aldynda Jemis áýlie júr eken.
– Estai, qaidan júrsiń? – dedi.
– Aǵamnyń sońynan toiǵa keldim, – deimin.
– Sen endi olardy tappaisyń, búgin osy úige qon. Tańerteń aýylyńa qaitarsyń dedi. Uiqydan turǵan soń Jemis áýlie: – Estai, seni jel esip ótedi, esken jelde nesibeń bar, ataqty adam bolasyń, – dedi.
«Aýyldyń bir attyly adamyna mingesip aýylǵa qaittym. Jolda samal jel esip ótkendei boldy, attan túskende áýendetip, án salyp tústim», – degen eken nemeresine aitqan esteliginde ánshi.
Estai 1873 jyly Pavlodar ýezi, Aqkól bolysy, Burymtal aýylynda dúniege kelgen (kei derekterde Qarajar, Itmuryndy bes tóbe dep te jazylǵan), Nemeresi Zeken apa: «Estai Burymtalda týǵan», – dedi. Aqkól-Jaiylma jalpy alǵanda Ekibastuz ben Aqtoǵai aýdanyn alyp jatqan úlken alqap. Al, Ekibastuz aýdanynyń Aqkól sovhozynyń (Keńes zamanynda osylai ataldy, oqyrmanǵa túsinikti bolsyn dep berip otyrmyn) eskishe aty Eltai aýyly.
Tarihshy ǵalym J. Artyqbaev Aqkóldi «Qazaq óneriniń ordasy bolǵan jer», – dep jazdy.
«Qozy Kórpesh-Baian sulý» jyrynyń sheshýshi ýaqiǵalary Qarabaidyń
«...Qyzymdy jetim ulǵa bermeimin», – dep, Aiaǵyn Óleńtiniń órlei kóshti... Óleńtiniń boiynan kóshken kún, Sarybaidyń sabasy jarylady... Sarybaidyń sabasy jarylǵan jer, Aqkól men Jaiylma sonan qalǵan», – dep toqsan myń jylqyny aidap kóshýimen bastalady. Óleńtini órlei kóshse, Qarabaidyń eli ózimizdiń Qaraótkelge keledi».
J. Artyqbaev onan ary Aqkól-Jaiylmanyń tarihi mańyzyn asha túsetin pikir bildirgen:
«Aqkól-Jaiylma – ulan-baitaq qazaq jeriniń ortalyq bóligine ornalasqan ádemi aimaq. Aqkóldi jergilikti qazaq qariialary Áýliekól dep te ataidy jáne ortaǵasyrlyq shejire derekteri men tarihi jazbalardan bul aimaq týraly azdaǵan málimetter kezdesedi. Solarǵa qarap otyryp Aqkól-Jaiylmanyń qazaq tarihyndaǵy oryny Baianaýla, Qarqaraly, Ulytaý siiaqty tarihi ortalyqtardan bir de kem emes ekenin ańǵaramyz» – deidi ǵalym. Odan ári Ótemis qajynyń «Shyńǵys-name» kitabyna súiene otyryp, «Ótemis qajynyń jazýyna qaraǵanda Shaiban (Syban, Shiban) ulysy Aqkól-Jaiylmaǵa Saiyn hannyń (Batý) buiryǵymen ie bolǵan»
[J. Artyqbaev «Aqkól-Jaiylma handar mekeni» Astana aqshamy gazeti]
Aqkóldiń tóńireginde kól kóp, kólderdi ainala qalyń qamys ósken. Bul jerdiń qamysy uzyn ósedi, eldiń qys qystaýyna qolaily. Kólde qustyń neshe alýan túri bar, ań da bar, balyq ta mol. Biz aityp otyrǵan Qarajar, Burymtal aýyldary Aqkólge jaqyn ornalasqan. Aqkóldiń arnasyn toltyryp jatqan qainar – Shiderti, Óleńti ózenderi. Arnasynan asqan kól sýy Dýana ózenine quiylady. Dýananyń birinshi saǵasy Básentiinge, onan Qyldy kól, Sasyq kól, Ómirzaq kólderine, ekinshi saǵasy Bozaiǵyrǵa quiady. Bozaiǵyr Toqquly kólin toltyrady. Estai bala kezinde Jemis áýlieni kezdestiretin Taipaq (kólshik) osy Bozaiǵyr men Toququlynyń ortasynda. Qarajar men Taipaqtyń arasy shamamen
7-8 shaqyrym. Toqqulydan shyqqan sý Ashy kól Kóktóbe kólderine ketedi. Kóktóbeden Jalaýly kóline quiady (Jalaýlyny teńiz dep te aitady).
Bul elde ańshy mergender kóp, bir qyzyǵy mergender otyrǵan qusty atpai, ushqan qusty qana atady. Balyqshylyqty kásip qylatyndar da bar.
2011-jyly Qazaq ulttyq óner ýniversitetiniń janynan qurylǵan folklorlyq ortalyqtyń basshysy Bazaráli Múttekeevke Aqkól-Jaiylmada Estaidyń kózin kórgen ánshi, qissashy Káken Táshimov degen aqsaqal bar, sol elde bolǵan ónerpazdar jaiynda, Estai týraly kórgenin, estigenin taspaǵa túsirip alý kerek degen usynys aittym. Bazaráli (marqum) ózi de Jetisý men Saryarqanyń dalasyn kezip júrip el ishinde tanylmai qalyp qoiǵan talai ónerpazdyń únin altyn qorymyzǵa tabystaǵan jan edi, meni birden qoldady. Kóneniń kózi Káken aqsaqaldan Aqkól-Jaiylma ónerpazdary týraly el arasynda saqtalǵan derekterdi alyp qaittym. Aqsaqaldyń aitýynsha Aqkólde ónerpaz kóp bolǵan. «Ánshi – Ahmettiń Muftii, Pisaqtyń Aqyshy, Tóleýbaidyń Shaiahmeti, Sábittiń Qojany, Dosmaqtyń Ǵappasy (pushyq Ǵappas), kúishi ári dombyra sheberi Álhambek, qissashy Ybyraidyń Temirbolaty, aǵaiyndy Ábdirahmannyń Táshimi, Áshimi bar. Táshimniń oryndaýynda «Jer men kóktiń jaralǵany», «Eńlik-Kebek», «Áziret Áli», «Ermek», «Qalqaman-Mamyr», «Kesik bas», «Kúlshe men Nazymbek» jalpy jiyrma bes qissa bilýshi edi. Aǵash sheberi, usta, etikshi Jazyqbaidyń Elemesi, Maqylbai (Sarynoǵai), usta, órmeshi Oralbaidyń Ábishi, zerger Kójebaidyń Tóleýlisi, tórt aǵaiyndy Táshim, Áshim, Qasym, Nasyr bar. Táshim búrkit salǵan ańshy, Áshim usta, Qasym ismer, etikshi, Nasyr aǵash sheberi jáne tórteýi de mergen bolǵan. Aǵash sheberleri Sháripbai, Aiabai, aǵaiyndy Súleimenniń Muhametjany, Kenjetaiy, Yrymjany, usta Jamal, Serikbaidyń Tólegeni, Asaiynnyń Seiitjany, etikshi Irgebai, sheshen Kámal (týrashyl minezin biletin el Teskish dep atap ketken) bar», – dedi aqsaqal. Káken aqsaqal sol joly bizge «Kúlshe men Nazymbek», «Kesik bas» qissalaryn jáne «Balǵadisha», «Qarǵam-aý» ánderin aityp berdi. Dombyrany ǵajap tartady, Baiǵabyl arqyly jetken Estaidyń án bastardaǵy «qara shertisin» sulý qaiyrdy. Seksennen asqan qariianyń ándi jas adamsha jinaqy, qalyqtatyp salǵanyn kórgende tań qaldym. Min joq! «Men án salýdy Múftiden úirendim, Estaiǵa án salǵyzý qiyn edi» – deidi qariia. «Esekeń, qissa aitpaityn, tyńdaǵandy unatatyn. Birde qoranyń artyna shyqsam Estai men Ahmettiń Múftii kógalda kórpe tósep áńgimelesip otyr eken, jaqyndap kelgenimde, ái, bala, júgirip baryp dombyra alyp kele ǵoi dedi Estai. Dombyrany Múftige ustatty. Múfti ándi maldasyn quryp otyryp aitty. Án áýeni joǵarylap kóterilgende ol da orynynan turyp kete jazdap, án salqyndap báseńsigende orynyna qaita otyrady eken. Uzaq shyrqady. Estai, «pa shirkin!», – dep Múftidi qoshtap otyrdy. Pisaqtyń Aqyshyn talai tyńdadym. Estaidan ándi kem salmaýshy edi. Osyny kózim kórdi», – deidi kónekóz. Bular Estaimen tabaqtas, dámdes bolǵan ónerpazdar.
