Tarihi leksika – memleketquraýshy ulttyń, memlekettik tildiń bastan ótkergen tarihynyń beinesi ispettes. Belgili bir ult pen ulystyń ómir saltyna qajetti ádet-ǵuryptary, salt-dástúrleri jáne olardy ataýshy sózderi erekshe mańyzdy oryn alady. Onyń basty sebebi de belgili. Ulttyń ózindik bet-beinesin saqtaýshy, ultty ult retinde saqtaýshy, ony joiylyp ketýden qorǵaýshy institýttar – osy ádet-ǵuryptar men salt-dástúrler. Tildiń tarihi negizderi berik bolǵan jaǵdaida onyń bolashaqtaǵy damý joly da jarqyn bolmaq.
Til tarihy jáne dialektologiia bólimi qyzmetkerleriniń osy jolda, - memlekettik tildiń tarihi negizderin berik etý jolynda taiaý bolashaqta júzege asyrýdy josparlap otyrǵan jumystary az emes. Sonyń eń bastysy – qazaq tiliniń tarihi sóz qoryn anyqtaý isi bolatyn. Bul istiń eń alǵashqy, bastapqy kezeńinde qazaq tiliniń tarihi leksikasy quramyna kiretin tildik birlikterdi jiystyrý, jinaqtaý máselesi boiynsha mańyzdy tarihi derekkózder, qainar kózder quramyn aiqyndap alý qajet edi. Taiaý jyldarda, múmkindik bolǵan jaǵdaida, osy maqsatty júzege asyrý úshin jumys jasaý jobalanyp otyrǵan bolatyn. Ol úshin eń aldymen qazaq tiliniń tarihyna qatysty jádigerlikterdiń negizgi 10 tobyn qamtý oilastyrylǵan edi. Olar:
1) kóne túrki grafikasynda, soǵdy jáne manihei jazýynda saqtalǵan kóne túrki jazba muralary;
2) ortaǵasyrlyq klassikalyq arab grafikasynda jazylǵan muralar (M.Qashqari sózdigi, ortaǵasyrlyq qypshaq tili materialdary, t.b.);
3) ortaǵasyrlyq eski latyn grafikasynda jazylǵan muralar («Kodeks Kýmanikýs» nusqalary);
4) ortaǵasyrlyq armian jazýynda jazylǵan muralar (armian-qypshaq jazbalary);
5) eski qazaq jazba tilinde jazylǵan arab grafikaly jádigerlikter (XVI-XIX ǵǵ.);
6) arab grafikaly «tóte jazýda» jazylǵan muralar (XX ǵǵ.);
7) eski-shirkeýlik kiril jazýymen jazylǵan muralar (XVIII-XIX ǵǵ.);
8) missionerler qazaq tiline beiimdegen kiril jazýymen jazylǵan muralar (XIX ǵ. ekinshi jartysy - XX ǵ. basy);
9) 1929-40 jyldary qoldanylǵan latyn grafikaly jazýmen jazylǵan muralar;
10) qazirgi kiril qarpindegi qazaq jazýymen jazylǵan tildik muralar.
Tildik eskertkishterdiń leksikalyq quramyn zerdeleý - erekshe mańyzdy is bolmaqshy edi. Qandai tildik birliktiń qai kezeńnen beri tildik qoldanymǵa engendigin, ol úderistiń qalai júrgendigin, ol tildik birlikterdiń maǵynalyq quramynda ǵasyrlar boiǵy damý barysynda oryn alǵan ózgeristerdi anyqtaý qajettigi aiqyndalǵan edi.
Tilaralyq mádeni bailanystarǵa bailanysty qazaq tili tarihi leksikologiiasynyń erekshe kóńil bólýge tiisti nysandarynyń biri – qazaq tili men ózge tilder arasynda oryn alǵan alýan túrli qarym-qatynastar bolsa kerek. Bul tilderdiń ózara áseri, leksika salasyndaǵy aýys-túiister qai dáýirde, qandai jaǵdaida jáne qai jerde bolmasyn, saiyp kelgende, tarihi úderiske jatady. Kirme retinde tanylatyn elementter – kóne dáýirlerden bastalatyn qarym-qatynastardyń rýdimentteri. Bulardy taldap kórsetý evraziialyq keńistikti mekendegen ár túrli etnostardyń tarihynan, olardyń qarym-qatynasy arqyly paida bolǵan mádeni muralarynan habar bere alady. Etnikalyq mádenietter arasynda úilesim bolǵan jaǵdaida kirme elementterge jol ashylady. Osyǵan orai, qazaq tiliniń tól sózderimen birge eski kirme sózderdiń de jaǵdaiy zerttelýi, qazaq tiline burynǵy-sońǵy tarihi kezeńderde shet tilderden engen sóz birlikteri alynýy tiis edi. Olardyń ishinde ejelgi túrki-mońǵol til birlestigi kezeńinen beri kele jatqan, týystas túrki-mońǵol tilderinen, kórshiles qytai, iran tilderinen engen, sondai-aq, islam dininiń qabyldanyp, arab tiliniń bilim-ǵylym tiline ainalýyna bailanysty, araby-parsy-túrkini sintezdegen shaǵatai ádebietiniń kemeldene damýyna bailanysty orta ǵasyrlarda arab-parsy tilderinen engen, iaǵni burynnan kele jatqan baiyrǵy kirmeler de, sońǵy eki-úsh ǵasyrda oryn alǵan tarihi jaǵdaiatqa bailanysty orys tilinen tótenshe engen kirmeler de qarastyrylmaq-tyn.
