«...چۋۆستۆۋيۋ سەبيا تاكجە ۆ دولگۋ ي پەرەد
توۆاريششامي اكمولينتسامي, پرەكراسنايا
مۋزىكا كوتورىح زاسلۋجيۆالا بى
سپەتسيالنوگو يسسلەدوۆانيە نا مەستە,
گدە, مەجدۋ پروچيم, ەششە
جيۆى تاكيە ۆىدايۋششيەسيا ستارىە اكىنى,
كاك يبراي ي ەستاي.»
ا. ۆ. زاتاەۆيچ
ەستاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەسماعانبەت) جايىندا جازىلعان ەڭبەك كٶپ ەمەس. بٸراق, مٷلدە جوق دەۋگە دە بولماس. اۋىزشا جەتكەن ەستەلٸكتەر, جازباشا جەتكەن سۇحباتتار, ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى بٸرلٸجارىم عىلىمي, تانىمدىق ماقالالار بار. ەستايعا بايلانىستى ماتەريالداردىڭ دەنٸ توتاليتارلىق رەجيم تۇسىندا جازىلعاندىقتان, شىندىققا جاناسپايتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. باسپادان جارىق كٶرگەن كٸتاپتاردا دا, ەل اۋزىنان جينالعان ەڭگٸمەلەردە دە «ەستاي پاراساتتى ادام ەدٸ», – دەگەن سٶز جيٸ كەزدەسەدٸ. قازٸر توقسانعا كەلٸپ وتىرعان ەنشٸنٸڭ نەمەرەسٸ زەكەن جانەبٸلقىزى ون سەگٸزگە كەلٸپ ۇزاتىلعانشا, كٸشٸ نەمەرەسٸ سارىتورعاي دا ەستايدىڭ قولىندا بولىپتى. «ەستاي تۋعاننان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن اقكٶل-جايىلمادا تۇردى. تەك 1931–1932 اشارشىلىق جىلدارىندا جان ساۋعالاپ ومبى شاھارىندا تۇرىپ قايتقان. ەلدەگٸ باۋىرلارى, اعايىندارى: «ەستاي, سەن جاقسىلارمەن كٶپ جٷردٸڭ, ەلدەگٸ ىلاڭ باسىلعانشا ومبى جاققا بارا تۇرساڭ دۇرىس بولار ەدٸ», – دەپ اقىل بەرگەن سىڭايلى. دومبىرانى سولاقاي تارتاتىن, «بٸر مىسقال» («قورلاننىڭ سيپاتى» – ەننٸڭ ەكٸنشٸ اتى) ەنٸن ايتاردىڭ الدىندا دومبىرانى ۇزاق شەرتٸپ, شالقىتىپ «قارا شەرتٸسكە» باسىپ-باسىپ الاتىن», –دەيدٸ. زەكەن ەجەمٸز كومپوزيتوردىڭ بالالىق شاعى, بوز بالا كەزٸ, ەلگە ەسٸمٸ جايىلعان, سايران سالعان جٸگٸتتٸك دەۋٸرٸ, ەگدە تارتىپ حالىق قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن كەزدەرٸ جايىندا ايتقان ەڭگٸمەلەرٸن ەستايدىڭ ٶز اۋزىنان ەستٸگەن ەكەن.
بالا كەزٸمدە «بۇلا بوپ ٶستٸم», – دەپتٸ ەستاي اقىن. – اعام نۇرماعانبەت كٶرشٸ اۋىلعا تويعا بارماقشى ەدٸ, مەن دە بارامىن دەپ قيعىلىق سالدىم. ون-ون بٸر جاستارداعى كەزٸم. نۇرماعانبەت مەنٸ ەرتپەي, اۋىلدىڭ بٸر توپ جٸگٸتٸمەن بٸرگە اتقا مٸنٸپ تارتىپ كەتتٸ. ەرەگەسٸپ ارتىنان جاياۋ شىقتىم. تٶڭٸرەكتٸڭ بەرٸ – قامىس, قوپا. قاس قارايا اداستىم, زەرەم كەتتٸ. كٶز بايلاندى. قامىستان شىعا بەرە جانىپ تۇرعان ەكٸ كٶز كٶردٸم. قاسقىردىڭ كٶزٸ تٷندە جانادى دەگەندٸ ەستٸگەنٸم بار, جىلاپ جٸبەردٸم. بٸراق سول جانىپ تۇرعان كٶزگە قاراي جٷرە بەرٸپپٸن. جاقىنداي كەلە ٷيدٸڭ تەرەزەسٸنەن كٶرٸنگەن شام ەكەنٸن تٷسٸندٸم. ەسٸك الدىندا جەمٸس ەۋليە جٷر ەكەن.
– ەستاي, قايدان جٷرسٸڭ? – دەدٸ.
– اعامنىڭ سوڭىنان تويعا كەلدٸم, – دەيمٸن.
– سەن ەندٸ ولاردى تاپپايسىڭ, بٷگٸن وسى ٷيگە قون. تاڭەرتەڭ اۋىلىڭا قايتارسىڭ دەدٸ. ۇيقىدان تۇرعان سوڭ جەمٸس ەۋليە: – ەستاي, سەنٸ جەل ەسٸپ ٶتەدٸ, ەسكەن جەلدە نەسٸبەڭ بار, اتاقتى ادام بولاسىڭ, – دەدٸ.
«اۋىلدىڭ بٸر اتتىلى ادامىنا مٸنگەسٸپ اۋىلعا قايتتىم. جولدا سامال جەل ەسٸپ ٶتكەندەي بولدى, اتتان تٷسكەندە ەۋەندەتٸپ, ەن سالىپ تٷستٸم», – دەگەن ەكەن نەمەرەسٸنە ايتقان ەستەلٸگٸندە ەنشٸ.
ەستاي 1873 جىلى پاۆلودار ۋەزٸ, اقكٶل بولىسى, بۇرىمتال اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن (كەي دەرەكتەردە قاراجار, يتمۇرىندى بەس تٶبە دەپ تە جازىلعان), نەمەرەسٸ زەكەن اپا: «ەستاي بۇرىمتالدا تۋعان», – دەدٸ. اقكٶل-جايىلما جالپى العاندا ەكٸباستۇز بەن اقتوعاي اۋدانىن الىپ جاتقان ٷلكەن القاپ. ال, ەكٸباستۇز اۋدانىنىڭ اقكٶل سوۆحوزىنىڭ (كەڭەس زامانىندا وسىلاي اتالدى, وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ بەرٸپ وتىرمىن) ەسكٸشە اتى ەلتاي اۋىلى.
تاريحشى عالىم ج. ارتىقباەۆ اقكٶلدٸ «قازاق ٶنەرٸنٸڭ ورداسى بولعان جەر», – دەپ جازدى.
«قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ شەشۋشٸ ۋاقيعالارى قارابايدىڭ
«...قىزىمدى جەتٸم ۇلعا بەرمەيمٸن», – دەپ, اياعىن ٶلەڭتٸنٸڭ ٶرلەي كٶشتٸ... ٶلەڭتٸنٸڭ بويىنان كٶشكەن كٷن, سارىبايدىڭ ساباسى جارىلادى... سارىبايدىڭ ساباسى جارىلعان جەر, اقكٶل مەن جايىلما سونان قالعان», – دەپ توقسان مىڭ جىلقىنى ايداپ كٶشۋٸمەن باستالادى. ٶلەڭتٸنٸ ٶرلەي كٶشسە, قارابايدىڭ ەلٸ ٶزٸمٸزدٸڭ قاراٶتكەلگە كەلەدٸ».
ج. ارتىقباەۆ ونان ارى اقكٶل-جايىلمانىڭ تاريحي ماڭىزىن اشا تٷسەتٸن پٸكٸر بٸلدٸرگەن:
«اقكٶل-جايىلما – ۇلان-بايتاق قازاق جەرٸنٸڭ ورتالىق بٶلٸگٸنە ورنالاسقان ەدەمٸ ايماق. اقكٶلدٸ جەرگٸلٸكتٸ قازاق قارييالارى ەۋليەكٶل دەپ تە اتايدى جەنە ورتاعاسىرلىق شەجٸرە دەرەكتەرٸ مەن تاريحي جازبالاردان بۇل ايماق تۋرالى ازداعان مەلٸمەتتەر كەزدەسەدٸ. سولارعا قاراپ وتىرىپ اقكٶل-جايىلمانىڭ قازاق تاريحىنداعى ورىنى باياناۋلا, قارقارالى, ۇلىتاۋ سيياقتى تاريحي ورتالىقتاردان بٸر دە كەم ەمەس ەكەنٸن اڭعارامىز» – دەيدٸ عالىم. ودان ەرٸ ٶتەمٸس قاجىنىڭ «شىڭعىس-نامە» كٸتابىنا سٷيەنە وتىرىپ, «ٶتەمٸس قاجىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا شايبان (سىبان, شيبان) ۇلىسى اقكٶل-جايىلماعا سايىن حاننىڭ (باتۋ) بۇيرىعىمەن يە بولعان»
[ج. ارتىقباەۆ «اقكٶل-جايىلما حاندار مەكەنٸ» استانا اقشامى گازەتٸ]
اقكٶلدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە كٶل كٶپ, كٶلدەردٸ اينالا قالىڭ قامىس ٶسكەن. بۇل جەردٸڭ قامىسى ۇزىن ٶسەدٸ, ەلدٸڭ قىس قىستاۋىنا قولايلى. كٶلدە قۇستىڭ نەشە الۋان تٷرٸ بار, اڭ دا بار, بالىق تا مول. بٸز ايتىپ وتىرعان قاراجار, بۇرىمتال اۋىلدارى اقكٶلگە جاقىن ورنالاسقان. اقكٶلدٸڭ ارناسىن تولتىرىپ جاتقان قاينار – شٸدەرتٸ, ٶلەڭتٸ ٶزەندەرٸ. ارناسىنان اسقان كٶل سۋى دۋانا ٶزەنٸنە قۇيىلادى. دۋانانىڭ بٸرٸنشٸ ساعاسى بەسەنتيٸنگە, ونان قىلدى كٶل, ساسىق كٶل, ٶمٸرزاق كٶلدەرٸنە, ەكٸنشٸ ساعاسى بوزايعىرعا قۇيادى. بوزايعىر توققۇلى كٶلٸن تولتىرادى. ەستاي بالا كەزٸندە جەمٸس ەۋليەنٸ كەزدەستٸرەتٸن تايپاق (كٶلشٸك) وسى بوزايعىر مەن توقۇقۇلىنىڭ ورتاسىندا. قاراجار مەن تايپاقتىڭ اراسى شامامەن
7-8 شاقىرىم. توققۇلىدان شىققان سۋ اششى كٶل كٶكتٶبە كٶلدەرٸنە كەتەدٸ. كٶكتٶبەدەن جالاۋلى كٶلٸنە قۇيادى (جالاۋلىنى تەڭٸز دەپ تە ايتادى).
بۇل ەلدە اڭشى مەرگەندەر كٶپ, بٸر قىزىعى مەرگەندەر وتىرعان قۇستى اتپاي, ۇشقان قۇستى قانا اتادى. بالىقشىلىقتى كەسٸپ قىلاتىندار دا بار.