Aqkól-Jaiylmada erteden qalyptasqan ánshilik dástúrdiń bar ekenine bir dálel Mustafa Búrkitbaiulynyń «Búrkitbai» áni. Mustafa Baianaýla jaqtan kelip osy óńirden ózine unaǵan tamasha ánshilik úlgi kórgenin bylai baiandaidy:
– Aqkólge barǵanymda ánge saldym,
Elinen Qanjyǵaly órnek aldym.
Balasy Súiindiktiń ánge qumar,
Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym.
Bul án salý sheberligine, vokal mádenietine, án kompozitsiiasyna bas iiiý.
Mustafa – Estaidan álde qaida buryn týǵan kompozitor. Onyń Aqkóldiń ánshilik mektebin ózine úlgi tutyp, munsha joǵary baǵalaýynan sol óńirde qalyptasqan, tamasha ánshilik dástúr bolǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Mustafa Búrkitbaiulynyń «Búrkitbai» áni ekiniń biri shyrqap salatyn jeńil týyndy emes. Ánshiniń sheberi ǵana aita alatyn kúrdeli án.
Osydan-aq, Estaidyń, onymen zamandas ánshilerdiń Aqkól-Jaiylmada ejelden qalyptasqan án ordasynyń túlegi ekeni aiqyndala túskendei.
Mustafanyń áni osy dástúrdiń tamasha eskertkishi retinde Qali Baijanovtyń aitýymen A. V. Zataevichtyń «Qazaqtyń 1000 án-kúii» jinaǵynda hatqa túsken jáne Bisimillá Balabekovtyń oryndaýynda ún taspasy saqtalǵan.
Kompozitordyń týǵan jylyna bailanysty ártúrli jazylyp júr. 1940-jyly kompozitorlar odaǵynyń músheligine ótken kezde «lichnyi listogyna» 1868 jyly týǵan dep berilgen. Pavlodar oblysyna belgili jýrnalist, ónertanýshy Aitjan Bádelhan bul derektiń shyndyqqa janaspaitynyny týraly derekter keltiredi.
«...1868 jyly týdy deýshilerdiń usynatyn qujattary bar. Ol – Estai Berkimbaevtyń
1940 jyly Qazaqstan kompozitorlar odaǵyna múshe bolyp túsý úshin jazǵan ómir baiany men «Lichnyi listogy». Bul ekeýinde Estai Berkimbaevtyń týǵan jyly-1868 jyl dep kórsetilgen.
Bir qaraǵanda bul den qoiarlyq qujat siiaqty. Al, zerdege salyp oilana kelsek, aqiqattan alys ekeni birden baiqalady. Eń aldymen bul qujat Estaidyń óz qolymen toltyrylmaǵan. Syrttan bireýler toltyryp, sońynan arap áripimen «Estai Berkimbaev» dep qol qoiǵan. Kúdiktiń basy osy jerden bastalady. Eshqashan adam qol qoiǵanda aty-jónin tolyq jazbaidy ǵoi. Tek qana familiiasyn jazýy múmkin. Bul qujattardyń sońynda «Qoiylǵan qoldy rastaimyn» dep sol kezdegi Mádeniet jónindegi obylystyq komitetiniń bastyǵy Sársembaev degen azamat qol qoiypty. Bul da túsiniksiz. Qoiylǵan qoldy rastaýdyń qajeti qansha. Ol nárse alýǵa berilgen senim hat emes qoi. Munyń ózi qujattardyń syrttai toltyrylǵandyǵyn anyq aiǵaqtap tur emes pe?!
Bul – bir. Ekinshiden, Estai qoldy basqasha qoiǵan. Máselen, 1938 jyly jazýshylar odaǵyna jibergen «Qyzyl áskerge-20 jyl» degen óleńiniń syrtyna ózi arap áripimen oraǵytyp turyp qol qoiǵan.
Álde bireýlerdiń syrttan toltyrǵan qaǵazdaryn Estaidyń týǵan jylyn rastaityn qujat dep qabyldaýǵa bolmaidy. Ol kezde jasyn ósirip jazyp, eki zamannyń kýágeri dep kórsetý saltqa ainalǵan edi, bul qujatta da sondai niet bolǵany baiqalady».
Al, uzaq jyldar boiy qatar kórsetilip kele jatqan 1872, 1873 jyldardyń jóni basqa. Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń 1946 jylǵy 26 naýryzdaǵy nómirinde jariialanǵan qazanamadan (nekrologta) «1946 jylǵy 15 martta Qazaqstannyń ónerge eńbegi sińgen qairatkeri, kompozitor Estai Berkimbaev joldas qatty naýqastan keiin Kýibyshev aýdany «Aqkól» kolhozynda 73 jasynda qaitys boldy» dep jazylǵan. Zirat basyndaǵy qulpytasqa da osylai jazylypty. Aqyndy 1873 jyly týdy deýshiler osy ýájdi sózine dálel etedi (Aitjan Bádelhan «Estai qai jyly týǵan?»).
«Estai atam 1946 jyly 73 jasynda qaitys boldy» dep nemeresi Zeken apa da 1873 jyly týǵanyn rastaidy. Estai ómirden ótkende neshede bolǵanyn basqa-basqa nemeresi shatastyryp alatyndai eleýsiz bireý emes qoi. Estai ózi «Isanyń Qabyshymen túidei qurdaspyn» dep otyratyn deidi. «Alash partiiasyna Seráli Lapinmen birge qabyldanǵan. Qabysh Isauly 1873 jyly týǵan ozyq oily, ultjandy azamat 1937 jyly atý jazasyna kesilgen» (Tileke Jeńis «Ertis-Baianaýyl óńiri shejire» 1995 j).
Ákesi Berkimbai ómirden erte ótkenmen, týǵan aǵasy Nurmaǵanbettiń panasynda ósken Estai joqshylyq kórmeidi. Aýyldaǵy Jaqyp degen moldadan saýat ashady. Anasy Kúlipa «...aqyn, adýyn minezdi jan» («Ózińdei bop jan týmas»
R. Toqtarov) bolypty. Nemere aǵasy Tóleýbai qajy el ishinde abyroily, tóńirekke belgili adam bolady da, Estaidyń el aldyna shyǵyp ónerpaz bolýyna úlken yqpal etedi.
«On bes-on alty jastar shamasynda Tóleýbai aǵama erip Qoiandy jármeńkesine bardym», – dep nemere inisi Qyzdarbek Ámirenovke aitqan eken. Sol saparda aqyn Shóje men ánshi Jarylǵapberdini kóripti.
«Shóje soqyr, kózi kórmeidi. Jarylǵapberdi birneshe án shyrqady, ishinde «Aǵash aiaq» áni de bar. El ánshiniń ónerine tánti boldy. Osy jerde Tóleýbaidyń ánshi inisi bar, shyǵarsyn top aldyna dep Ertis myrzasy Berdalynyń Isasy beiil bildirdi. Qolyma dombyramdy alyp, «qulasań- nardan qula» – degendei men de «Aǵash aiaq» ánin shyrqap saldym. Sol jerde otyrǵan bireý «qaisysy jaqsy aitty?» – dedi. Isa myrza: «Estaidyń bir qaiyrymy artyq boldy», – degeni bar edi» (Estai. Aqynnyń aqyrǵy sapary. Jumaǵali Qoǵabaev) Aqsýdyń bolysy Berdalynyń Isasy jas ánshini meseli qaitpasyn dep kótermelep jiberse kerek.
Alysqa shyqqan alǵash sapary, ónerdegi alǵashqy qadamyndai esinde qalady. Elge kelgen soń, Jarylǵapberdiniń aldynda súrinbei án shyrqap, kóńili tasyp turǵan Estaiǵa qajy aǵasy eki júirik atynyń birin bergen eken.