Endi qazaq jazýynyń latyn qaripti grafikaǵa ótýine bailanysty, burynǵy alǵa qoiǵan maqsattarymyzǵa qosymsha, qazaq tiliniń tarihyna qatysty jádigerlikterdi qaita kodtaý jumystaryn júrgizý jobalanyp otyr. Joǵaryda atalǵan on toptyń quramyna kiretin jádigerlikterdiń qai-qaisysynyń da jazylý kezeńine, jasalý tarihyna, tildik sipattaryna qatysty ózindik erekshelikteri jeterlik. Árbir eskertkish boiynsha qarastyrylatyn transkriptsiialyq, transliteratsiialyq, orfografiialyq máseleler de jetkilikti.
Til tarihyn zertteý isi men búgingi kún talabyna orai jádigerlikterdi latyn grafikasynda qaita kodtaý jumystaryn ushtastyra júrgizýdi jón kóre otyryp, tarihi leksikologiialyq, tarihi leksikografiialyq jumystarymyzdy eń aldymen qazaq tilinde eski kirme sózder qory mol sanalatyn arab-parsy tilderinen bastaýdy durys dep taptyq. Osy oiymyzdy júzege asyrý jolynda sońǵy eki jylda jedel jumys jasap, shamamen tórt myńdai sózdik birlikti qamtyǵan «Kirill jáne latyn grafikalarynda arab-parsy kirme sózderiniń túsindirme sózdigin» qurastyrdyq.
Usynylyp otyrǵan jumys A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynda oryndalyp jatqan «Latyngrafikaly jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn jańǵyrtýdyń ǵylymi-lingvistikalyq bazasyn ázirleý» atty baǵdarlamalyq-nysanaly zertteý aiasynda, til tarihy jáne dialektologiia bólimi qyzmetkerleri tarapynan ázirlendi. Sózdikti qurastyrý barysynda negizgi derekkóz retinde 15 tomdyq «Qazaq ádebi tiliniń sózdigi» alyndy. Onyń sebebi – bul sózdik ózine deiingi barlyq zertteý eńbekteri men sózdikterdegi materialdardy zerdelei otyryp paidalanǵan birden bir akademiialyq týyndy bolyp sanalady. Sondai-aq, N.Ońdasynov, L.Rústemov, E.Bekmuhamedov, A.Dádebaev pen J.Qaiyrbekov, I.Jemenei, G.Mamyrbekova, A.Seitbekova tarapynan daiarlanǵan araby-parsy-qazaqsha sózdikterdiń materialdary paidalanyldy. Sózdiktegi ataý sózder qazaq leksikografiiasynda burynnan qalyptasqan dástúr boiynsha bas áriptermen teriledi. Sózdiń birneshe varianty bolǵan jaǵdaida, ádebi variant ataý sóz retinde, qalǵandary sodan keiin jaqsha ishinde ornalastyrylady.
Ataý sózden soń tik jaqsha ishinde sózdiń arab-parsy tilderindegi oqylymy men arab grafikaly nusqasy keltiriledi. Maǵynalyq ózgeris bolǵan jaǵdaida, bastapqy tildegi mán-maǵynasy ashylyp kórsetiledi.
Osydan keiin sózdiń qazaq tilindegi negizgi maǵynalary aiqyndalyp, olardyń anyqtamalary keltiriledi. Anyqtamadan soń qoldanym mysaldary beriledi. Sózdikte qoldanylǵan qysqartýlar eńbektiń aldynda, al qoldanylǵan ádebiettiń tolyq tizbesi jumystyń sońynda keltiriledi.