2011-جىلى قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان قۇرىلعان فولكلورلىق ورتالىقتىڭ باسشىسى بازارەلٸ مٷتتەكەەۆكە اقكٶل-جايىلمادا ەستايدىڭ كٶزٸن كٶرگەن ەنشٸ, قيسساشى كەكەن تەشٸموۆ دەگەن اقساقال بار, سول ەلدە بولعان ٶنەرپازدار جايىندا, ەستاي تۋرالى كٶرگەنٸن, ەستٸگەنٸن تاسپاعا تٷسٸرٸپ الۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. بازارەلٸ (مارقۇم) ٶزٸ دە جەتٸسۋ مەن سارىارقانىڭ دالاسىن كەزٸپ جٷرٸپ ەل ٸشٸندە تانىلماي قالىپ قويعان تالاي ٶنەرپازدىڭ ٷنٸن التىن قورىمىزعا تابىستاعان جان ەدٸ, مەنٸ بٸردەن قولدادى. كٶنەنٸڭ كٶزٸ كەكەن اقساقالدان اقكٶل-جايىلما ٶنەرپازدارى تۋرالى ەل اراسىندا ساقتالعان دەرەكتەردٸ الىپ قايتتىم. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا اقكٶلدە ٶنەرپاز كٶپ بولعان. «ەنشٸ – احمەتتٸڭ مۇفتيٸ, پيساقتىڭ اقىشى, تٶلەۋبايدىڭ شاياحمەتٸ, سەبٸتتٸڭ قوجانى, دوسماقتىڭ عاپپاسى (پۇشىق عاپپاس), كٷيشٸ ەرٸ دومبىرا شەبەرٸ ەلحامبەك, قيسساشى ىبىرايدىڭ تەمٸربولاتى, اعايىندى ەبدٸراحماننىڭ تەشٸمٸ, ەشٸمٸ بار. تەشٸمنٸڭ ورىنداۋىندا «جەر مەن كٶكتٸڭ جارالعانى», «ەڭلٸك-كەبەك», «ەزٸرەت ەلٸ», «ەرمەك», «قالقامان-مامىر», «كەسٸك باس», «كٷلشە مەن نازىمبەك» جالپى جيىرما بەس قيسسا بٸلۋشٸ ەدٸ. اعاش شەبەرٸ, ۇستا, ەتٸكشٸ جازىقبايدىڭ ەلەمەسٸ, ماقىلباي (سارىنوعاي), ۇستا, ٶرمەشٸ ورالبايدىڭ ەبٸشٸ, زەرگەر كٶجەبايدىڭ تٶلەۋلٸسٸ, تٶرت اعايىندى تەشٸم, ەشٸم, قاسىم, ناسىر بار. تەشٸم بٷركٸت سالعان اڭشى, ەشٸم ۇستا, قاسىم ٸسمەر, ەتٸكشٸ, ناسىر اعاش شەبەرٸ جەنە تٶرتەۋٸ دە مەرگەن بولعان. اعاش شەبەرلەرٸ شەرٸپباي, اياباي, اعايىندى سٷلەيمەننٸڭ مۇحامەتجانى, كەنجەتايى, ىرىمجانى, ۇستا جامال, سەرٸكبايدىڭ تٶلەگەنٸ, اسايىننىڭ سەيٸتجانى, ەتٸكشٸ ٸرگەباي, شەشەن كەمال (تۋراشىل مٸنەزٸن بٸلەتٸن ەل تەسكٸش دەپ اتاپ كەتكەن) بار», – دەدٸ اقساقال. كەكەن اقساقال سول جولى بٸزگە «كٷلشە مەن نازىمبەك», «كەسٸك باس» قيسسالارىن جەنە «بالعاديشا», «قارعام-اۋ» ەندەرٸن ايتىپ بەردٸ. دومبىرانى عاجاپ تارتادى, بايعابىل ارقىلى جەتكەن ەستايدىڭ ەن باستارداعى «قارا شەرتٸسٸن» سۇلۋ قايىردى. سەكسەننەن اسقان قارييانىڭ ەندٸ جاس ادامشا جيناقى, قالىقتاتىپ سالعانىن كٶرگەندە تاڭ قالدىم. مٸن جوق! «مەن ەن سالۋدى مٷفتيدەن ٷيرەندٸم, ەستايعا ەن سالعىزۋ قيىن ەدٸ» – دەيدٸ قارييا. «ەسەكەڭ, قيسسا ايتپايتىن, تىڭداعاندى ۇناتاتىن. بٸردە قورانىڭ ارتىنا شىقسام ەستاي مەن احمەتتٸڭ مٷفتيٸ كٶگالدا كٶرپە تٶسەپ ەڭگٸمەلەسٸپ وتىر ەكەن, جاقىنداپ كەلگەنٸمدە, ەي, بالا, جٷگٸرٸپ بارىپ دومبىرا الىپ كەلە عوي دەدٸ ەستاي. دومبىرانى مٷفتيگە ۇستاتتى. مٷفتي ەندٸ مالداسىن قۇرىپ وتىرىپ ايتتى. ەن ەۋەنٸ جوعارىلاپ كٶتەرٸلگەندە ول دا ورىنىنان تۇرىپ كەتە جازداپ, ەن سالقىنداپ بەسەڭسٸگەندە ورىنىنا قايتا وتىرادى ەكەن. ۇزاق شىرقادى. ەستاي, «پا شٸركٸن!», – دەپ مٷفتيدٸ قوشتاپ وتىردى. پيساقتىڭ اقىشىن تالاي تىڭدادىم. ەستايدان ەندٸ كەم سالماۋشى ەدٸ. وسىنى كٶزٸم كٶردٸ», – دەيدٸ كٶنەكٶز. بۇلار ەستايمەن تاباقتاس, دەمدەس بولعان ٶنەرپازدار.
اقكٶل-جايىلمادا ەرتەدەن قالىپتاسقان ەنشٸلٸك دەستٷردٸڭ بار ەكەنٸنە بٸر دەلەل مۇستافا بٷركٸتبايۇلىنىڭ «بٷركٸتباي» ەنٸ. مۇستافا باياناۋلا جاقتان كەلٸپ وسى ٶڭٸردەن ٶزٸنە ۇناعان تاماشا ەنشٸلٸك ٷلگٸ كٶرگەنٸن بىلاي باياندايدى:
– اقكٶلگە بارعانىمدا ەنگە سالدىم,
ەلٸنەن قانجىعالى ٶرنەك الدىم.
بالاسى سٷيٸندٸكتٸڭ ەنگە قۇمار,
ۋٸلٸن, ىرعاعىمەن الىپ قالدىم.
بۇل ەن سالۋ شەبەرلٸگٸنە, ۆوكال مەدەنيەتٸنە, ەن كومپوزيتسيياسىنا باس يٸيۋ.
مۇستافا – ەستايدان ەلدە قايدا بۇرىن تۋعان كومپوزيتور. ونىڭ اقكٶلدٸڭ ەنشٸلٸك مەكتەبٸن ٶزٸنە ٷلگٸ تۇتىپ, مۇنشا جوعارى باعالاۋىنان سول ٶڭٸردە قالىپتاسقان, تاماشا ەنشٸلٸك دەستٷر بولعانىن باعامداۋعا بولادى. مۇستافا بٷركٸتبايۇلىنىڭ «بٷركٸتباي» ەنٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸ شىرقاپ سالاتىن جەڭٸل تۋىندى ەمەس. ەنشٸنٸڭ شەبەرٸ عانا ايتا الاتىن كٷردەلٸ ەن.
وسىدان-اق, ەستايدىڭ, ونىمەن زامانداس ەنشٸلەردٸڭ اقكٶل-جايىلمادا ەجەلدەن قالىپتاسقان ەن ورداسىنىڭ تٷلەگٸ ەكەنٸ ايقىندالا تٷسكەندەي.
مۇستافانىڭ ەنٸ وسى دەستٷردٸڭ تاماشا ەسكەرتكٸشٸ رەتٸندە قالي بايجانوۆتىڭ ايتۋىمەن ا. ۆ. زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1000 ەن-كٷيٸ» جيناعىندا حاتقا تٷسكەن جەنە بٸسٸمٸللە بالابەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا ٷن تاسپاسى ساقتالعان.
كومپوزيتوردىڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى ەرتٷرلٸ جازىلىپ جٷر. 1940-جىلى كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مٷشەلٸگٸنە ٶتكەن كەزدە «ليچنىي ليستوگىنا» 1868 جىلى تۋعان دەپ بەرٸلگەن. پاۆلودار وبلىسىنا بەلگٸلٸ جۋرناليست, ٶنەرتانۋشى ايتجان بەدەلحان بۇل دەرەكتٸڭ شىندىققا جاناسپايتىنىنى تۋرالى دەرەكتەر كەلتٸرەدٸ.
«...1868 جىلى تۋدى دەۋشٸلەردٸڭ ۇسىناتىن قۇجاتتارى بار. ول – ەستاي بەركٸمباەۆتىڭ
1940 جىلى قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنا مٷشە بولىپ تٷسۋ ٷشٸن جازعان ٶمٸر بايانى مەن «ليچنىي ليستوگى». بۇل ەكەۋٸندە ەستاي بەركٸمباەۆتىڭ تۋعان جىلى-1868 جىل دەپ كٶرسەتٸلگەن.
بٸر قاراعاندا بۇل دەن قويارلىق قۇجات سيياقتى. ال, زەردەگە سالىپ ويلانا كەلسەك, اقيقاتتان الىس ەكەنٸ بٸردەن بايقالادى. ەڭ الدىمەن بۇل قۇجات ەستايدىڭ ٶز قولىمەن تولتىرىلماعان. سىرتتان بٸرەۋلەر تولتىرىپ, سوڭىنان اراپ ەرٸپٸمەن «ەستاي بەركٸمباەۆ» دەپ قول قويعان. كٷدٸكتٸڭ باسى وسى جەردەن باستالادى. ەشقاشان ادام قول قويعاندا اتى-جٶنٸن تولىق جازبايدى عوي. تەك قانا فاميليياسىن جازۋى مٷمكٸن. بۇل قۇجاتتاردىڭ سوڭىندا «قويىلعان قولدى راستايمىن» دەپ سول كەزدەگٸ مەدەنيەت جٶنٸندەگٸ وبىلىستىق كوميتەتٸنٸڭ باستىعى سەرسەمباەۆ دەگەن ازامات قول قويىپتى. بۇل دا تٷسٸنٸكسٸز. قويىلعان قولدى راستاۋدىڭ قاجەتٸ قانشا. ول نەرسە الۋعا بەرٸلگەن سەنٸم حات ەمەس قوي. مۇنىڭ ٶزٸ قۇجاتتاردىڭ سىرتتاي تولتىرىلعاندىعىن انىق ايعاقتاپ تۇر ەمەس پە?!
بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, ەستاي قولدى باسقاشا قويعان. مەسەلەن, 1938 جىلى جازۋشىلار وداعىنا جٸبەرگەن «قىزىل ەسكەرگە-20 جىل» دەگەن ٶلەڭٸنٸڭ سىرتىنا ٶزٸ اراپ ەرٸپٸمەن وراعىتىپ تۇرىپ قول قويعان.
ەلدە بٸرەۋلەردٸڭ سىرتتان تولتىرعان قاعازدارىن ەستايدىڭ تۋعان جىلىن راستايتىن قۇجات دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ول كەزدە جاسىن ٶسٸرٸپ جازىپ, ەكٸ زاماننىڭ كۋەگەرٸ دەپ كٶرسەتۋ سالتقا اينالعان ەدٸ, بۇل قۇجاتتا دا سونداي نيەت بولعانى بايقالادى».
ال, ۇزاق جىلدار بويى قاتار كٶرسەتٸلٸپ كەلە جاتقان 1872, 1873 جىلداردىڭ جٶنٸ باسقا. پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتٸنٸڭ 1946 جىلعى 26 ناۋرىزداعى نٶمٸرٸندە جارييالانعان قازانامادان (نەكرولوگتا) «1946 جىلعى 15 مارتتا قازاقستاننىڭ ٶنەرگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن قايراتكەرٸ, كومپوزيتور ەستاي بەركٸمباەۆ جولداس قاتتى ناۋقاستان كەيٸن كۋيبىشەۆ اۋدانى «اقكٶل» كولحوزىندا 73 جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ جازىلعان. زيرات باسىنداعى قۇلپىتاسقا دا وسىلاي جازىلىپتى. اقىندى 1873 جىلى تۋدى دەۋشٸلەر وسى ۋەجدٸ سٶزٸنە دەلەل ەتەدٸ (ايتجان بەدەلحان «ەستاي قاي جىلى تۋعان?»).
«ەستاي اتام 1946 جىلى 73 جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ نەمەرەسٸ زەكەن اپا دا 1873 جىلى تۋعانىن راستايدى. ەستاي ٶمٸردەن ٶتكەندە نەشەدە بولعانىن باسقا-باسقا نەمەرەسٸ شاتاستىرىپ الاتىنداي ەلەۋسٸز بٸرەۋ ەمەس قوي. ەستاي ٶزٸ «يسانىڭ قابىشىمەن تٷيدەي قۇرداسپىن» دەپ وتىراتىن دەيدٸ. «الاش پارتيياسىنا سەرەلٸ لاپينمەن بٸرگە قابىلدانعان. قابىش يساۇلى 1873 جىلى تۋعان وزىق ويلى, ۇلتجاندى ازامات 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن» (تٸلەكە جەڭٸس «ەرتٸس-باياناۋىل ٶڭٸرٸ شەجٸرە» 1995 ج).