Estai on jetige kelgende áigili Birjan salmen kezdeskeni týraly áńgimeni Aqkól-Jaiylma tóńiregindegi aqsaqaldardyń kóbi biledi. Tym ásirelep jiberetinderi de bar. Birjannyń ataq-dańqyna Estai qanyq. Eldegi áńgimege qaraǵanda «Aqkól-Jaiylmaǵa, Shyman qajynyń shańyraǵyna, sal Birjan túsipti», – degen sóz el ishin dúr silkindirgen sensatsiia bolsa kerek. Sol saýyq keshke qajynyń tapsyrmasymen Estaidy aldyrady. Estaidyń bar arman-tilegi sal Birjannyń án salǵanyn tyńdaý bolǵan. Biraq, jaǵdai ol oilaǵandai bolyp shyqpaidy. Birshama ándi siltep bolyp, Birjan sal: – men joldan sharshańqyradym, endi kezekti sizderge bereiin, – deidi.
R. Toqtarovtyń jazýyna qaraǵanda aýyl ánshilerin Birjannyń mysy basyp ketkendei. Ol da múmkin. Aýyl arasyndaǵy myqty ánshiler tizesi qaltyrap, án salýǵa bata almai qaldy ma? Uly ánshiniń tegeýirinine shydai almaǵan bolar?... Sonda Aqkól-Jaiylma án ordasy, óner baptaǵan el degeni qaida? Mustafanyń Aqkólge baryp án salýdyń jańasha túrin úirenip qaittym degeni qaida? Osynyń bári de shyndyq. Úlgi alarlyq ánshiler el ishinde barshylyq-tyn. Aqkól ánshileriniń Birjan saldyń aldynda án salmaýy – uly ánshige kórsetken el ónerpazdarynyń qurmeti emes pe. Bul qazaqy mádeniettiń nyshany. Mysaly, italiialyq jazýshy Mariia Tebaldi Kezanyń «Paganini» degen kitabynda, Nikola Paganini jeke kontsert bergen kontsert zalynda, bes jylǵa deiin jeke kontsert berilmegen dep jazady. Jáne osy jaǵdaidy, eýropalyq jazýshy, ónerpaz qaýymnyń kieli sahynaǵa, shyn ónerpazǵa degen qurmeti dep túsindiredi. Birjan saldan qalmaimyz dep, el ishindegi ánshiler óner talastyrǵandai, birinen soń biri án salsa qalai bolar edi? Óitpeidi, ánnen alǵan áserdi buzbaidy.
Sol jerde otyrǵandardyń bireýi Tóleýbaidyń jigiti keldi deidi. Qajynyń tapsyrmasy boiynsha Estai, sal Birjannyń kelýine bailanysty arnaý óleń shyǵaryp, ándetip sálem beredi.
– Assalaýmaǵaleikúm, Birjan aǵa.
Synaldyq qajy úiinde bar ma shara?
Kórsetpei qalai qyzmet tura alamyn,
Jol berse kezek surap sizdei dara,
– dep, zor daýysty jas jigit asqaqtatyp án salady. Sulý ún otyrǵandardy eleń etkizse kerek. «Úlkenderdiń biri «bala qalai?» – depti Birjanǵa. Birjan: «daýysynda arýaq bar, zamanynda ánge basqaly tur eken», – dep baǵa bergen eken. Bul shamamen 1889, 1890 jyldar bolsa kerek. Aqkólden attanǵanda Birjan sal Estaidy ózimen ertip ala ketedi. Úsh ai qasynda ustaidy, án úiretedi. Uly ánshiniń: «Daýysynda arýaq bar», – dep baǵa berýi jas ánshiniń esimin Pavlodar ýeziniń Baianaýyl dýany, Aqsý bolysyna, Ertis, Ereimen tóńiregine máshhúr etedi. Alys-jaqyn tegis estidi. Sol kezdiń atqaminer, bolys, bileri saliqaly jiyn-toilarǵa Estaidy arnaiy aldyrýdy jiiletedi. Jiyrma jastar shamasynda Aqan serini kóredi. Jas órenniń ónerin shyńdaýda Birjan sal men Aqan seriniń yqpaly zor bolǵan. Akademik Ahmet Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» atty monografiiasynda:
«...Jasy jiyrmaǵa kelmei jatyp Estai, joǵaryda aitylǵan, ánniń eki alybyn da kóredi. Birjan saldyń qasynda bir jyldai erip júredi. 1889 jyly sondai-aq Aqan serige shákirt bolady. 1893 jyly ekeýinen de tikelei án úirenedi. Bul jaǵdai Estai úshin úlken baqyt bolady. Aitýshylar Estai Aqannyń «Nurilasyn» halyq arasynda birinshi jaiýshy boldy deidi. Ekinshiden, Estaidyń Birjan men Aqandy kórýi, birge bolýy, olardyń oryndaýyn estýi, ánderin úirenýi úlken mektep boldy. Ol mektep Estaidyń án shyǵarý ádisine áser etti». (Zamana bulbuldary 253 bet) Bul arada A. Jubanov Estaidyń qazaqtyń eki uly ánshisi Aqan men Birjanǵa shákirt bolǵan ýaqytyn aýystyryp alǵan. «Ómirimde Birjan saldy tórt ret kórdim. Ánderin úirendim. Aqan serimen jiyrma jastardaǵy kezderimde kezdesip, bir jyl qasyna erdim», – dep Qaiym Muhamethanovqa aitqan.
(Q. Muhametqanov «Eki kezdesý»).
Ol dáýir bir ándi on ánshi aitsa on túrli qubyltyp jiberetin, kóp variantty ánderdiń dáýiri bolǵan, oryndaýshylar (nasihattaýshylar) shyǵarmaǵa óz mánerin qosyp otyratyn. Árine, Estai da Birjan men Aqannan úirengen ánderin ózinshe qubyltyp, ózgeshe mánermen aitqany belgili. Eger estigenin qaitalap kóshirme jasasa uly ánshilerdiń joǵary baǵasyna ie bolyp, oń batasyn ala almasy anyq. «Ýslyshit kazah novýiý dlia nego pesniý kakogo-nibýd akyna, ponravitsia ona emý, i poneset on ee v svoi, mojet byt, i ochen otdalennyi aýl, – poneset takýiý, kak podskajet emý pamiat i chýtkost mýzykalnoi vospriimchivosti. Koe-chto perezabýdet, koe chto izmenit po lichnomý vkýsý, podstavit drýgoe slova, i vot ýje variant gotov!» (A. V. Zataevich «Qazaqtyń 1000 áni» jinaǵyna jazǵan alǵy sózinen.) Estai bala jasynan tyńdap ósken Aqkól-Jaiylma tóńiregine keń taraǵan Jaiaý-Musa, Jarylǵapberdi, Balýan-Sholaq ánderimen qosa Birjan men Aqannyń repertýaryn tolyq igeredi.
1893–1894 jyldar shamasynda Isanyń Qabyshy Maraldy jerindegi Suńkar bolystyń aýylyna kúieý bolyp barady. Suńqar men Sultan birge týǵan, Suńqary bolys, Sultany bi bolady. Rýy qypshaq. Osy qudalyqtan habardar Suńqardyń jamaǵaiyny Pavlodar ýezi basshysynyń keńesshisi Arynǵazin Bástemi degen adam bolǵan. Bástemi Aqsýdyń bolysy básentiin Berdalynyń Isasymen qyl ótpes dos bolǵan desedi. Jazýshy Ramazan Toqtarovtyń aitýyna qaraǵanda: «Sol Bástemi Isaǵa kisi salyp: – Balań ol elge ónerli jigitterin ertip alyp barsyn. Synǵa ushyrap qalasyńdar, – degen soń ... Qabyshtyń qasyna Birjan saldan bata alǵan jas peri Estaidy qosyp jiberýdi laiyq kóredi» («Ózińdei bop jan týmas» R. Toqtarov). A. Jubanov «Zamana bulbuldary» monografiiasynda Estai Maraldyǵa Shoshan myrzamen barady dep jazǵan. «Aqkólden júz elý shaqyrymdai Ertis degen jerdi (keiin Ertis aýdany boldy) jailaityn Súleimen degen bai bolǵan. Onyń balasy Shoshan myrzanyń aittyryp qoiǵan qalyńdyǵy Maraldy elinde eken. Shoshan qaiynyna bararda, burynnan atyn halyq biletin, óziniń úiinde birneshe ret qonaq bolyp, án salǵan Estaiǵa qos atpen kisi jiberedi. El aralaýdy jaqsy kóretin ánshi, múmkin Maraldy jaqtan jańa án oljalap qaitar, kúieý joldasy bolyp emes, eldiń ardaqty ánshisi bolyp, jaiy kelse menimen baryp qaitsyn deidi» (Zamana bulbuldary 254 bet). Kóz kórgender Estai Maraldyǵa Isanyń Qabyshymen saparlas bolyp bardy dese, A. Jubanov Shoshan myrzamen bardy deidi. Nege? Másele mynada... Akademik Ahmet Qýanuly Jubanovtyń týǵan aǵasy Qudaibergen Jubanov halyq jaýy retinde ustalyp, atylyp ketkennen keiin Ahmettiń ár sózi, ár qimyly ańdýly bolǵan. Al, Isanyń Qabyshy Pavlodar qalasyndaǵy Alash partiiasynyń tóraǵasy,
1937 jyly halyq jaýy retinde atylǵan kisi. Suńǵyla Jubanov Pavlodardyń belgili adamyn jáne Estaidan kóp kishi adamdy jazýynyń sebebi osy. Erteńgi urpaq aq, qarasyn aiyryp alar dep sengen tárizdi. Eger de Shoshannyń orynyna Qabyshty qoisańyz bári durys bolyp shyǵady. Estaidy arnaiy aldyrtqany ras, kúieý joldas emes, eldiń ardaqty ánshisi retinde barǵany da ras!
Osydan birneshe jyl buryn Qarajarda Qýat Esimhanov aǵamyz Estai týǵan úige eskertkish belgi qoidy. El áńgimesine júirik Qýat aǵa Shoshannyń da jaiyn bir kisidei biledi. Onyń aitýynsha Shoshan 1907 jyly ómirge kelgen... Sonda Shoshan erte aiaqtanyp on bes jasynda úilengenniń ózinde shamamen 1922–1923 jyldarǵa týra keledi. Estai ol kezde elý jasta bolady. Elý jastaǵy ánshiniń urlanyp baryp, qyzdy aýyldy toryp júrgeni qisynǵa keler me eken?! Shoshan men Estaidyń jas shamasy edáýir alshaq ekenin biletin kei aǵaiynnyń Qorlan men Estaidyń arasynda esh mahabbat bolmaǵan, bári ótirik dep júrgenderi de bar. Qoryta aitqanda Shoshanmen bardy dep A. Jubanovqa zamany jazǵyzyp tur.
Estai men Qorlannyń kezdesýi, olardyń arasyndaǵy mahabbat týraly derekter Ahmet Jubanov, Saparǵali Begalin, Qaiym Muhamethanov eńbekterinen kezdesedi. Saparǵali Begalin men Qaiym Muhamethanov Estaimen bir kúnde, bir poezda kezdesken eken. Sol sátti S. Begalin 1939 jyldyń iiýn aiynda Almatydan demalys alyp, Semeige baratyn poezǵa otyrýǵa keldim», – dep jazady («Esten ketpes eshqashan» S. Begalin). Qaiym Muhamethanov: «Iiýn aiynyń» (1939 j.) aiaǵynda Almatydan Semeige birge attandyq poezda da Semeilik joldastar bar, Estai kele jatyr degendi estip, basqa vagondardan ádeiilep kelgender bar, ánshi aqyndy ortaǵa alyp, qurmettep, silap áńgimesin aitqyzyp, ánin tyńdaýdan tynǵan joq», – dep eske alǵan. Eń qyzyǵy ekeýi de Qorlan men Estaidyń arasyndaǵy mahabbatty ánshiniń óz aýyzynan jazyp alypty. S. Begalin men
Q. Muhamethanovtyń estelikterinde kóp aiyrmashylyq joq. Áńgimeniń barysy bylai bolǵan:
«Estai bastaǵan joldastarymen kelgen kúieýdi qaiyn jurty qurmetpen qarsy alady. Kúieý kelgen aýylda oiyn-saýyq bastalady. Maraldynyń el bileýshileri, rýy qypshaq Suńqar degen bolysy, Sultan degen bii bolady eken. Sultannyń boi jetken Husni, Horlan atty eki sulý qyzy bar eken. Osy eki boijetken qudashalar toi-dýmannyń ortasynda bolady. Toi-dýmannyń gúli ári ánshisi, ári aqyn segiz qyrly jas jigitke Horlannyń kóńili aýady. Estai da qyzdy unatady. Sóilesedi, syrlasady. Horlannyń aittyryp qoiǵan jeri bar eken. Súiisken eki jas sol joly serttesip sóz bailasady. Estai kelesi jyly Horlandy alyp qashpaq bolyp, Qojahmet degen joldasymen Horlannyń kórshi aýylyna jasyryn keledi. Sultan aýylynyń Estaiǵa tilektes Ábdildá, Nurǵazy degen jigitteri de bar eken. Úshqamys kólin jailap otyrǵan Sultan aýylyn qansha qorysa da qyzǵa jolyǵa almaidy. Aqyry istiń sáti túspeidi. Bulardyń syryn sezip qoiǵan Sultan qudasyna habar aityp, Horlandy tezdetip uzatyp jiberedi. «Horlan» ániniń tarihy qysqasha osylai eken» («Eki kezdesý» Q. Muhamethanov 52 bet Estai)
Qorlan sulýǵa qoly jetpei shermende bolǵan Estai aqyn «Airyldym ǵashyq jardan Qudai almai, Qur ishim tolǵai bered jylai almai», – dep kúńirenedi. Jas júregin án terbetken Estaidyń tula boiyn ókinish, qaiǵy bilep ketedi. Aqkólden Maraldyǵa jetkenshe qiialynda mápelep kelgen Qorlan sulý alyp júrekten án bolyp týady.
Bir qyz bar Maraldyda Qorlyǵaiyn,
Qudaiym bergen eken kún men aiyn.
Muratqa izdegen jan bári jetpes,
Dariǵa jete almadym ne qylaiyn.
Qaiyrmasy:
Ahoý, arman,
Qusni-Qorlan!
Eki-ai baǵlan,
Ekeýi týǵan eken bir anadan.
Boz bala qalma qapy bul jalǵannan,
Jigittiń armany joq súigendi alǵan.
Ózińdei bop jan týmas,
Týsa týar, artylmas.
Bar ǵalamda sharyqta,
Ýa, dariǵa, láýlik tas.
Baǵdat, Mysyr, Shyn, Mashyn,
Izdesem Horlan tabylmas.
Jiyrma jasyna deiin arqanyń aitýly ánshileriniń biregeiine ainalǵan Estai «Qorlan»-dai shedevr ándi osylai ómirge ákeledi. «Qorlan» Estaidyń tyrnaqaldy týyndysy. Án, Estai esimin áigileýmen qatar, qazaq halqynyń án mádenietin bir beleske kótergen teńdesi joq mýzyqalyq shyǵarma retinde moiyndalady.
«...Mýzyqalyq teoriiadan qur alaqan bolǵan kúnniń ózinde Estai osy bir shyǵarmasymen án shyǵarýdyń klassikteriniń qataryna bir-aq sekirip shyqty deýge bolady. Óitkeni, joǵaryda aitylǵandai «Horlan» baiyrǵy túsiniktegi: biz estip, bilip júrgen án qurylysynan ózgeshe. Mýzykalyq mazmunynyń tereńdiginiń, tiliniń asa ótkirligin bylai qoiǵanda, «Horlan» túr jaǵynan aita qalǵandai músindi, symǵa tartqandai ásem, al bastalǵannan keiin damýy, ósýi de kompozitorlyq qaǵidany oqyǵandai zańdy. «Horlan»-Estai shyǵarmashylyǵynyń shyńy, júregi dese qatelespeimiz. Áńgime ánniń qai kezde shyqqanynda emes, qalai shyqqanynda. Sondyqtan kompozitordyń jas, tájiribesi áli baiymaǵan kezinde jaryq kórse de, «Horlan» shynaiy, úlken júrekten shyqqan rýhani perzent» (Zamana bulbuldary A. Jubanov 256 bet).
«Pesnia «Korlan», sochinennaia Estaem v nachale tvorcheskoi deiatelnosti v prostom traditsionnom vide, s razvitiem kompozitorskogo i ispolnitelskogo masterstva avtora preobrazovalas v novýiý vysshýiý formý kazahskoi natsionalnoi pesennoi liriki» /Stilevye cherty pesen Estaia Berkimbaeva B. G. Erzakovich/.