ەكەسٸ بەركٸمباي ٶمٸردەن ەرتە ٶتكەنمەن, تۋعان اعاسى نۇرماعانبەتتٸڭ پاناسىندا ٶسكەن ەستاي جوقشىلىق كٶرمەيدٸ. اۋىلداعى جاقىپ دەگەن مولدادان ساۋات اشادى. اناسى كٷليپا «...اقىن, ادۋىن مٸنەزدٸ جان» («ٶزٸڭدەي بوپ جان تۋماس»
ر. توقتاروۆ) بولىپتى. نەمەرە اعاسى تٶلەۋباي قاجى ەل ٸشٸندە ابىرويلى, تٶڭٸرەككە بەلگٸلٸ ادام بولادى دا, ەستايدىڭ ەل الدىنا شىعىپ ٶنەرپاز بولۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتەدٸ.
«ون بەس-ون التى جاستار شاماسىندا تٶلەۋباي اعاما ەرٸپ قوياندى جەرمەڭكەسٸنە باردىم», – دەپ نەمەرە ٸنٸسٸ قىزداربەك ەمٸرەنوۆكە ايتقان ەكەن. سول ساپاردا اقىن شٶجە مەن ەنشٸ جارىلعاپبەردٸنٸ كٶرٸپتٸ.
«شٶجە سوقىر, كٶزٸ كٶرمەيدٸ. جارىلعاپبەردٸ بٸرنەشە ەن شىرقادى, ٸشٸندە «اعاش اياق» ەنٸ دە بار. ەل ەنشٸنٸڭ ٶنەرٸنە تەنتٸ بولدى. وسى جەردە تٶلەۋبايدىڭ ەنشٸ ٸنٸسٸ بار, شىعارسىن توپ الدىنا دەپ ەرتٸس مىرزاسى بەردالىنىڭ يساسى بەيٸل بٸلدٸردٸ. قولىما دومبىرامدى الىپ, «قۇلاساڭ- ناردان قۇلا» – دەگەندەي مەن دە «اعاش اياق» ەنٸن شىرقاپ سالدىم. سول جەردە وتىرعان بٸرەۋ «قايسىسى جاقسى ايتتى?» – دەدٸ. يسا مىرزا: «ەستايدىڭ بٸر قايىرىمى ارتىق بولدى», – دەگەنٸ بار ەدٸ» (ەستاي. اقىننىڭ اقىرعى ساپارى. جۇماعالي قوعاباەۆ) اقسۋدىڭ بولىسى بەردالىنىڭ يساسى جاس ەنشٸنٸ مەسەلٸ قايتپاسىن دەپ كٶتەرمەلەپ جٸبەرسە كەرەك.
الىسقا شىققان العاش ساپارى, ٶنەردەگٸ العاشقى قادامىنداي ەسٸندە قالادى. ەلگە كەلگەن سوڭ, جارىلعاپبەردٸنٸڭ الدىندا سٷرٸنبەي ەن شىرقاپ, كٶڭٸلٸ تاسىپ تۇرعان ەستايعا قاجى اعاسى ەكٸ جٷيرٸك اتىنىڭ بٸرٸن بەرگەن ەكەن.
ەستاي ون جەتٸگە كەلگەندە ەيگٸلٸ بٸرجان سالمەن كەزدەسكەنٸ تۋرالى ەڭگٸمەنٸ اقكٶل-جايىلما تٶڭٸرەگٸندەگٸ اقساقالداردىڭ كٶبٸ بٸلەدٸ. تىم ەسٸرەلەپ جٸبەرەتٸندەرٸ دە بار. بٸرجاننىڭ اتاق-داڭقىنا ەستاي قانىق. ەلدەگٸ ەڭگٸمەگە قاراعاندا «اقكٶل-جايىلماعا, شىمان قاجىنىڭ شاڭىراعىنا, سال بٸرجان تٷسٸپتٸ», – دەگەن سٶز ەل ٸشٸن دٷر سٸلكٸندٸرگەن سەنساتسييا بولسا كەرەك. سول ساۋىق كەشكە قاجىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەستايدى الدىرادى. ەستايدىڭ بار ارمان-تٸلەگٸ سال بٸرجاننىڭ ەن سالعانىن تىڭداۋ بولعان. بٸراق, جاعداي ول ويلاعانداي بولىپ شىقپايدى. بٸرشاما ەندٸ سٸلتەپ بولىپ, بٸرجان سال: – مەن جولدان شارشاڭقىرادىم, ەندٸ كەزەكتٸ سٸزدەرگە بەرەيٸن, – دەيدٸ.
ر. توقتاروۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا اۋىل ەنشٸلەرٸن بٸرجاننىڭ مىسى باسىپ كەتكەندەي. ول دا مٷمكٸن. اۋىل اراسىنداعى مىقتى ەنشٸلەر تٸزەسٸ قالتىراپ, ەن سالۋعا باتا الماي قالدى ما? ۇلى ەنشٸنٸڭ تەگەۋٸرٸنٸنە شىداي الماعان بولار?... سوندا اقكٶل-جايىلما ەن ورداسى, ٶنەر باپتاعان ەل دەگەنٸ قايدا? مۇستافانىڭ اقكٶلگە بارىپ ەن سالۋدىڭ جاڭاشا تٷرٸن ٷيرەنٸپ قايتتىم دەگەنٸ قايدا? وسىنىڭ بەرٸ دە شىندىق. ٷلگٸ الارلىق ەنشٸلەر ەل ٸشٸندە بارشىلىق-تىن. اقكٶل ەنشٸلەرٸنٸڭ بٸرجان سالدىڭ الدىندا ەن سالماۋى – ۇلى ەنشٸگە كٶرسەتكەن ەل ٶنەرپازدارىنىڭ قۇرمەتٸ ەمەس پە. بۇل قازاقى مەدەنيەتتٸڭ نىشانى. مىسالى, يتالييالىق جازۋشى مارييا تەبالدي كەزانىڭ «پاگانيني» دەگەن كٸتابىندا, نيكولا پاگانيني جەكە كونتسەرت بەرگەن كونتسەرت زالىندا, بەس جىلعا دەيٸن جەكە كونتسەرت بەرٸلمەگەن دەپ جازادى. جەنە وسى جاعدايدى, ەۋروپالىق جازۋشى, ٶنەرپاز قاۋىمنىڭ كيەلٸ ساحىناعا, شىن ٶنەرپازعا دەگەن قۇرمەتٸ دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بٸرجان سالدان قالمايمىز دەپ, ەل ٸشٸندەگٸ ەنشٸلەر ٶنەر تالاستىرعانداي, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ەن سالسا قالاي بولار ەدٸ? ٶيتپەيدٸ, ەننەن العان ەسەردٸ بۇزبايدى.
سول جەردە وتىرعانداردىڭ بٸرەۋٸ تٶلەۋبايدىڭ جٸگٸتٸ كەلدٸ دەيدٸ. قاجىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەستاي, سال بٸرجاننىڭ كەلۋٸنە بايلانىستى ارناۋ ٶلەڭ شىعارىپ, ەندەتٸپ سەلەم بەرەدٸ.
– اسسالاۋماعالەيكٷم, بٸرجان اعا.
سىنالدىق قاجى ٷيٸندە بار ما شارا?
كٶرسەتپەي قالاي قىزمەت تۇرا الامىن,
جول بەرسە كەزەك سۇراپ سٸزدەي دارا,
– دەپ, زور داۋىستى جاس جٸگٸت اسقاقتاتىپ ەن سالادى. سۇلۋ ٷن وتىرعانداردى ەلەڭ ەتكٸزسە كەرەك. «ٷلكەندەردٸڭ بٸرٸ «بالا قالاي?» – دەپتٸ بٸرجانعا. بٸرجان: «داۋىسىندا ارۋاق بار, زامانىندا ەنگە باسقالى تۇر ەكەن», – دەپ باعا بەرگەن ەكەن. بۇل شامامەن 1889, 1890 جىلدار بولسا كەرەك. اقكٶلدەن اتتانعاندا بٸرجان سال ەستايدى ٶزٸمەن ەرتٸپ الا كەتەدٸ. ٷش اي قاسىندا ۇستايدى, ەن ٷيرەتەدٸ. ۇلى ەنشٸنٸڭ: «داۋىسىندا ارۋاق بار», – دەپ باعا بەرۋٸ جاس ەنشٸنٸڭ ەسٸمٸن پاۆلودار ۋەزٸنٸڭ باياناۋىل دۋانى, اقسۋ بولىسىنا, ەرتٸس, ەرەيمەن تٶڭٸرەگٸنە مەشھٷر ەتەدٸ. الىس-جاقىن تەگٸس ەستيدٸ. سول كەزدٸڭ اتقامٸنەر, بولىس, بيلەرٸ ساليقالى جيىن-تويلارعا ەستايدى ارنايى الدىرۋدى جيٸلەتەدٸ. جيىرما جاستار شاماسىندا اقان سەرٸنٸ كٶرەدٸ. جاس ٶرەننٸڭ ٶنەرٸن شىڭداۋدا بٸرجان سال مەن اقان سەرٸنٸڭ ىقپالى زور بولعان. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى مونوگرافيياسىندا:
«...جاسى جيىرماعا كەلمەي جاتىپ ەستاي, جوعارىدا ايتىلعان, ەننٸڭ ەكٸ الىبىن دا كٶرەدٸ. بٸرجان سالدىڭ قاسىندا بٸر جىلداي ەرٸپ جٷرەدٸ. 1889 جىلى سونداي-اق اقان سەرٸگە شەكٸرت بولادى. 1893 جىلى ەكەۋٸنەن دە تٸكەلەي ەن ٷيرەنەدٸ. بۇل جاعداي ەستاي ٷشٸن ٷلكەن باقىت بولادى. ايتۋشىلار ەستاي اقاننىڭ «نۇريلاسىن» حالىق اراسىندا بٸرٸنشٸ جايۋشى بولدى دەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەستايدىڭ بٸرجان مەن اقاندى كٶرۋٸ, بٸرگە بولۋى, ولاردىڭ ورىنداۋىن ەستۋٸ, ەندەرٸن ٷيرەنۋٸ ٷلكەن مەكتەپ بولدى. ول مەكتەپ ەستايدىڭ ەن شىعارۋ ەدٸسٸنە ەسەر ەتتٸ». (زامانا بۇلبۇلدارى 253 بەت) بۇل ارادا ا. جۇبانوۆ ەستايدىڭ قازاقتىڭ ەكٸ ۇلى ەنشٸسٸ اقان مەن بٸرجانعا شەكٸرت بولعان ۋاقىتىن اۋىستىرىپ العان. «ٶمٸرٸمدە بٸرجان سالدى تٶرت رەت كٶردٸم. ەندەرٸن ٷيرەندٸم. اقان سەرٸمەن جيىرما جاستارداعى كەزدەرٸمدە كەزدەسٸپ, بٸر جىل قاسىنا ەردٸم», – دەپ قايىم مۇحامەتحانوۆقا ايتقان.
(ق. مۇحامەتقانوۆ «ەكٸ كەزدەسۋ»).
ول دەۋٸر بٸر ەندٸ ون ەنشٸ ايتسا ون تٷرلٸ قۇبىلتىپ جٸبەرەتٸن, كٶپ ۆاريانتتى ەندەردٸڭ دەۋٸرٸ بولعان, ورىنداۋشىلار (ناسيحاتتاۋشىلار) شىعارماعا ٶز مەنەرٸن قوسىپ وتىراتىن. ەرينە, ەستاي دا بٸرجان مەن اقاننان ٷيرەنگەن ەندەرٸن ٶزٸنشە قۇبىلتىپ, ٶزگەشە مەنەرمەن ايتقانى بەلگٸلٸ. ەگەر ەستٸگەنٸن قايتالاپ كٶشٸرمە جاساسا ۇلى ەنشٸلەردٸڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ, وڭ باتاسىن الا الماسى انىق. «ۋسلىشيت كازاح نوۆۋيۋ دليا نەگو پەسنيۋ كاكوگو-نيبۋد اكىنا, پونراۆيتسيا ونا ەمۋ, ي پونەسەت ون ەە ۆ سۆوي, موجەت بىت, ي وچەن وتدالەننىي اۋل, – پونەسەت تاكۋيۋ, كاك پودسكاجەت ەمۋ پاميات ي چۋتكوست مۋزىكالنوي ۆوسپرييمچيۆوستي. كوە-چتو پەرەزابۋدەت, كوە چتو يزمەنيت پو ليچنومۋ ۆكۋسۋ, پودستاۆيت درۋگوە سلوۆا, ي ۆوت ۋجە ۆاريانت گوتوۆ!» (ا. ۆ. زاتاەۆيچ «قازاقتىڭ 1000 ەنٸ» جيناعىنا جازعان العى سٶزٸنەن.) ەستاي بالا جاسىنان تىڭداپ ٶسكەن اقكٶل-جايىلما تٶڭٸرەگٸنە كەڭ تاراعان جاياۋ-مۇسا, جارىلعاپبەردٸ, بالۋان-شولاق ەندەرٸمەن قوسا بٸرجان مەن اقاننىڭ رەپەرتۋارىن تولىق يگەرەدٸ.
1893–1894 جىلدار شاماسىندا يسانىڭ قابىشى مارالدى جەرٸندەگٸ سۇڭكار بولىستىڭ اۋىلىنا كٷيەۋ بولىپ بارادى. سۇڭقار مەن سۇلتان بٸرگە تۋعان, سۇڭقارى بولىس, سۇلتانى بي بولادى. رۋى قىپشاق. وسى قۇدالىقتان حاباردار سۇڭقاردىڭ جاماعايىنى پاۆلودار ۋەزٸ باسشىسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ ارىنعازين بەستەمي دەگەن ادام بولعان. بەستەمي اقسۋدىڭ بولىسى بەسەنتيٸن بەردالىنىڭ يساسىمەن قىل ٶتپەس دوس بولعان دەسەدٸ. جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا: «سول بەستەمي يساعا كٸسٸ سالىپ: – بالاڭ ول ەلگە ٶنەرلٸ جٸگٸتتەرٸن ەرتٸپ الىپ بارسىن. سىنعا ۇشىراپ قالاسىڭدار, – دەگەن سوڭ ... قابىشتىڭ قاسىنا بٸرجان سالدان باتا العان جاس پەرٸ ەستايدى قوسىپ جٸبەرۋدٸ لايىق كٶرەدٸ» («ٶزٸڭدەي بوپ جان تۋماس» ر. توقتاروۆ). ا. جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى» مونوگرافيياسىندا ەستاي مارالدىعا شوشان مىرزامەن بارادى دەپ جازعان. «اقكٶلدەن جٷز ەلۋ شاقىرىمداي ەرتٸس دەگەن جەردٸ (كەيٸن ەرتٸس اۋدانى بولدى) جايلايتىن سٷلەيمەن دەگەن باي بولعان. ونىڭ بالاسى شوشان مىرزانىڭ ايتتىرىپ قويعان قالىڭدىعى مارالدى ەلٸندە ەكەن. شوشان قايىنىنا باراردا, بۇرىننان اتىن حالىق بٸلەتٸن, ٶزٸنٸڭ ٷيٸندە بٸرنەشە رەت قوناق بولىپ, ەن سالعان ەستايعا قوس اتپەن كٸسٸ جٸبەرەدٸ. ەل ارالاۋدى جاقسى كٶرەتٸن ەنشٸ, مٷمكٸن مارالدى جاقتان جاڭا ەن ولجالاپ قايتار, كٷيەۋ جولداسى بولىپ ەمەس, ەلدٸڭ ارداقتى ەنشٸسٸ بولىپ, جايى كەلسە مەنٸمەن بارىپ قايتسىن دەيدٸ» (زامانا بۇلبۇلدارى 254 بەت). كٶز كٶرگەندەر ەستاي مارالدىعا يسانىڭ قابىشىمەن ساپارلاس بولىپ باردى دەسە, ا. جۇبانوۆ شوشان مىرزامەن باردى دەيدٸ. نەگە? مەسەلە مىنادا... اكادەميك احمەت قۋانۇلى جۇبانوۆتىڭ تۋعان اعاسى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ حالىق جاۋى رەتٸندە ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەننەن كەيٸن احمەتتٸڭ ەر سٶزٸ, ەر قيمىلى اڭدۋلى بولعان. ال, يسانىڭ قابىشى پاۆلودار قالاسىنداعى الاش پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى,
1937 جىلى حالىق جاۋى رەتٸندە اتىلعان كٸسٸ. سۇڭعىلا جۇبانوۆ پاۆلوداردىڭ بەلگٸلٸ ادامىن جەنە ەستايدان كٶپ كٸشٸ ادامدى جازۋىنىڭ سەبەبٸ وسى. ەرتەڭگٸ ۇرپاق اق, قاراسىن ايىرىپ الار دەپ سەنگەن تەرٸزدٸ. ەگەر دە شوشاننىڭ ورىنىنا قابىشتى قويساڭىز بەرٸ دۇرىس بولىپ شىعادى. ەستايدى ارنايى الدىرتقانى راس, كٷيەۋ جولداس ەمەس, ەلدٸڭ ارداقتى ەنشٸسٸ رەتٸندە بارعانى دا راس!
وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن قاراجاردا قۋات ەسٸمحانوۆ اعامىز ەستاي تۋعان ٷيگە ەسكەرتكٸش بەلگٸ قويدى. ەل ەڭگٸمەسٸنە جٷيرٸك قۋات اعا شوشاننىڭ دا جايىن بٸر كٸسٸدەي بٸلەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا شوشان 1907 جىلى ٶمٸرگە كەلگەن... سوندا شوشان ەرتە اياقتانىپ ون بەس جاسىندا ٷيلەنگەننٸڭ ٶزٸندە شامامەن 1922–1923 جىلدارعا تۋرا كەلەدٸ. ەستاي ول كەزدە ەلۋ جاستا بولادى. ەلۋ جاستاعى ەنشٸنٸڭ ۇرلانىپ بارىپ, قىزدى اۋىلدى تورىپ جٷرگەنٸ قيسىنعا كەلەر مە ەكەن?! شوشان مەن ەستايدىڭ جاس شاماسى ەدەۋٸر الشاق ەكەنٸن بٸلەتٸن كەي اعايىننىڭ قورلان مەن ەستايدىڭ اراسىندا ەش ماحاببات بولماعان, بەرٸ ٶتٸرٸك دەپ جٷرگەندەرٸ دە بار. قورىتا ايتقاندا شوشانمەن باردى دەپ ا. جۇبانوۆقا زامانى جازعىزىپ تۇر.
ەستاي مەن قورلاننىڭ كەزدەسۋٸ, ولاردىڭ اراسىنداعى ماحاببات تۋرالى دەرەكتەر احمەت جۇبانوۆ, ساپارعالي بەگالين, قايىم مۇحامەتحانوۆ ەڭبەكتەرٸنەن كەزدەسەدٸ. ساپارعالي بەگالين مەن قايىم مۇحامەتحانوۆ ەستايمەن بٸر كٷندە, بٸر پوەزدا كەزدەسكەن ەكەن. سول سەتتٸ س. بەگالين 1939 جىلدىڭ ييۋن ايىندا الماتىدان دەمالىس الىپ, سەمەيگە باراتىن پوەزعا وتىرۋعا كەلدٸم», – دەپ جازادى («ەستەن كەتپەس ەشقاشان» س. بەگالين). قايىم مۇحامەتحانوۆ: «ييۋن ايىنىڭ» (1939 ج.) اياعىندا الماتىدان سەمەيگە بٸرگە اتتاندىق پوەزدا دا سەمەيلٸك جولداستار بار, ەستاي كەلە جاتىر دەگەندٸ ەستٸپ, باسقا ۆاگونداردان ەدەيٸلەپ كەلگەندەر بار, ەنشٸ اقىندى ورتاعا الىپ, قۇرمەتتەپ, سيلاپ ەڭگٸمەسٸن ايتقىزىپ, ەنٸن تىڭداۋدان تىنعان جوق», – دەپ ەسكە العان. ەڭ قىزىعى ەكەۋٸ دە قورلان مەن ەستايدىڭ اراسىنداعى ماحابباتتى ەنشٸنٸڭ ٶز اۋىزىنان جازىپ الىپتى. س. بەگالين مەن
ق. مۇحامەتحانوۆتىڭ ەستەلٸكتەرٸندە كٶپ ايىرماشىلىق جوق. ەڭگٸمەنٸڭ بارىسى بىلاي بولعان:
«ەستاي باستاعان جولداستارىمەن كەلگەن كٷيەۋدٸ قايىن جۇرتى قۇرمەتپەن قارسى الادى. كٷيەۋ كەلگەن اۋىلدا ويىن-ساۋىق باستالادى. مارالدىنىڭ ەل بيلەۋشٸلەرٸ, رۋى قىپشاق سۇڭقار دەگەن بولىسى, سۇلتان دەگەن بيٸ بولادى ەكەن. سۇلتاننىڭ بوي جەتكەن حۇسني, حورلان اتتى ەكٸ سۇلۋ قىزى بار ەكەن. وسى ەكٸ بويجەتكەن قۇداشالار توي-دۋماننىڭ ورتاسىندا بولادى. توي-دۋماننىڭ گٷلٸ ەرٸ ەنشٸسٸ, ەرٸ اقىن سەگٸز قىرلى جاس جٸگٸتكە حورلاننىڭ كٶڭٸلٸ اۋادى. ەستاي دا قىزدى ۇناتادى. سٶيلەسەدٸ, سىرلاسادى. حورلاننىڭ ايتتىرىپ قويعان جەرٸ بار ەكەن. سٷيٸسكەن ەكٸ جاس سول جولى سەرتتەسٸپ سٶز بايلاسادى. ەستاي كەلەسٸ جىلى حورلاندى الىپ قاشپاق بولىپ, قوجاحمەت دەگەن جولداسىمەن حورلاننىڭ كٶرشٸ اۋىلىنا جاسىرىن كەلەدٸ. سۇلتان اۋىلىنىڭ ەستايعا تٸلەكتەس ەبدٸلدە, نۇرعازى دەگەن جٸگٸتتەرٸ دە بار ەكەن. ٷشقامىس كٶلٸن جايلاپ وتىرعان سۇلتان اۋىلىن قانشا قورىسا دا قىزعا جولىعا المايدى. اقىرى ٸستٸڭ سەتٸ تٷسپەيدٸ. بۇلاردىڭ سىرىن سەزٸپ قويعان سۇلتان قۇداسىنا حابار ايتىپ, حورلاندى تەزدەتٸپ ۇزاتىپ جٸبەرەدٸ. «حورلان» ەنٸنٸڭ تاريحى قىسقاشا وسىلاي ەكەن» («ەكٸ كەزدەسۋ» ق. مۇحامەتحانوۆ 52 بەت ەستاي)
قورلان سۇلۋعا قولى جەتپەي شەرمەندە بولعان ەستاي اقىن «ايرىلدىم عاشىق جاردان قۇداي الماي, قۇر ٸشٸم تولعاي بەرەد جىلاي الماي», – دەپ كٷڭٸرەنەدٸ. جاس جٷرەگٸن ەن تەربەتكەن ەستايدىڭ تۇلا بويىن ٶكٸنٸش, قايعى بيلەپ كەتەدٸ. اقكٶلدەن مارالدىعا جەتكەنشە قييالىندا مەپەلەپ كەلگەن قورلان سۇلۋ الىپ جٷرەكتەن ەن بولىپ تۋادى.
بٸر قىز بار مارالدىدا قورلىعايىن,
قۇدايىم بەرگەن ەكەن كٷن مەن ايىن.
مۇراتقا ٸزدەگەن جان بەرٸ جەتپەس,
داريعا جەتە المادىم نە قىلايىن.
قايىرماسى:
احوۋ, ارمان,
قۇسني-قورلان!
ەكٸ-اي باعلان,
ەكەۋٸ تۋعان ەكەن بٸر انادان.
بوز بالا قالما قاپى بۇل جالعاننان,
جٸگٸتتٸڭ ارمانى جوق سٷيگەندٸ العان.
ٶزٸڭدەي بوپ جان تۋماس,
تۋسا تۋار, ارتىلماس.
بار عالامدا شارىقتا,
ۋا, داريعا, لەۋلٸك تاس.
باعدات, مىسىر, شىن, ماشىن,
ٸزدەسەم حورلان تابىلماس.
جيىرما جاسىنا دەيٸن ارقانىڭ ايتۋلى ەنشٸلەرٸنٸڭ بٸرەگەيٸنە اينالعان ەستاي «قورلان»-داي شەدەۆر ەندٸ وسىلاي ٶمٸرگە ەكەلەدٸ. «قورلان» ەستايدىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى. ەن, ەستاي ەسٸمٸن ەيگٸلەۋمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ ەن مەدەنيەتٸن بٸر بەلەسكە كٶتەرگەن تەڭدەسٸ جوق مۋزىقالىق شىعارما رەتٸندە مويىندالادى.