«Qorlan» ánin aityp shyǵý úshin kantilenanyń sheberi bolý kerek. Iaǵni keń tógiltip, dybysty úzbeý qajet. Bul birinshiden Estaidyń sol kezdegi hal-kúii yza men ókinishke toly bolǵanymen, Birjannyń da, Aqannyń da tárbiesin kórgen ánshiniń kemeline kelgeniniń belgisi. Diapazony keń «Qorlan» áni úzbei shyrqaýdy qalap turady. Sol sebepti bul ándi oryndaýǵa kóp ánshiniń batyly barmaidy, sheberligi jetpeidi. «Qorlandy» tamyljytyp aitý úshin Estaidyń ánshilik mektebin tereń meńgerý kerek, kúshti ánshilik forma kerek. Osy ánniń tabiǵatyna qarap otyryp-aq jiyrma jastardaǵy Estaidyń qai deńgeide án salǵanyn tuspaldaýǵa bolady.
«Qorlan» týmysy bólek jannyń bitimi bólek týyndysy, qazaq ániniń kókjiegin keńeitip poema deńgeiine kótergen shyǵarma. Kompozitsiiasy qazaq ánderiniń kóne úlgisinen bólek. Ánniń bir tonalnosten ekinshi tonalnoske ýaqytsha kóshetin otkloneniesi bar. Birinshi shýmaq qaiyrmaǵa ulasady, qaiyrma ádettegi án qaiyrmasynyń sharttaryn tolyq buzyp, qaiyrma men shýmaq aralasyp ketkendei ózgeshe forma quraidy.
«Korlan – /imia/- AAA1V+cda2v+c1def. Melodiia harakterizýetsia volnoobraznym dvijeniem voprosno-otvetnyh predlojenii, povtornostiý, ritmicheskoi energiei. Shema pesni raskryvaet, krome variantnoi raznoobraznosti, prevalirovanie pripeva nad zapevom ne tolko svoi protiajennostiý, no i vysokoi emotsionalnoi nastroennostiý v peredache teksta. Tak, esli v zapeve v spokoino povestvovatelnom tone vospevaetsia krasota Korlan, to pripev v dramaticheskih intonatsiiah peredaet stradanie pevtsa ot ýtraty liýbimoi. Eto osobenno proiavliaetsia v kadanse v pateticheskih intonatsiiah na slova «Ýa dariǵa láýlik tas, Bagdat Mysyr, Shyn, Mashyn» («O sviashennyi kamen, v Bagdade, Kaiire, Kitae, Indii býdý iskat»), zavershaemyh smyslovoi kýlminatsiei na slove «Korlan tabylmas» («podobnoi Korlan ne naidý») v ýmirotvoriaiýshih tortsovyh dvijeniiah, nishodiashih k tonike. On otlichaetsia ot liýbovnyh 3–4 kýpletnyh pesen odnakýpletnostiý, polnostiý zavershaiýshei soderjanie neschastnoi liýbvi ee avtora» (B. G. Erzakovich «Stilevye cherty pesen Estaia Berkimbaeva»).
«Ánniń qaiyrmasynyń ózi jái túsiniktegi «qaiyrma» degen uǵymǵa syimaidy. Ol ánniń bite qainaǵan bir bólimi, tek shyǵarmany qorytyndylap turǵan sebepti ǵana, syrttai «qaiyrma» dep aitylady. «Qorlan» Estaidyń basqa keibir ánderi siiaqty qońyr daýystan, dombyra tilimen aitsaq bas perneden bastalady. Júregińdi qozǵaityn jyly áýen salǵan jerden tyńdaýshyny erkin bilep ketedi. Biraq sol bir qońyr ún syzylyp, baiaý bastalǵan mýzykalyq «sóilemderdiń» ózi jai kóringenimen, daýyl aldyndaǵy kenet basylǵan jeldei, ishinde tynyp turǵan kúsh, emotsiia bar ekendigi seziledi. Án osyndai jaida tyńdaýshyny kúttiredi, sozylǵan baiypty bastapqy shýmaqtyń áýeni saspai júrip otyrady. Osydan keiin qaiyrma bastalǵanda ánniń ekpini de ózgere bastap, úni de qataiyp, dybys ta baspaldaqtap joǵary tyrmysyp, shyǵarmanyń shyńyna jaqyndap kele jatqany bilinedi. Al shyńǵa shyǵa sala keiin qaitpai, sol jerde ánshi biraz toqtap qalady. Tek: «Izdesem Qorlan»... degen sózderdiń tusynda ǵana dybys tómen jylji bastaidy. Bizdiń «Qorlannyń» qaiyrmasy jái túsiniktegi qaiyrma emes (A. Jubanov «Zamana bulbuldary» 256 bet).
Qorlanǵa qoiylǵan qulpytasta 1878 jyly týǵan dep jazylǵan. Qorlan 1893 jyly on bes jasta, Estai jiyrma jasta bolady. Estaidyń týǵan jylyn shatastyrý sebepti, tipti, Qorlan jiyrmaǵa kelgende Estai qyryqqa kelgen degendei negizsiz pikirlerdi estip qalamyz. Eger Estai men Qorlan mahabbatyn joqqa shyǵarsaq, «Qorlandai» qazaq halqynyń eń kórkem mýzykalyq týyndysy kimge arnalǵan bolyp shyǵady?! Qorlan uzatylyp basqa adamǵa turmysqa shyqqan, bul máseleni ári qarai qazbalai berýdiń qajeti shamaly. Akademik Jubanovsha aitqanda «másele ánniń qashan shyqqanynda emes, qalai shyqqanynda».
Halyq arasyna keń taraǵan «Qorlan» ániniń taǵy eki varianty bar. Ol eki túri joǵaryda sóz qylǵan «Bas Qorlanǵa» qaraǵanda forma jaǵynan qarapaiym. Melodiiasy bastapqy bette «Bas Qorlanmen» ózektes kelgenmen dami kele ózgerip ketedi. Ol eki ándi «Bas Qorlannyń» varianttary dep qarastyrýǵa bolar, tek diapazony jaǵynan kishirek. Ónertanýshy, ǵalym Saida Elemanova kandidattyq dissertatsiiasynda «Qorlan» ániniń
19 variantyn taldap jumys istegen eken.
«Qorlan» ánin 1936 jyly Almatyda Temirbolat Arǵynbaev filarmoniianyń kezekti bir kontsertinde aitady. A. Jubanov: «Temirbolat sońǵy nómirinde Estaidyń atyshýly «Qorlanyn» aitty. Onyń saǵyzdai sozylǵan ádemi bariton daýysyna arnap shyǵarǵandai «Qorlan» áni de kóriktene qaldy», – dep baǵa bergen ǵalym. ... Kórermen ádetinshe, kóbine elpildegen, júrdek nemese ishinde kúlki aralasqan ánderdi kóp surap, dýyldap ketetin. Bul sapar «Qorlan» siiaqty óziniń bir ózi 6–7 minýt júretin, baiaý ekpindegi ánniń ózin qaita surap, ánshi endi qaita soza bermeiin dedi me, biske «Qorlannyń» bir shýmaǵyn ǵana aityp berdi» (Ahmet Jubanov «Zamana bulbuldary»). Osydan-aq Temirbolattyń ánshiligine akademik Jubanovtyń erekshe tánti bolǵany baiqalady.
B. Erzakovich te Temirbolat jaiynda kóńilden ketpes bir estelik jazǵan eken. «...Bir kúni maǵan Temirbolat keldi.
– «Boris, meniń tamaǵym án salýǵa jaramai qaldy, men saǵan sybyrlap birneshe án aityp bereiin, sen notaǵa túsir. Bireýlerge qajeti bolar», – dedi. Men birden kirisip kettim» depti. 1937, 1938 jyldardaǵy zobalań Temirbolattyń densaýlyǵyn nasharlatyp jiberse kerek. 1939 jyly ózi de bir ret qamaýǵa alynǵan. 1936 jyly «Qorlandy» asqaqtatyp aityp, tańdai qaqtyrǵan uly ánshi ne bary tórt jyldan keiin án salýǵa shamasy kelmei qalǵan. Qalyqtatyp endi án salmasyn túsine tura, keiingi urpaqqa jetse, án úzilmese dep oi túigen. Sol kúni segiz ándi jazyp alǵan. Temirbolat
1940 jyly qyltamaq aýrýynan qaitys bolǵan.