«...مۋزىقالىق تەورييادان قۇر الاقان بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ەستاي وسى بٸر شىعارماسىمەن ەن شىعارۋدىڭ كلاسسيكتەرٸنٸڭ قاتارىنا بٸر-اق سەكٸرٸپ شىقتى دەۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ, جوعارىدا ايتىلعانداي «حورلان» بايىرعى تٷسٸنٸكتەگٸ: بٸز ەستٸپ, بٸلٸپ جٷرگەن ەن قۇرىلىسىنان ٶزگەشە. مۋزىكالىق مازمۇنىنىڭ تەرەڭدٸگٸنٸڭ, تٸلٸنٸڭ اسا ٶتكٸرلٸگٸن بىلاي قويعاندا, «حورلان» تٷر جاعىنان ايتا قالعانداي مٷسٸندٸ, سىمعا تارتقانداي ەسەم, ال باستالعاننان كەيٸن دامۋى, ٶسۋٸ دە كومپوزيتورلىق قاعيدانى وقىعانداي زاڭدى. «حورلان»-ەستاي شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى, جٷرەگٸ دەسە قاتەلەسپەيمٸز. ەڭگٸمە ەننٸڭ قاي كەزدە شىققانىندا ەمەس, قالاي شىققانىندا. سوندىقتان كومپوزيتوردىڭ جاس, تەجٸريبەسٸ ەلٸ بايىماعان كەزٸندە جارىق كٶرسە دە, «حورلان» شىنايى, ٷلكەن جٷرەكتەن شىققان رۋحاني پەرزەنت» (زامانا بۇلبۇلدارى ا. جۇبانوۆ 256 بەت).
«پەسنيا «كورلان», سوچينەننايا ەستاەم ۆ ناچالە تۆورچەسكوي دەياتەلنوستي ۆ پروستوم تراديتسيوننوم ۆيدە, س رازۆيتيەم كومپوزيتورسكوگو ي يسپولنيتەلسكوگو ماستەرستۆا اۆتورا پرەوبرازوۆالاس ۆ نوۆۋيۋ ۆىسشۋيۋ فورمۋ كازاحسكوي ناتسيونالنوي پەسەننوي ليريكي» /ستيلەۆىە چەرتى پەسەن ەستايا بەركيمباەۆا ب. گ. ەرزاكوۆيچ/.
«قورلان» ەنٸن ايتىپ شىعۋ ٷشٸن كانتيلەنانىڭ شەبەرٸ بولۋ كەرەك. ياعني كەڭ تٶگٸلتٸپ, دىبىستى ٷزبەۋ قاجەت. بۇل بٸرٸنشٸدەن ەستايدىڭ سول كەزدەگٸ حال-كٷيٸ ىزا مەن ٶكٸنٸشكە تولى بولعانىمەن, بٸرجاننىڭ دا, اقاننىڭ دا تەربيەسٸن كٶرگەن ەنشٸنٸڭ كەمەلٸنە كەلگەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ. دياپازونى كەڭ «قورلان» ەنٸ ٷزبەي شىرقاۋدى قالاپ تۇرادى. سول سەبەپتٸ بۇل ەندٸ ورىنداۋعا كٶپ ەنشٸنٸڭ باتىلى بارمايدى, شەبەرلٸگٸ جەتپەيدٸ. «قورلاندى» تامىلجىتىپ ايتۋ ٷشٸن ەستايدىڭ ەنشٸلٸك مەكتەبٸن تەرەڭ مەڭگەرۋ كەرەك, كٷشتٸ ەنشٸلٸك فورما كەرەك. وسى ەننٸڭ تابيعاتىنا قاراپ وتىرىپ-اق جيىرما جاستارداعى ەستايدىڭ قاي دەڭگەيدە ەن سالعانىن تۇسپالداۋعا بولادى.
«قورلان» تۋمىسى بٶلەك جاننىڭ بٸتٸمٸ بٶلەك تۋىندىسى, قازاق ەنٸنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ پوەما دەڭگەيٸنە كٶتەرگەن شىعارما. كومپوزيتسيياسى قازاق ەندەرٸنٸڭ كٶنە ٷلگٸسٸنەن بٶلەك. ەننٸڭ بٸر تونالنوستەن ەكٸنشٸ تونالنوسكە ۋاقىتشا كٶشەتٸن وتكلونەنيەسٸ بار. بٸرٸنشٸ شۋماق قايىرماعا ۇلاسادى, قايىرما ەدەتتەگٸ ەن قايىرماسىنىڭ شارتتارىن تولىق بۇزىپ, قايىرما مەن شۋماق ارالاسىپ كەتكەندەي ٶزگەشە فورما قۇرايدى.
«كورلان – /يميا/- ااا1ۆ+cda2ۆ+c1def. مەلودييا حاراكتەريزۋەتسيا ۆولنووبرازنىم دۆيجەنيەم ۆوپروسنو-وتۆەتنىح پرەدلوجەنيي, پوۆتورنوستيۋ, ريتميچەسكوي ەنەرگيەي. سحەما پەسني راسكرىۆاەت, كرومە ۆاريانتنوي رازنووبرازنوستي, پرەۆاليروۆانيە پريپەۆا ناد زاپەۆوم نە تولكو سۆوي پروتياجەننوستيۋ, نو ي ۆىسوكوي ەموتسيونالنوي ناستروەننوستيۋ ۆ پەرەداچە تەكستا. تاك, ەسلي ۆ زاپەۆە ۆ سپوكوينو پوۆەستۆوۆاتەلنوم تونە ۆوسپەۆاەتسيا كراسوتا كورلان, تو پريپەۆ ۆ دراماتيچەسكيح ينتوناتسيياح پەرەداەت سترادانيە پەۆتسا وت ۋتراتى ليۋبيموي. ەتو وسوبەننو پروياۆلياەتسيا ۆ كادانسە ۆ پاتەتيچەسكيح ينتوناتسيياح نا سلوۆا «ۋا داريعا لەۋلٸك تاس, باگدات مىسىر, شىن, ماشىن» («و سۆياششەننىي كامەن, ۆ باگدادە, كاييرە, كيتاە, ينديي بۋدۋ يسكات»), زاۆەرشاەمىح سمىسلوۆوي كۋلميناتسيەي نا سلوۆە «كورلان تابىلماس» («پودوبنوي كورلان نە نايدۋ») ۆ ۋميروتۆوريايۋششيح تورتسوۆىح دۆيجەنيياح, نيسحودياششيح ك تونيكە. ون وتليچاەتسيا وت ليۋبوۆنىح 3–4 كۋپلەتنىح پەسەن ودناكۋپلەتنوستيۋ, پولنوستيۋ زاۆەرشايۋششەي سودەرجانيە نەسچاستنوي ليۋبۆي ەە اۆتورا» (ب. گ. ەرزاكوۆيچ «ستيلەۆىە چەرتى پەسەن ەستايا بەركيمباەۆا»).
«ەننٸڭ قايىرماسىنىڭ ٶزٸ جەي تٷسٸنٸكتەگٸ «قايىرما» دەگەن ۇعىمعا سىيمايدى. ول ەننٸڭ بٸتە قايناعان بٸر بٶلٸمٸ, تەك شىعارمانى قورىتىندىلاپ تۇرعان سەبەپتٸ عانا, سىرتتاي «قايىرما» دەپ ايتىلادى. «قورلان» ەستايدىڭ باسقا كەيبٸر ەندەرٸ سيياقتى قوڭىر داۋىستان, دومبىرا تٸلٸمەن ايتساق باس پەرنەدەن باستالادى. جٷرەگٸڭدٸ قوزعايتىن جىلى ەۋەن سالعان جەردەن تىڭداۋشىنى ەركٸن بيلەپ كەتەدٸ. بٸراق سول بٸر قوڭىر ٷن سىزىلىپ, باياۋ باستالعان مۋزىكالىق «سٶيلەمدەردٸڭ» ٶزٸ جاي كٶرٸنگەنٸمەن, داۋىل الدىنداعى كەنەت باسىلعان جەلدەي, ٸشٸندە تىنىپ تۇرعان كٷش, ەموتسييا بار ەكەندٸگٸ سەزٸلەدٸ. ەن وسىنداي جايدا تىڭداۋشىنى كٷتتٸرەدٸ, سوزىلعان بايىپتى باستاپقى شۋماقتىڭ ەۋەنٸ ساسپاي جٷرٸپ وتىرادى. وسىدان كەيٸن قايىرما باستالعاندا ەننٸڭ ەكپٸنٸ دە ٶزگەرە باستاپ, ٷنٸ دە قاتايىپ, دىبىس تا باسپالداقتاپ جوعارى تىرمىسىپ, شىعارمانىڭ شىڭىنا جاقىنداپ كەلە جاتقانى بٸلٸنەدٸ. ال شىڭعا شىعا سالا كەيٸن قايتپاي, سول جەردە ەنشٸ بٸراز توقتاپ قالادى. تەك: «ٸزدەسەم قورلان»... دەگەن سٶزدەردٸڭ تۇسىندا عانا دىبىس تٶمەن جىلجي باستايدى. بٸزدٸڭ «قورلاننىڭ» قايىرماسى جەي تٷسٸنٸكتەگٸ قايىرما ەمەس (ا. جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى» 256 بەت).
قورلانعا قويىلعان قۇلپىتاستا 1878 جىلى تۋعان دەپ جازىلعان. قورلان 1893 جىلى ون بەس جاستا, ەستاي جيىرما جاستا بولادى. ەستايدىڭ تۋعان جىلىن شاتاستىرۋ سەبەپتٸ, تٸپتٸ, قورلان جيىرماعا كەلگەندە ەستاي قىرىققا كەلگەن دەگەندەي نەگٸزسٸز پٸكٸرلەردٸ ەستٸپ قالامىز. ەگەر ەستاي مەن قورلان ماحابباتىن جوققا شىعارساق, «قورلانداي» قازاق حالقىنىڭ ەڭ كٶركەم مۋزىكالىق تۋىندىسى كٸمگە ارنالعان بولىپ شىعادى?! قورلان ۇزاتىلىپ باسقا ادامعا تۇرمىسقا شىققان, بۇل مەسەلەنٸ ەرٸ قاراي قازبالاي بەرۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى. اكادەميك جۇبانوۆشا ايتقاندا «مەسەلە ەننٸڭ قاشان شىققانىندا ەمەس, قالاي شىققانىندا».
حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان «قورلان» ەنٸنٸڭ تاعى ەكٸ ۆاريانتى بار. ول ەكٸ تٷرٸ جوعارىدا سٶز قىلعان «باس قورلانعا» قاراعاندا فورما جاعىنان قاراپايىم. مەلوديياسى باستاپقى بەتتە «باس قورلانمەن» ٶزەكتەس كەلگەنمەن دامي كەلە ٶزگەرٸپ كەتەدٸ. ول ەكٸ ەندٸ «باس قورلاننىڭ» ۆاريانتتارى دەپ قاراستىرۋعا بولار, تەك دياپازونى جاعىنان كٸشٸرەك. ٶنەرتانۋشى, عالىم سايدا ەلەمانوۆا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىندا «قورلان» ەنٸنٸڭ
19 ۆاريانتىن تالداپ جۇمىس ٸستەگەن ەكەن.
«قورلان» ەنٸن 1936 جىلى الماتىدا تەمٸربولات ارعىنباەۆ فيلارمونييانىڭ كەزەكتٸ بٸر كونتسەرتٸندە ايتادى. ا. جۇبانوۆ: «تەمٸربولات سوڭعى نٶمٸرٸندە ەستايدىڭ اتىشۋلى «قورلانىن» ايتتى. ونىڭ ساعىزداي سوزىلعان ەدەمٸ باريتون داۋىسىنا ارناپ شىعارعانداي «قورلان» ەنٸ دە كٶرٸكتەنە قالدى», – دەپ باعا بەرگەن عالىم. ... كٶرەرمەن ەدەتٸنشە, كٶبٸنە ەلپٸلدەگەن, جٷردەك نەمەسە ٸشٸندە كٷلكٸ ارالاسقان ەندەردٸ كٶپ سۇراپ, دۋىلداپ كەتەتٸن. بۇل ساپار «قورلان» سيياقتى ٶزٸنٸڭ بٸر ٶزٸ 6–7 مينۋت جٷرەتٸن, باياۋ ەكپٸندەگٸ ەننٸڭ ٶزٸن قايتا سۇراپ, ەنشٸ ەندٸ قايتا سوزا بەرمەيٸن دەدٸ مە, بيسكە «قورلاننىڭ» بٸر شۋماعىن عانا ايتىپ بەردٸ» (احمەت جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى»). وسىدان-اق تەمٸربولاتتىڭ ەنشٸلٸگٸنە اكادەميك جۇبانوۆتىڭ ەرەكشە تەنتٸ بولعانى بايقالادى.
ب. ەرزاكوۆيچ تە تەمٸربولات جايىندا كٶڭٸلدەن كەتپەس بٸر ەستەلٸك جازعان ەكەن. «...بٸر كٷنٸ ماعان تەمٸربولات كەلدٸ.
– «بوريس, مەنٸڭ تاماعىم ەن سالۋعا جاراماي قالدى, مەن ساعان سىبىرلاپ بٸرنەشە ەن ايتىپ بەرەيٸن, سەن نوتاعا تٷسٸر. بٸرەۋلەرگە قاجەتٸ بولار», – دەدٸ. مەن بٸردەن كٸرٸسٸپ كەتتٸم» دەپتٸ. 1937, 1938 جىلدارداعى زوبالاڭ تەمٸربولاتتىڭ دەنساۋلىعىن ناشارلاتىپ جٸبەرسە كەرەك. 1939 جىلى ٶزٸ دە بٸر رەت قاماۋعا الىنعان. 1936 جىلى «قورلاندى» اسقاقتاتىپ ايتىپ, تاڭداي قاقتىرعان ۇلى ەنشٸ نە بارى تٶرت جىلدان كەيٸن ەن سالۋعا شاماسى كەلمەي قالعان. قالىقتاتىپ ەندٸ ەن سالماسىن تٷسٸنە تۇرا, كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتسە, ەن ٷزٸلمەسە دەپ وي تٷيگەن. سول كٷنٸ سەگٸز ەندٸ جازىپ العان. تەمٸربولات
1940 جىلى قىلتاماق اۋرۋىنان قايتىس بولعان.
«ساندۋعاش», «اقجالماش», «قالامقاس», «بٸر مىسقال», (قورلاننىڭ سيپاتى) ەندەرٸ دە قورلانعا ارنالعان تۋىندىلار.
كٶزٸنٸڭ قارالىعى قاراقاتتاي,
سٶزٸ بار اق قاعازعا جازعان حاتتاي.
كٶزٸندەي قۇرالايدىڭ ويناقتاتىپ,
ارمان نە سونى قۇشقان ادامزاتتى-اي.
گٷل جٷزدٸ, شىرىن سٶزدٸ, بال سٸلەكەي,
اياعىن كەلەر باسىپ نەكەي-نەكەي.
الماداي بەتتەرٸنەن سٷيگەنٸمدە,
سۋىرىلار تٸل مەن قابات سول كٶمەكەي.
بولعاندا تٸلٸ جاقۇت, تٸسٸ مارجان,
ەتٸ اپپاق جازعۇتۇرى جاۋعان قاردان.
قان شىرىن, بەستٸ بۇرىم, لاعىل ەتٸك,
قالمايدى جٷزٸن كٶرگەن پەندەدە ارمان.
اق كٶيلەك, قىزىق كامزول, لاعىل ەتٸك,
وتىرمىن عاشىق جاردى ٶلەڭ ەتٸپ.
شٸركٸن-اي, «حۇسني-حورلان» دەگەن شاقتا,
الدىمنان شىعار ما ەدٸڭ كٶلەڭ ەتٸپ.
اسپايدى شام جارىعى تاباعىنان,
قىزىل گٷل ۇيالادى ساباعىنان.
اققۋدىڭ مامىعىنداي ٷلبٸرەگەن,
كٶرٸنەر ٸشكەن اسى تاماعىنان.
«قورلان» مەن «بٸر مىسقال» ەندەرٸ ەستايدىڭ كومپوزيتورلىق, ەنشٸلٸك ٶنەرٸمەن قوسا ەرەكشە دارىندى اقىن بولعانىنىڭ بەلگٸسٸ. «بٸر مىسقال» مۋزىكالىق فورماسى جاعىنان – سول كەز ٷشٸن ول دا ەستاي ەڭگٸزگەن جاڭالىق. اقكٶلدە قيسساشىلار كٶپ بولعانىن ماقالانىڭ باس جاعىندا ايتقان بولاتىنبىز, سول قيسسا-داستاندار ەستاي شىعارماشىلىعىنا مول ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. «بٸر مىسقال», «جاي قوڭىر», «ناز قوڭىر» ەندەرٸ فورما تۇرعىسىنان قيسسادان الىس ەمەس. تٸپتٸ, قيسسانىڭ ىقشامدالعان تٷرٸ دەگەن پٸكٸر ايتار ەدٸم. ەۋەنٸ ۇقساماعانىمەن پٸشٸنٸ بٸر.
«بٸر مىسقال» كومپوزيتوردىڭ جاس كەزٸندە 20 مەن 25 جاس ارالىقتارىندا شىققان بولسا «جاي قوڭىر» مەن «ناز قوڭىر» ەستايدىڭ ەگدە تارتقان شاقتارىندا شىققان ەندەر. ەستايدىڭ «قارا كٶز», «يۋران-اي» ەندەرٸ دە كومپوزيتوردىڭ جٸگٸتتٸك دەۋٸرٸنەن قالعان بەلگٸ.
«قارا كٶز» ەنٸنٸڭ باسى سازدى كەلٸپ, قايىرماسى ويناقى مەلوديياعا قۇرىلعان. بۇل دا تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىنان كەتپەيتٸن سوقتالى تۋىندى. ەننٸڭ قىسقاشا تاريحىن س. بەگالين اۆتوردىڭ ٶز اۋىزىنان ەستٸگەن ەكەن. «ەستاي بٸردە جولى تٷسٸپ ومبى شاھارىنا بارادى. سول جولىندا قىپشاق اۋىلىنىڭ بەلگٸلٸ ادامى جانسارى دەگەن بايدىڭ ٷيٸنە قونادى. ٷي يەسٸ ەستايدىڭ ەنشٸ ەكەنٸن بٸلگەن سوڭ «قوناق كەدە» رەتٸمەن ٶلەڭ ايتقىزادى. جانسارىنىڭ بوي جەتكەن قاراكٶز دەگەن قىزى بار ەكەن, سول ەستايعا ەن قولقاسىن ۇسىنىپ, بٸرنەشە ەن ايتقىزادى. ەستاي اتتانىپ كەتەدٸ. بٸراق قىزدىڭ كٶركٸ ەستايدىڭ كٶكٸرەگٸن كەرنەپ, وي تولعانىسىنا جەتەلەيدٸ. سول ومبى جولىنىڭ ٶزٸندە «قاراكٶز» ەنٸن شىعارادى»
(س. بەگالين «ەستەن كەتپەس ەشقاشان»).
لاعىل تاس سۋ تٷبٸندە جاتادى التىن,
سۋىنىڭ بەتٸ جىلى تٷبٸ سالقىن.
سۋىنان سول لاعىلدى سٷزٸپ الىپ,
ازىراق كٶرەر مە ەدٸ راحاتىن?!
«ساندۋعاش» ەنٸ تابيعاتى جاعىنان «قورلانعا» جاقىن. ول دا سىزىلتىپ, ٷزبەي سالۋدى قالاپ تۇرادى. ەندٸ تٷسٸنبەي شوشاڭداتىپ ايتاتىندارعا قول ەمەس.
سال كەۋدە ساندۋعاشتاي سايراپ تۇرعان,
مەرۋەرت تاس سامارقاندا جايناپ تۇرعان.
بوزبالا توپتان تاڭداپ بٸر سۇلۋ ال,
تاسىنداي ديٸرمەننٸڭ ويناپ تۇرعان.
«اقجالماش» ەنٸنٸڭ مۋزىكاسى ەستايدىڭ ەش ەنٸنە ۇقسامايدى. بۇل – بٸر وقشاۋ تۇرعان شىعارما. بٸر قاراعاندا جاڭا زامان ەندەرٸنٸڭ باسى سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. ەننٸڭ ورتان بەلٸنەن اسقاندا عانا ەسكٸشەلەپ قازاقى كٶنە تەسٸلدەرگە اۋىسادى.
مەن ەنٸمە سالايىن – اقجالماشقا,
وتىرعانشا ەرٸگٸپ بوستان-بوسقا.
مەن ساعىندىم قالقانى ۇمىتا الماي,
بارساڭ سەلەم ايتا بار قالامقاسقا
اي, اقجالماش,
قالدى-اۋ كەيٸن قالامقاس.
حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان ەنٸنٸڭ بٸرٸ «جاي قوڭىر».
«ەرتٸستٸڭ ارعى جاعى-ارقاناتى,
ەنشٸنٸڭ دومبىراسى-قولقاناتى.
جاعالاپ قارا ەرتٸستٸ ەستاي اقىن,
دەپ سالعان «جايقوڭىرعا» ەننٸڭ اتىن
ەۋەلٸ بۇل شٸركٸندٸ باستاۋ قيىن,
ەكٸنشٸ كٶپتٸڭ سٶزٸن تاستاۋ قيىن.
تٶرت سٶزٸڭ تٷگەلٸمەن كەلمەگەن سوڭ,
بارقىراپ كٶپ الدىندا قاقساۋ قيىن.
جيىرما بەس كەتكەنٸڭ بە بٸر قاراماي,
مەن جٷرمٸن وسى كٷندە ات جاراماي.
وتىز بەن قىرىق بەستٸڭ اراسىندا,
باسۋشى ەم اياعىمدى گەنەرالداي»,
– دەپ جٸگٸت كەزٸن, جٸگٸت اعاسى بولعان كەزدەرٸن سٷيسٸنٸپ ەسكە الادى. جيىرما بەس, وتىز بەن قىرىق بەس,
– دەپ كەلە جاتىپ توقتاعانىنا قاراعاندا ەن ەلۋلەر شاماسىندا شىققان. ەن حاراكتەرٸنەن, سٶز مەتٸنٸنەن سەرٸلٸكتٸڭ لەبٸ ەسٸپ تۇر. «جاي قوڭىر» ويناقتاتىپ, جەلدٸرتٸپ ايتقاندى قالاپ تۇراتىن ەن.
«ناز قوڭىر» وسى كٷنٸ ايتىس ماقامىنا اينالىپ كەتكەن حالىققا ەتەنە جاقىن ەن. نەگٸزٸنەن بايعابىل جىلقىباەۆ ورىنداۋىندا جەتكەن.
ەستاي دەپ اتىم شىقتى قالىڭ ەلگە,
نە كٶرمەس باسقا تٷسسە شٸركٸن پەندە.
ەن-جىردان ساراي سالعان قايران كەۋدەم,
ەنەرسٸڭ سەن دە بٸر كٷن قارا جەرگە,
– دەيدٸ اقىن.
«يۋران-اي» مايرا شامسۋددينوۆاعا ارنالعان ەن دەيدٸ كٶز كٶرگەندەر. ٶنەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ز. قوسپاقوۆ: «ەستايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىق قىزمەتٸ» – دەگەن ماقالاسىندا 1988 جىلى قىزىل تۋ گازەتٸندە شىققان ماتەريالعا سٷيەنە وتىرا «يۋران-اي» ەنٸ جايىندا مىناداي دەرەك بەرەدٸ. «كٶركەم, سۇلۋ بەينەلٸ, قازاق ەنٸن اسقاقتاتا شىرقايتىن وسى بٸر اقسارى نوعاي قىزى ەستاي اقىننىڭ جٷرەگٸنەن ورىن الادى. ول وعان ارناپ «يۋران» ەنٸن شىعارادى. مايرانىڭ بٷركەنشٸك اتى نيۋرانى ەستاي قازاق قىزدارىنىڭ ەران, گٷلجان, راۋشان اتتارىنا ۇيقاس ەتٸپ, يۋران دەپ العان».
«يۋراي-اي» ەستايدىڭ كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل كٷيدە كەلەتٸن ەنٸ. ەنگە جاياۋ مۇسا شىعارماشىلىعىنىڭ ىقپالى بايقالادى. جاياۋ مۇسانىڭ «كٶگەرشٸن» ەنٸنە مەلوديياسى دا, فورماسى دا ۇقساپ قالىپ وتىرادى. ەستايدىڭ: «جاس كٷنٸندە جاياۋ مۇسا ەندەرٸن ورىندادىم», – دەگەنٸ بار. بۇل ۇقساستىق مۇسا ەنٸنە ەسٸ كەتە عاشىق بولعانىنىنان قالعان بەلگٸ بولسا كەرەك.
سالعانىم سال قارا اتقا جاپپاي كٷمٸس,
بٸلمەگەن اسىل جايىن ادام ەمەس.
وسى ەندٸ يۋران دەگەن قىزعا ايتقان,
ەستايىڭ باسقا جانعا سالعان ەمەس.
قىز بوپتى قاراٶتكەلدە يۋران اتتى,
اۋزىنان شىققان سٶزٸ بالدان تەتتٸ.