«Sandýǵash», «Aqjalmash», «Qalamqas», «Bir mysqal», (Qorlannyń sipaty) ánderi de Qorlanǵa arnalǵan týyndylar.
Kóziniń qaralyǵy qaraqattai,
Sózi bar aq qaǵazǵa jazǵan hattai.
Kózindei quralaidyń oinaqtatyp,
Arman ne sony qushqan adamzatty-ai.
Gúl júzdi, shyryn sózdi, bal silekei,
Aiaǵyn keler basyp nekei-nekei.
Almadai betterinen súigenimde,
Sýyrylar til men qabat sol kómekei.
Bolǵanda tili jaqut, tisi marjan,
Eti appaq jazǵutury jaýǵan qardan.
Qan shyryn, besti burym, laǵyl etik,
Qalmaidy júzin kórgen pendede arman.
Aq kóilek, qyzyq kamzol, laǵyl etik,
Otyrmyn ǵashyq jardy óleń etip.
Shirkin-ai, «Husni-Horlan» degen shaqta,
Aldymnan shyǵar ma ediń kóleń etip.
Aspaidy sham jaryǵy tabaǵynan,
Qyzyl gúl uialady sabaǵynan.
Aqqýdyń mamyǵyndai úlbiregen,
Kóriner ishken asy tamaǵynan.
«Qorlan» men «Bir mysqal» ánderi Estaidyń kompozitorlyq, ánshilik ónerimen qosa erekshe daryndy aqyn bolǵanynyń belgisi. «Bir mysqal» mýzykalyq formasy jaǵynan – sol kez úshin ol da Estai eńgizgen jańalyq. Aqkólde qissashylar kóp bolǵanyn maqalanyń bas jaǵynda aitqan bolatynbyz, sol qissa-dastandar Estai shyǵarmashylyǵyna mol áserin tigizedi. «Bir mysqal», «Jai qońyr», «Naz qońyr» ánderi forma turǵysynan qissadan alys emes. Tipti, qissanyń yqshamdalǵan túri degen pikir aitar edim. Áýeni uqsamaǵanymen pishini bir.
«Bir mysqal» kompozitordyń jas kezinde 20 men 25 jas aralyqtarynda shyqqan bolsa «Jai qońyr» men «Naz qońyr» Estaidyń egde tartqan shaqtarynda shyqqan ánder. Estaidyń «Qara kóz», «Iýran-ai» ánderi de kompozitordyń jigittik dáýirinen qalǵan belgi.
«Qara kóz» ániniń basy sazdy kelip, qaiyrmasy oinaqy melodiiaǵa qurylǵan. Bul da tyńdaýshynyń qulaǵynan ketpeitin soqtaly týyndy. Ánniń qysqasha tarihyn S. Begalin avtordyń óz aýyzynan estigen eken. «Estai birde joly túsip Omby shaharyna barady. Sol jolynda Qypshaq aýylynyń belgili adamy Jansary degen baidyń úiine qonady. Úi iesi Estaidyń ánshi ekenin bilgen soń «qonaq káde» retimen óleń aitqyzady. Jansarynyń boi jetken Qarakóz degen qyzy bar eken, sol Estaiǵa án qolqasyn usynyp, birneshe án aitqyzady. Estai attanyp ketedi. Biraq qyzdyń kórki Estaidyń kókiregin kernep, oi tolǵanysyna jeteleidi. Sol Omby jolynyń ózinde «Qarakóz» ánin shyǵarady»
(S. Begalin «Esten ketpes eshqashan»).
Laǵyl tas sý túbinde jatady altyn,
Sýynyń beti jyly túbi salqyn.
Sýynan sol laǵyldy súzip alyp,
Azyraq kórer má edi rahatyn?!
«Sandýǵash» áni tabiǵaty jaǵynan «Qorlanǵa» jaqyn. Ol da syzyltyp, úzbei salýdy qalap turady. Ándi túsinbei shoshańdatyp aitatyndarǵa qol emes.
Sal keýde sandýǵashtai sairap turǵan,
Merýert tas Samarqanda jainap turǵan.
Bozbala toptan tańdap bir sulý al,
Tasyndai diirmenniń oinap turǵan.
«Aqjalmash» ániniń mýzykasy Estaidyń esh ánine uqsamaidy. Bul – bir oqshaý turǵan shyǵarma. Bir qaraǵanda jańa zaman ánderiniń basy sekildi kórinedi. Ánniń ortan belinen asqanda ǵana eskishelep qazaqy kóne tásilderge aýysady.
Men ánime salaiyn – Aqjalmashqa,
Otyrǵansha erigip bostan-bosqa.
Men saǵyndym qalqany umyta almai,
Barsań sálem aita bar qalamqasqa
Ai, Aqjalmash,
Qaldy-aý keiin qalamqas.
Halyq arasyna keń taraǵan ániniń biri «Jai qońyr».
«Ertistiń arǵy jaǵy-Arqanaty,
Ánshiniń dombyrasy-qolqanaty.
Jaǵalap qara Ertisti Estai aqyn,
Dep salǵan «Jaiqońyrǵa» ánniń atyn
Áýeli bul shirkindi bastaý qiyn,
Ekinshi kóptiń sózin tastaý qiyn.
Tórt sóziń túgelimen kelmegen soń,
Barqyrap kóp aldynda qaqsaý qiyn.
Jiyrma bes ketkeniń be bir qaramai,
Men júrmin osy kúnde at jaramai.
Otyz ben qyryq bestiń arasynda,
Basýshy em aiaǵymdy generaldai»,
– dep jigit kezin, jigit aǵasy bolǵan kezderin súisinip eske alady. Jiyrma bes, otyz ben qyryq bes,
– dep kele jatyp toqtaǵanyna qaraǵanda án elýler shamasynda shyqqan. Án harakterinen, sóz mátininen seriliktiń lebi esip tur. «Jai qońyr» oinaqtatyp, jeldirtip aitqandy qalap turatyn án.
«Naz qońyr» osy kúni aitys maqamyna ainalyp ketken halyqqa etene jaqyn án. Negizinen Baiǵabyl Jylqybaev oryndaýynda jetken.
Estai dep atym shyqty qalyń elge,
Ne kórmes basqa tússe shirkin pende.
Án-jyrdan sarai salǵan qairan keýdem,
Enersiń sen de bir kún qara jerge,
– deidi aqyn.
«Iýran-ai» Maira Shamsýddinovaǵa arnalǵan án deidi kóz kórgender. Ónertaný ǵylymdarynyń kandidaty Z. Qospaqov: «Estaidyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmeti» – degen maqalasynda 1988 jyly Qyzyl tý gazetinde shyqqan materialǵa súiene otyra «Iýran-ai» áni jaiynda mynadai derek beredi. «Kórkem, sulý beineli, qazaq ánin asqaqtata shyrqaityn osy bir aqsary noǵai qyzy Estai aqynnyń júreginen oryn alady. Ol oǵan arnap «Iýran» ánin shyǵarady. Mairanyń búrkenshik aty Niýrany Estai qazaq qyzdarynyń Eran, Gúljan, Raýshan attaryna uiqas etip, Iýran dep alǵan».
«Iýrai-ai» Estaidyń kóterińki kóńil kúide keletin áni. Ánge Jaiaý Musa shyǵarmashylyǵynyń yqpaly baiqalady. Jaiaý Musanyń «Kógershin» ánine melodiiasy da, formasy da uqsap qalyp otyrady. Estaidyń: «Jas kúninde Jaiaý Musa ánderin oryndadym», – degeni bar. Bul uqsastyq Musa ánine esi kete ǵashyq bolǵanynynan qalǵan belgi bolsa kerek.
Salǵanym sal qara atqa jappai kúmis,
Bilmegen asyl jaiyn adam emes.
Osy ándi Iýran degen qyzǵa aitqan,
Estaiyń basqa janǵa salǵan emes.
Qyz bopty Qaraótkelde Iýran atty,
Aýzynan shyqqan sózi baldan tátti.
Qolǵa alyp dombyramen shyrqaǵanda,
Ózine teń kórmegen adamzatty.