قولعا الىپ دومبىرامەن شىرقاعاندا,
ٶزٸنە تەڭ كٶرمەگەن ادامزاتتى.
نەگٸزٸ ەن مەتٸنٸنە قاراعاندا ەستاي مايرانىڭ ەنشٸلٸگٸن جوعارى باعالاعان سيياقتى. سەبەبٸ ول كەزدە قازاق ەيەلٸ ايقايلاپ, ارقىراتىپ ەنگە سالمايتىن ەدٸ. مايرا قازاق ەنٸن قالىڭ كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا ورىنداعان (ساحىنالاعان) ەيەل زاتىنان العاشقىلاردىڭ بٸرٸ, تٸپتٸ, بٸرٸنشٸسٸ دە بولۋى مٷمكٸن. «...ۆپروچەم, ۆسە ەتو وتنوسيتسيا ك مانەرە مۋجچين, توگدا كاك جەنشينى, – نە بەرۋس سۋديت, – پو تراديتسيي لي, يلي جە ۆ سيلۋ سۆوەگو تەمپەرامەنتا, پويۋت گورازدو حولودنەە, چەم مۋجچينى, ي, پري كراسيۆوم ي چيستوم زۆۋكە, نەرەدكو ۋديۆليايۋت مەحانيچنوستيۋ ي بەزۋچاستنوستيۋ سۆوەگو پەنييا. سكاجۋ داجە بولشە ي وتمەچۋ كاك حاراكتەرنۋيۋ وسوبەننوست, چتو كازاحام پولوجيتەلنو نە نراۆياتسيا ني وسوبەننو ۆىسوكيە جەنسكيە گولوسا, ني كولوروتۋرنىە پوپولزنوۆەنييا ناشيح كۋلتۋرنىح پەۆيتس, پروبوۆاۆشيح يسپولنيات يح پەسني, ا ۆسياكايا يح پوپىتكا «پەرەجيۆات» يسپولنياەموە ي ۆنوسيت ۆ نەگو ەلەمەنت سكولكو-نيبۋد پودچەركنۋتوي ۆىرازيتەلنوستي-ۆىزىۆاەت ۆ كازاحسكوي اۋديتوريي چۋستۆو پروتەستا»
(ا. ۆ. زاتاەۆيچ «500 كازاحسكيح پەسەن ي كيۋەۆ»). بۇل ايتىلعاننىڭ بەرٸ ەر ادامنىڭ مانەراسىنا بايلانىستى دەپ وتىرعانى جالپى «قازاقتىڭ 1000 ەنٸ» مەن «500 قازاقتىڭ ەن-كٷيٸ» جيناقتارىندا ەر ادامنىڭ ەن سالۋ مانەراسىن عانا سٶز ەتەدٸ دەگەنٸ.
مايرانىڭ ەن سالۋى قانشالىقتى ٶزگەرٸس ەكەلسە, ەن شىعارۋى دا سونشالىقتى جاڭالىققا تولى. گارمون اسپابىنىڭ دومبىرادان سپەتسيفيكاسى بٶلەك, دياپازونى كەڭ بولعاننان كەيٸن ەننٸڭ شىعۋى دا, ايتىلۋى دا باسقاشا بولادى. مايرالىق ستيل تولىق زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ دەگەن ويدامىن.
ەستايدىڭ ٶزٸ جاڭاشىل كومپوزيتور, سول سەبەپتٸ ول مايرا بويىنداعى ەرەكشەلٸكتٸ, تالانتتى تاني بٸلگەن.
«يۋران-اي» ەنٸن الماتىعا العاش جەتكٸزگەن رٷستەمبەك وماروۆ. ول الماتىعا ون تٶرت جاسىندا بارعان. پاۆلودارلىق اقباي دەگەن ەنشٸگە شەكٸرت بولعان. تەمٸربولات ارعىنباەۆ, توقباي جۇماعۇلوۆ, اقباي, رٷستەمبەك – بەرٸ بٸر ٶڭٸردٸڭ تۋماسى. رٷستەمبەكتٸڭ قولى دومبىراعا جٷيرٸك بولعان. ەستاي ەندەرٸن ايتاردىڭ الدىنداعى ەن شاقىرعى «قارا شەرتٸستٸ» بٸلگەن, تەرەڭ يگەرگەن. «يۋران-اي» ەنٸن ورىنداعاندا ا. جۇبانوۆ رٷستەمبەكتٸڭ دومبىراشىلىعىنا تامسانىپ وركەسترگە شاقىرادى. بۇل 1934 جىل. كەيٸن ۇزاق جىلدار بويى ا. جۇبانوۆ قۇرعان ۇلتتىق وركەستردٸڭ كونتسەرتمەيستەرٸ بولدى. قۇرمانعازى, تەتتٸمبەت كٷيلەرٸن ٷزدٸك تارتىپ, ەسٸرەسە كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلانىن» اسقان شەبەرلٸكپەن شەرتكەن كٷيشٸ رەتٸندە حالىق جادىندا قالادى. كٷيشٸ ر. وماروۆتى بٸلمەيتٸندەر وسى كٷنٸ كەم دە كەم.
ب. ەرزاكوۆيچ ت. ارعىنباەۆتان «يۋران-اي» ەنٸن نوتاعا تٷسٸرگەن. ق. بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا حالىققا كەڭ تاراعان «يۋران-ايدىڭ» نۇسقاسى
ت. ارعىنباەۆ جەتكٸزگەن نۇسقاسىنان الىس ەمەس.
ق. بايبوسىنوۆ سەرەلٸ ەبجانوۆتىڭ ٷن تاسپاسىنان ٷيرەنگەن ەكەن.
ەستاي جيىرما بەستەن اسا ەن شىعارعان. «قوشتاسۋ» سوڭعى ەنٸ.
سەرٸ بوپ, سايران سالىپ, دٷنيە كٶردٸك,
سال بٸرجان, اقان سەرٸ قاسىنا ەردٸك.
تاعدىر سول ٶتكەن ٶمٸر قايتا ورالماس,
شاۋ تارتىپ, تۇرالايتىن حالگە كەلدٸك.
ساقال شاش ول دا اعاردى باسىمداعى,
جولداس جوق جانى اشيتىن قاسىمداعى.
ەن سالىپ دومبىرا ۇستار كەزٸم ەمەس,
ەشەيٸن ەدەتٸم عوي جاسىمداعى.
اقىنىڭ, ەنشٸڭ بولىپ ەركەلەدٸم,
كەشەگٶر, قوش امان بول ارداقتى ەلٸم.
ەستايدىڭ بولادى ەندٸ سٶزٸ تامام,
اقتىق سٶز, ايتىلعان حوش, وسى مەنٸڭ.
ا. ۆ. زاتاەۆيچتٸڭ «قازاقتىڭ 1000 ەنٸ», «قازاقتىڭ 500 ەن, كٷيٸ» جيناعىندا «قورلان» ەنٸن اقمولا ۋەزٸنٸڭ تۋماسى قايىپ اينابەكوۆ, اتباسار ۋەزٸنەن نۇرمۇحامەدوۆ حاسەيٸن, پەتروپاۆل ۋەزٸنەن تۇياقوۆ قۇربانەلٸ, سەمەي ۋەزٸنەن ەربالين ەلي, پاۆلودار ۋەزٸنەن قانىش سەتباەۆ, قارقارالى ۋەزٸ كەنتاۋ بولىسىنان قادىرباي تاناشەۆ ورىنداۋىندا نوتاعا جازىلعان. پاۆلودار ۋەزٸنەن مەدەۋ قولىباەۆتىڭ ورىنداۋىندا «نازىمگٷل», اقمولا ۋەزٸنەن بەگٸشەۆ ەبدٸراحماننىڭ ايتۋىمەن «دٷنيە» ەنٸ جەنە ومبىلىق ەنشٸ ٶتەكين ەلٸكەيدٸڭ جەتكٸزۋٸمەن بٸر «تەرمە» («تەرمە ەستايا» دەپ جازىلعان) حاتقا تٷسكەن.
ەستاي شىعارماشىلىعىنا العاش دەن قويىپ زەرتتەگەن عالىم بوريس ەرزاكوۆيچ. ەستايدىڭ ٶز اۋىزىنان ون سەگٸز ەندٸ جازىپ الىپ حاتقا تٷسٸرگەن. ەندەرٸن ستيلدٸك تۇرعىدان تالداعان. ەستاي ەندەرٸ حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان. دەسە دە ب. ەرزاكوۆيچ تيياناقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا «قارا كٶز», «ناز قوڭىر», «اقجالماش», «قالامقاس» سىندى عاجاپ تۋىندىلار بٸزگە جەتٸپ وتىر. ەننٸڭ ناسيحاتتالۋىنا ەن ايتۋشىلاردىڭ ەڭبەگٸ زور بولماق, عىلىم ٷشٸن ەن نوتالارىنىڭ قۇنى ارتىق. بۇل كەرٸسٸنشە دە بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ ەننٸڭ نوتاسى ساپاسىز بولسا ەندٸ تىڭداپ وتىرىپ تالداۋعا تۋرا كەلەدٸ, نەمەسە
ا. زاتاەۆيچ, ب. ەرزاكوۆيچ, تاليعا بەكحوجينا تٷسٸرگەن ەندەر كەش تە بولسا ورىندالا باستادى.
ەستايدىڭ «قورلانى» باريتون داۋىسقا جاراسىپ تۇرادى. ەستايدىڭ داۋىس رەگيسترٸ دە تٶمەن بولۋ كەرەك. «ال, ونىڭ داۋىسى ماعان قوبىزدىڭ قوڭىرقاي, مۇڭلى ٷنٸندەي ەسەر ەتتٸ», – دەپ جازعان مۋزىكا تانۋشى ب. گ. ەرزاكوۆيچ. مەن اۋىلعا وسى كٶكتەمدە بارىپ نەمەرەسٸ زەكەن اپادان ەستايدىڭ داۋىسى جۋان با, شىڭعىرعان جٸڭٸشكە بولدى ما? – دەپ سۇراعانىمدا, ول كٸسٸ «قايدان بٸلەيٸن بالام, بٸزدٸڭ ەربولدىڭ داۋىسى ەستاي اتاڭا كەلەدٸ», – دەدٸ. ول كٸسٸ ەنشٸ ەربول ايتباەۆتى ايتىپ وتىر. ەربول جوعارعى باس. جاس كەلە ەستايدىڭ داۋىس رەگيسترٸ كٶتەرٸلٸپ ليريكالىق باريتونعا, تٸپتٸ, تەنورعا جاقىنداعان بولۋى مٷمكٸن. ۆوكالدى دۇرىس يگەرگەن ەنشٸلەردە جيٸ كەزدەسٸپ تۇراتىن جاعىداي. مىسالى سەركەباەۆ جاس كٷنٸندە باس بولعان. ەيگٸلٸ يتالييالىق پاۆاروتتي دە جاس كٷنٸندە باريتون بولعان, بٸز ونى ليريكالىق تەنور دەپ بٸلەمٸز. ەستاي دا سولاي بولعان سيياقتى. سەبەبٸ «قورلان» باريتونداردىڭ رەپەرتۋارىن تولتىرسا «جاي قوڭىر» تەنورلارعا كٶبٸرەك كەلەدٸ.
پاۆلودار ٶڭٸرٸنٸڭ ەنشٸلٸگٸندەگٸ نازار اۋداراتىن بٸر جەيت ول سول ٶڭٸردەگٸ ەنشٸلٸككە «باريتون» مەنەرٸندە ەن سالۋدىڭ ٷستەمدٸك ەتۋٸندە (دومينيروۆانيە باريتونوۆوي مانەرى پەنييا ق. ايتباەۆ). كەرەكۋ قوڭىر داۋىستى ەنشٸلەردٸڭ مەكەنٸ دەسە دە بولادى. قالي بايجانوۆ (باريتون), تەمٸربولات ارعىنباەۆ (باريتون), جاباي توعاندىقوۆ (باس), شەكەن ايمانوۆ (باريتون), ەربول ايتباەۆ (جوعارعى باس). بۇل حالىق ەنٸن ايتۋشىلار. اكادەمييالىق ۆوكال دەپ اتالاتىن ٶنەر تٷرٸنەن كەۋكەن كەنجەتاەۆ (باريتون), شاحماردان ەبٸلوۆ (باريتون), بەيٸمبەت قوجاباەۆ (باس). تەنورلاردىڭ ٶزٸنەن باريتون مەنەرٸنٸڭ تابى بايقالىپ تۇرادى. مىسالى, پاۆلودارلىق تەنور بايعابىل جىلقىباەۆ پەن سەمەيلٸك تەنور مەدەنيەت ەشەكەەۆتى سالىستىرىپ كٶرٸڭٸز. مەدەنيەتكە جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتٸڭ, جٷسٸپبەكتە ەمٸرە مەنەرٸنٸڭ ىقپالى بايقالسا, بايعابىلدا سول ٶڭٸردە بولعان ەستاي, قالي بايجانوۆتاردىڭ ەسەرٸ مول بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. تٸپتٸ, بٸسٸممٸللە بالابەكوۆتىڭ كەي ەندٸ تىم سوزبالاقتاپ الۋىنىڭ سەبەبٸ باريتونشا مەنەردٸ كٶكسەۋٸنەن بولسا كەرەك. بٸراق, بالابەكوۆ ەنشٸلٸگٸندە جيناقىلىق جوق. تەنورعا سوزىپ ايتۋ جاراسا بەرمەيدٸ.