Negizi án mátinine qaraǵanda Estai Mairanyń ánshiligin joǵary baǵalaǵan siiaqty. Sebebi ol kezde qazaq áieli aiqailap, arqyratyp ánge salmaityn edi. Maira qazaq ánin qalyń kópshiliktiń aldynda oryndaǵan (sahynalaǵan) áiel zatynan alǵashqylardyń biri, tipti, birinshisi de bolýy múmkin. «...Vprochem, vse eto otnositsia k manere mýjchin, togda kak jenshiny, – ne berýs sýdit, – po traditsii li, ili je v silý svoego temperamenta, poiýt gorazdo holodnee, chem mýjchiny, i, pri krasivom i chistom zvýke, neredko ýdivliaiýt mehanichnostiý i bezýchastnostiý svoego peniia. Skajý daje bolshe i otmechý kak harakternýiý osobennost, chto kazaham polojitelno ne nraviatsia ni osobenno vysokie jenskie golosa, ni kolorotýrnye popolznoveniia nashih kýltýrnyh pevits, probovavshih ispolniat ih pesni, a vsiakaia ih popytka «perejivat» ispolniaemoe i vnosit v nego element skolko-nibýd podcherknýtoi vyrazitelnosti-vyzyvaet v kazahskoi aýditorii chýstvo protesta»
(A. V. Zataevich «500 Kazahskih pesen i kiýev»). Bul aitylǵannyń bári er adamnyń manerasyna bailanysty dep otyrǵany jalpy «Qazaqtyń 1000 áni» men «500 Qazaqtyń án-kúii» jinaqtarynda er adamnyń án salý manerasyn ǵana sóz etedi degeni.
Mairanyń án salýy qanshalyqty ózgeris ákelse, án shyǵarýy da sonshalyqty jańalyqqa toly. Garmon aspabynyń dombyradan spetsifikasy bólek, diapazony keń bolǵannan keiin ánniń shyǵýy da, aitylýy da basqasha bolady. Mairalyq stil tolyq zertteýdi qajet etedi degen oidamyn.
Estaidyń ózi jańashyl kompozitor, sol sebepti ol Maira boiyndaǵy erekshelikti, talantty tani bilgen.
«Iýran-ai» ánin Almatyǵa alǵash jetkizgen Rústembek Omarov. Ol Almatyǵa on tórt jasynda barǵan. Pavlodarlyq Aqbai degen ánshige shákirt bolǵan. Temirbolat Arǵynbaev, Toqbai Jumaǵulov, Aqbai, Rústembek – bári bir óńirdiń týmasy. Rústembektiń qoly dombyraǵa júirik bolǵan. Estai ánderin aitardyń aldyndaǵy án shaqyrǵy «Qara shertisti» bilgen, tereń igergen. «Iýran-ai» ánin oryndaǵanda A. Jubanov Rústembektiń dombyrashylyǵyna tamsanyp orkestrge shaqyrady. Bul 1934 jyl. Keiin uzaq jyldar boiy A. Jubanov qurǵan ulttyq orkestrdiń kontsertmeisteri boldy. Qurmanǵazy, Táttimbet kúilerin úzdik tartyp, ásirese Ketbuǵanyń «Aqsaq qulanyn» asqan sheberlikpen shertken kúishi retinde halyq jadynda qalady. Kúishi R. Omarovty bilmeitinder osy kúni kem de kem.
B. Erzakovich T. Arǵynbaevtan «Iýran-ai» ánin notaǵa túsirgen. Q. Baibosynovtyń oryndaýynda halyqqa keń taraǵan «Iýran-aidyń» nusqasy
T. Arǵynbaev jetkizgen nusqasynan alys emes.
Q. Baibosynov Seráli Ábjanovtyń ún taspasynan úirengen eken.
Estai jiyrma besten asa án shyǵarǵan. «Qoshtasý» sońǵy áni.
Seri bop, sairan salyp, dúnie kórdik,
Sal Birjan, Aqan seri qasyna erdik.
Taǵdyr sol ótken ómir qaita oralmas,
Shaý tartyp, turalaityn halge keldik.
Saqal shash ol da aǵardy basymdaǵy,
Joldas joq jany ashityn qasymdaǵy.
Án salyp dombyra ustar kezim emes,
Ásheiin ádetim ǵoi jasymdaǵy.
Aqynyń, ánshiń bolyp erkeledim,
Keshegór, qosh aman bol ardaqty elim.
Estaidyń bolady endi sózi tamam,
Aqtyq sóz, aitylǵan hosh, osy meniń.
A. V. Zataevichtiń «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 500 án, kúii» jinaǵynda «Qorlan» ánin Aqmola ýeziniń týmasy Qaiyp Ainabekov, Atbasar ýezinen Nurmuhamedov Haseiin, Petropavl ýezinen Tuiaqov Qurbanáli, Semei ýezinen Erbalin Áli, Pavlodar ýezinen Qanysh Sátbaev, Qarqaraly ýezi Kentaý bolysynan Qadyrbai Tanashev oryndaýynda notaǵa jazylǵan. Pavlodar ýezinen Medeý Qolybaevtyń oryndaýynda «Nazymgúl», Aqmola ýezinen Begishev Ábdirahmannyń aitýymen «Dúnie» áni jáne Ombylyq ánshi Ótekin Álikeidiń jetkizýimen bir «Terme» («Terme Estaia» dep jazylǵan) hatqa túsken.
Estai shyǵarmashylyǵyna alǵash den qoiyp zerttegen ǵalym Boris Erzakovich. Estaidyń óz aýyzynan on segiz ándi jazyp alyp hatqa túsirgen. Ánderin stildik turǵydan taldaǵan. Estai ánderi halyq arasyna keń taraǵan. Dese de B. Erzakovich tiianaqtylyǵynyń arqasynda «Qara kóz», «Naz qońyr», «Aqjalmash», «Qalamqas» syndy ǵajap týyndylar bizge jetip otyr. Ánniń nasihattalýyna án aitýshylardyń eńbegi zor bolmaq, ǵylym úshin án notalarynyń quny artyq. Bul kerisinshe de bolýy múmkin. Sebebi ánniń notasy sapasyz bolsa ándi tyńdap otyryp taldaýǵa týra keledi, nemese
A. Zataevich, B. Erzakovich, Taliǵa Bekhojina túsirgen ánder kesh te bolsa oryndala bastady.
Estaidyń «Qorlany» bariton daýysqa jarasyp turady. Estaidyń daýys registri de tómen bolý kerek. «Al, onyń daýysy maǵan qobyzdyń qońyrqai, muńly únindei áser etti», – dep jazǵan mýzyka tanýshy B. G. Erzakovich. Men aýylǵa osy kóktemde baryp nemeresi Zeken apadan Estaidyń daýysy jýan ba, shyńǵyrǵan jińishke boldy ma? – dep suraǵanymda, ol kisi «qaidan bileiin balam, bizdiń Erboldyń daýysy Estai atańa keledi», – dedi. Ol kisi ánshi Erbol Aitbaevty aityp otyr. Erbol joǵarǵy bas. Jas kele Estaidyń daýys registri kóterilip lirikalyq baritonǵa, tipti, tenorǵa jaqyndaǵan bolýy múmkin. Vokaldy durys igergen ánshilerde jii kezdesip turatyn jaǵydai. Mysaly Serkebaev jas kúninde bas bolǵan. Áigili italiialyq Pavarotti de jas kúninde bariton bolǵan, biz ony lirikalyq tenor dep bilemiz. Estai da solai bolǵan siiaqty. Sebebi «Qorlan» baritondardyń repertýaryn toltyrsa «Jai qońyr» tenorlarǵa kóbirek keledi.
Pavlodar óńiriniń ánshiligindegi nazar aýdaratyn bir jáit ol sol óńirdegi ánshilikke «bariton» mánerinde án salýdyń ústemdik etýinde (dominirovanie baritonovoi manery peniia Q. Aitbaev). Kereký qońyr daýysty ánshilerdiń mekeni dese de bolady. Qali Baijanov (bariton), Temirbolat Arǵynbaev (bariton), Jabai Toǵandyqov (bas), Sháken Aimanov (bariton), Erbol Aitbaev (joǵarǵy bas). Bul halyq ánin aitýshylar. Akademiialyq vokal dep atalatyn óner túrinen Káýken Kenjetaev (bariton), Shahmardan Ábilov (bariton), Beiimbet Qojabaev (bas). Tenorlardyń ózinen bariton máneriniń taby baiqalyp turady. Mysaly, Pavlodarlyq tenor Baiǵabyl Jylqybaev pen Semeilik tenor Mádeniet Eshekeevty salystyryp kórińiz. Mádenietke Júsipbek Elebekovtiń, Júsipbekte Ámire máneriniń yqpaly baiqalsa, Baiǵabylda sol óńirde bolǵan Estai, Qali Baijanovtardyń áseri mol bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tipti, Bisimmillá Balabekovtyń kei ándi tym sozbalaqtap alýynyń sebebi baritonsha mánerdi kókseýinen bolsa kerek. Biraq, Balabekov ánshiliginde jinaqylyq joq. Tenorǵa sozyp aitý jarasa bermeidi.
«On jeti jasymnan attan túspedim», – dep aitqan Estai keńes dáýirinde jazylǵan eńbekterde kedei etip kórsetilgen. Ol bir jaǵynan túsinikti de. Sovettik ádebiet pen derekti jazbalarda qazan tóńkerisine deiingi kezeń taptyq ólshemderge salynyp, bai ataýly jaman, kedei bolsa bai – qulaqtyń ezgisine túsken momyn, jaqsy bop sýretteletini zańdylyq bolatyn. Sondyqtan, sol bir kezeńdegi jazbalarda Estaidan ózge de el tarihyndaǵy áigili tulǵalar kedei tap ókili bop sýrettelip kelgenine kitaphanalar sórelerindegi keńestik ádebietter men ómirbaiandyq málimetter dálel bola alady. Tek, el ishinde aqynnyń kózin kórgen adamdar men urpaqtarynyń esteligi Estaidyń sińiri shyqqan kedei emes, ózine, syily qonaǵyna jeter nesibesi bolǵan, orta dáýletti kisi bolǵandyǵyn kórsetedi.
Osy kúni «Estai malshy bolǵan eken» degendei áńgimeler oqtyn-oqtyn aitylyp qalady. «Aqynyń, ánshiń bolyp erkeledim» dep sairan salyp, el qurmetine bólenip ótken seriler dáýiriniń ókilin kedei, malshy qylyp kórsetý kimge kerek boldy eken?!
Estai 1936 jyly Ereimenge barady. «Ne bary bir jarym kúnde júrip ótetin joldy toǵyz kún júrdik», – dep eske alady nemeresi. Ol kez otyzynshy jyldar basynda bolǵan aýyr ashtyqtan keiingi eldiń kúizelisti, kúisiz kezi bolatyn. Soǵan qaramastan, Estaidai ánshi – aqynyn kórgen joldaǵy aýyldardyń úlken – kishisi zor qurmet kórsetip, qonaq etip, kútedi. Joldyń uzap ketýiniń sebebi sol.
Ánshisin, aqyn – sazgerin tóbesine kóterip, mápelei biletin elin Estai nege ánge qospasyn, baryn da, nárin de berip, qazaq deitin halyqtyń sán – saltanatyn, uly mahabbaty men nazyn ólmes týyndylarǵa ainaldyryp, halqyna tartý etti.
Estai óziniń sońǵy áni «Qoshtasýda»: «Sálem de Esil, Ertis ózenime, Jaiylma-Aqkól atty kólderime. Jas janym qart tánimdi qimai otyr, Bilmeimin kóremin be, kórmeimin be?!» degeni ózin erkeletip, qadirlegen elin qimaǵany edi.
Áli kúnge halyqtyń ánshige degen yqylasy erekshe. Estaidyń esimin el maqtan tutady. Burynǵy Aqtoǵai aýdany Chkalov sovhozyndaǵy № 1 aýyl Estai atyna berilgen. Týǵan jerinde «Estai ótkeli» dep atalatyn ótkel, Pavlodar qalasynda Estai atynda kóshe bar. Qalalyq mádeniet saraiy da Estai esimimen atalady. Oblystyq jyr-termeshiler saiysynan respýblikalyq ánshiler konkýrsyna deiin ártúrli is-sharalar jyl saiyn ótip jatady. Toqsanynshy jyldardyń basynda sol kezdegi Aqtoǵai aýdany ákimi Ábilhaq Túgelbaev usynysymen aqynnyń 125 jyldyq mereitoiy aiasynda Estai shyǵarmashylyǵyna arnalǵan zertteýlerden turatyn ǵalym Zeinur Qospaqovtyń «Qorlan» atty jinaǵy jaryq kóredi. Qatardaǵy shen – shekpendilerdei emes, el ishindegi eski áńgime, shejire – tarihqa jasynan qanyq, ult ádebieti men ónerine erekshe yqylas tanytyp, baǵalai biletin Ábilqaq Balǵabaiuly sol jyldary Estaidyń mazaryn qaita qalpyna keltirtip, joǵaryda atalǵandai, Pavlodardyń ortalyq kósheleri biriniń Estai atymen atalýyna kúsh salady.
Jetpis úsh jasqa kelgende Estaidyń syrqattanýy jiilep ketedi. 1946 jyldyń qańtar aiynda aýdanǵa shaqyrtý alady. Estai aýyryp júredi de jolǵa shyqpaidy. Shaqyrtý qaǵazy qaita kelgen soń, Toǵaibaidyń Oqasyna at jektirtip ekeýi sol kezdegi aýdan ortalyǵy Krasnokýtskige júrip ketedi. «Ústine kigen tulyby bar, aǵam shanaǵa otyrdy. Kóshiri Oqas. Olar qozǵalyp ketti, men úige kirip birshama ýaqyttan soń qaita shyqsam, jeńgem Esekeńniń artynan áli qarap tur eken.
– Jeńeshe, nege tursyz? Salqyn tiip qalady, úige kirińiz-degenimde;
– Aǵańdy shyǵaryp salyp turmyn ǵoi, dep teris ainala berdi, – dep Qyzdarbek aqsaqaldyń estelik aitqany bar. Estai eki ret úilenedi. Birinshi áieli aýyryp qaitys bolady. Odan eki ul, eki qyz qalǵan. Balanyń úlkeni Janábilden jáne Kúlái, Kántái atty qyzdarynan taraǵan urpaq bar. Janábil ekinshi dúniejúzilik soǵystan oralmaǵan. Kenjesi Jákósh on segiz jasynda Omby men Aqkóldiń arasynda qatty boranda adasyp mert bolǵan siiaqty. Ol – 1931, 1932 jyldar. Anyǵy belgisiz. Jákóshtiń aqyndyǵy týraly aýyzeki aitylǵan estelikter bar. Ózimnen asady dep erekshe jaqsy kórgen eken.
Estai orta jasqa kelip qalǵanda ámeńgerlik jolmen Zaǵishaǵa úilengen. Zaǵisha erekshe sulý adam boldy deidi kórgender.
Bir-birin qadirlep ótken kórinedi. Nemeresi; «Estai atam men Zaǵisha apamnyń tatýlyǵy, syilastyǵy qandai edi... ondai adamdar qaida» – deidi.
Estai aýdan ortalyǵyna jetkennen keiin nasharlap qalady. Dárigerler jaǵdaiynyń aýyr ekenin eskertedi. Aqkólge jetýdiń endi qiynǵa
túsetinin sezgennen soń, Chkalov sovhozynyń 1-bólimshesinde turatyn jaqyn týysy Jamaldyń úiine aparady. Jamal Estaidyń aǵasy Nurmaǵanbettiń nemeresi. Sol aýylda Nurmaǵambettiń Káribai degen balasy da turǵan. Káribaidyń áieli ómirden erte ótken eken. Sol sebepti Estaidyń kútimi durys bolmas degen oimen Ábikeidiń qyzy Jamaldyń úiine toqtaidy. Estai ómirden ótkennen soń, eski saltpen qyzdyń shańyraǵynan shyǵarmas dep Káribaidyń úiine ákeledi. «O dúnielik bolyp ketsem súiegimdi elge súiremei, osy jerge qoiyńdar, Qorlan bergen júzikti de ózimmen birge jerleńder» dep amanat aitqan desedi. 1946 jyly naýryzdyń 15 kúni Kýibyshev aýdanynda (qazirgi Aqtoǵai aýdany) qazaq án óneriniń alyptary Birjan, Aqanǵa shákirt, ánshi Baiǵabyl, Júnis Sháimardanovqa ustaz bolǵan, ulttyq ónerge ózindik qoltańbasymen kelip, ólsheýsiz úles qosqan teńdesi joq kompozitor ómirden ótedi. Sol kúni aqynnyń jary Zaǵisha da Aqkólde dúnie salǵan eken...
Qairat Aitbaev
L. N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq
ýniversitetiń «Filosofiia» kafedrasy,
«Mádeniettaný» mamandyǵynyń
1-kýrs magistranty