«ون جەتٸ جاسىمنان اتتان تٷسپەدٸم», – دەپ ايتقان ەستاي كەڭەس دەۋٸرٸندە جازىلعان ەڭبەكتەردە كەدەي ەتٸپ كٶرسەتٸلگەن. ول بٸر جاعىنان تٷسٸنٸكتٸ دە. سوۆەتتٸك ەدەبيەت پەن دەرەكتٸ جازبالاردا قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸنگٸ كەزەڭ تاپتىق ٶلشەمدەرگە سالىنىپ, باي اتاۋلى جامان, كەدەي بولسا باي – قۇلاقتىڭ ەزگٸسٸنە تٷسكەن مومىن, جاقسى بوپ سۋرەتتەلەتٸنٸ زاڭدىلىق بولاتىن. سوندىقتان, سول بٸر كەزەڭدەگٸ جازبالاردا ەستايدان ٶزگە دە ەل تاريحىنداعى ەيگٸلٸ تۇلعالار كەدەي تاپ ٶكٸلٸ بوپ سۋرەتتەلٸپ كەلگەنٸنە كٸتاپحانالار سٶرەلەرٸندەگٸ كەڭەستٸك ەدەبيەتتەر مەن ٶمٸرباياندىق مەلٸمەتتەر دەلەل بولا الادى. تەك, ەل ٸشٸندە اقىننىڭ كٶزٸن كٶرگەن ادامدار مەن ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلٸگٸ ەستايدىڭ سٸڭٸرٸ شىققان كەدەي ەمەس, ٶزٸنە, سىيلى قوناعىنا جەتەر نەسٸبەسٸ بولعان, ورتا دەۋلەتتٸ كٸسٸ بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.
وسى كٷنٸ «ەستاي مالشى بولعان ەكەن» دەگەندەي ەڭگٸمەلەر وقتىن-وقتىن ايتىلىپ قالادى. «اقىنىڭ, ەنشٸڭ بولىپ ەركەلەدٸم» دەپ سايران سالىپ, ەل قۇرمەتٸنە بٶلەنٸپ ٶتكەن سەرٸلەر دەۋٸرٸنٸڭ ٶكٸلٸن كەدەي, مالشى قىلىپ كٶرسەتۋ كٸمگە كەرەك بولدى ەكەن?!
ەستاي 1936 جىلى ەرەيمەنگە بارادى. «نە بارى بٸر جارىم كٷندە جٷرٸپ ٶتەتٸن جولدى توعىز كٷن جٷردٸك», – دەپ ەسكە الادى نەمەرەسٸ. ول كەز وتىزىنشى جىلدار باسىندا بولعان اۋىر اشتىقتان كەيٸنگٸ ەلدٸڭ كٷيزەلٸستٸ, كٷيسٸز كەزٸ بولاتىن. سوعان قاراماستان, ەستايداي ەنشٸ – اقىنىن كٶرگەن جولداعى اۋىلداردىڭ ٷلكەن – كٸشٸسٸ زور قۇرمەت كٶرسەتٸپ, قوناق ەتٸپ, كٷتەدٸ. جولدىڭ ۇزاپ كەتۋٸنٸڭ سەبەبٸ سول.
ەنشٸسٸن, اقىن – سازگەرٸن تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ, مەپەلەي بٸلەتٸن ەلٸن ەستاي نەگە ەنگە قوسپاسىن, بارىن دا, نەرٸن دە بەرٸپ, قازاق دەيتٸن حالىقتىڭ سەن – سالتاناتىن, ۇلى ماحابباتى مەن نازىن ٶلمەس تۋىندىلارعا اينالدىرىپ, حالقىنا تارتۋ ەتتٸ.
ەستاي ٶزٸنٸڭ سوڭعى ەنٸ «قوشتاسۋدا»: «سەلەم دە ەسٸل, ەرتٸس ٶزەنٸمە, جايىلما-اقكٶل اتتى كٶلدەرٸمە. جاس جانىم قارت تەنٸمدٸ قيماي وتىر, بٸلمەيمٸن كٶرەمٸن بە, كٶرمەيمٸن بە?!» دەگەنٸ ٶزٸن ەركەلەتٸپ, قادٸرلەگەن ەلٸن قيماعانى ەدٸ.
ەلٸ كٷنگە حالىقتىڭ ەنشٸگە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە. ەستايدىڭ ەسٸمٸن ەل ماقتان تۇتادى. بۇرىنعى اقتوعاي اۋدانى چكالوۆ سوۆحوزىنداعى № 1 اۋىل ەستاي اتىنا بەرٸلگەن. تۋعان جەرٸندە «ەستاي ٶتكەلٸ» دەپ اتالاتىن ٶتكەل, پاۆلودار قالاسىندا ەستاي اتىندا كٶشە بار. قالالىق مەدەنيەت سارايى دا ەستاي ەسٸمٸمەن اتالادى. وبلىستىق جىر-تەرمەشٸلەر سايىسىنان رەسپۋبليكالىق ەنشٸلەر كونكۋرسىنا دەيٸن ەرتٷرلٸ ٸس-شارالار جىل سايىن ٶتٸپ جاتادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا سول كەزدەگٸ اقتوعاي اۋدانى ەكٸمٸ ەبٸلحاق تٷگەلباەۆ ۇسىنىسىمەن اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ەستاي شىعارماشىلىعىنا ارنالعان زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن عالىم زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ «قورلان» اتتى جيناعى جارىق كٶرەدٸ. قاتارداعى شەن – شەكپەندٸلەردەي ەمەس, ەل ٸشٸندەگٸ ەسكٸ ەڭگٸمە, شەجٸرە – تاريحقا جاسىنان قانىق, ۇلت ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸنە ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, باعالاي بٸلەتٸن ەبٸلقاق بالعابايۇلى سول جىلدارى ەستايدىڭ مازارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرتٸپ, جوعارىدا اتالعانداي, پاۆلوداردىڭ ورتالىق كٶشەلەرٸ بٸرٸنٸڭ ەستاي اتىمەن اتالۋىنا كٷش سالادى.
جەتپٸس ٷش جاسقا كەلگەندە ەستايدىڭ سىرقاتتانۋى جيٸلەپ كەتەدٸ. 1946 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اۋدانعا شاقىرتۋ الادى. ەستاي اۋىرىپ جٷرەدٸ دە جولعا شىقپايدى. شاقىرتۋ قاعازى قايتا كەلگەن سوڭ, توعايبايدىڭ وقاسىنا ات جەكتٸرتٸپ ەكەۋٸ سول كەزدەگٸ اۋدان ورتالىعى كراسنوكۋتسكٸگە جٷرٸپ كەتەدٸ. «ٷستٸنە كيگەن تۇلىبى بار, اعام شاناعا وتىردى. كٶشٸرٸ وقاس. ولار قوزعالىپ كەتتٸ, مەن ٷيگە كٸرٸپ بٸرشاما ۋاقىتتان سوڭ قايتا شىقسام, جەڭگەم ەسەكەڭنٸڭ ارتىنان ەلٸ قاراپ تۇر ەكەن.
– جەڭەشە, نەگە تۇرسىز? سالقىن تيٸپ قالادى, ٷيگە كٸرٸڭٸز-دەگەنٸمدە;
– اعاڭدى شىعارىپ سالىپ تۇرمىن عوي, دەپ تەرٸس اينالا بەردٸ, – دەپ قىزداربەك اقساقالدىڭ ەستەلٸك ايتقانى بار. ەستاي ەكٸ رەت ٷيلەنەدٸ. بٸرٸنشٸ ەيەلٸ اۋىرىپ قايتىس بولادى. ودان ەكٸ ۇل, ەكٸ قىز قالعان. بالانىڭ ٷلكەنٸ جانەبٸلدەن جەنە كٷلەي, كەنتەي اتتى قىزدارىنان تاراعان ۇرپاق بار. جانەبٸل ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان ورالماعان. كەنجەسٸ جەكٶش ون سەگٸز جاسىندا ومبى مەن اقكٶلدٸڭ اراسىندا قاتتى بوراندا اداسىپ مەرت بولعان سيياقتى. ول – 1931, 1932 جىلدار. انىعى بەلگٸسٸز. جەكٶشتٸڭ اقىندىعى تۋرالى اۋىزەكٸ ايتىلعان ەستەلٸكتەر بار. ٶزٸمنەن اسادى دەپ ەرەكشە جاقسى كٶرگەن ەكەن.
ەستاي ورتا جاسقا كەلٸپ قالعاندا ەمەڭگەرلٸك جولمەن زاعيشاعا ٷيلەنگەن. زاعيشا ەرەكشە سۇلۋ ادام بولدى دەيدٸ كٶرگەندەر.
بٸر-بٸرٸن قادٸرلەپ ٶتكەن كٶرٸنەدٸ. نەمەرەسٸ; «ەستاي اتام مەن زاعيشا اپامنىڭ تاتۋلىعى, سىيلاستىعى قانداي ەدٸ... ونداي ادامدار قايدا» – دەيدٸ.
ەستاي اۋدان ورتالىعىنا جەتكەننەن كەيٸن ناشارلاپ قالادى. دەرٸگەرلەر جاعدايىنىڭ اۋىر ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. اقكٶلگە جەتۋدٸڭ ەندٸ قيىنعا
تٷسەتٸنٸن سەزگەننەن سوڭ, چكالوۆ سوۆحوزىنىڭ 1-بٶلٸمشەسٸندە تۇراتىن جاقىن تۋىسى جامالدىڭ ٷيٸنە اپارادى. جامال ەستايدىڭ اعاسى نۇرماعانبەتتٸڭ نەمەرەسٸ. سول اۋىلدا نۇرماعامبەتتٸڭ كەرٸباي دەگەن بالاسى دا تۇرعان. كەرٸبايدىڭ ەيەلٸ ٶمٸردەن ەرتە ٶتكەن ەكەن. سول سەبەپتٸ ەستايدىڭ كٷتٸمٸ دۇرىس بولماس دەگەن ويمەن ەبٸكەيدٸڭ قىزى جامالدىڭ ٷيٸنە توقتايدى. ەستاي ٶمٸردەن ٶتكەننەن سوڭ, ەسكٸ سالتپەن قىزدىڭ شاڭىراعىنان شىعارماس دەپ كەرٸبايدىڭ ٷيٸنە ەكەلەدٸ. «و دٷنيەلٸك بولىپ كەتسەم سٷيەگٸمدٸ ەلگە سٷيرەمەي, وسى جەرگە قويىڭدار, قورلان بەرگەن جٷزٸكتٸ دە ٶزٸممەن بٸرگە جەرلەڭدەر» دەپ امانات ايتقان دەسەدٸ. 1946 جىلى ناۋرىزدىڭ 15 كٷنٸ كۋيبىشەۆ اۋدانىندا (قازٸرگٸ اقتوعاي اۋدانى) قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ الىپتارى بٸرجان, اقانعا شەكٸرت, ەنشٸ بايعابىل, جٷنٸس شەيماردانوۆقا ۇستاز بولعان, ۇلتتىق ٶنەرگە ٶزٸندٸك قولتاڭباسىمەن كەلٸپ, ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان تەڭدەسٸ جوق كومپوزيتور ٶمٸردەن ٶتەدٸ. سول كٷنٸ اقىننىڭ جارى زاعيشا دا اقكٶلدە دٷنيە سالعان ەكەن...
قايرات ايتباەۆ
ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتٸڭ «فيلوسوفييا» كافەدراسى,
«مەدەنيەتتانۋ» ماماندىعىنىڭ
1-كۋرس ماگيسترانتى
