ەسكٸ كٸرمە سٶزدەردٸڭ لاتىنگرافيكالى قازاق ەلٸپبيٸمەن جازىلۋى قانداي بولادى?

تاريحي لەكسيكا – مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ باستان ٶتكەرگەن تاريحىنىڭ بەينەسٸ ٸسپەتتەس. بەلگٸلٸ بٸر ۇلت پەن ۇلىستىڭ ٶمٸر سالتىنا قاجەتتٸ ەدەت-عۇرىپتارى, سالت-دەستٷرلەرٸ جەنە ولاردى اتاۋشى سٶزدەرٸ ەرەكشە ماڭىزدى ورىن الادى. ونىڭ باستى سەبەبٸ دە بەلگٸلٸ. ۇلتتىڭ ٶزٸندٸك بەت-بەينەسٸن ساقتاۋشى, ۇلتتى ۇلت رەتٸندە ساقتاۋشى, ونى جويىلىپ كەتۋدەن قورعاۋشى ينستيتۋتتار – وسى ەدەت-عۇرىپتار مەن سالت-دەستٷرلەر. تٸلدٸڭ تاريحي نەگٸزدەرٸ بەرٸك بولعان جاعدايدا ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋ جولى دا جارقىن بولماق.

تٸل تاريحى جەنە ديالەكتولوگييا بٶلٸمٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ وسى جولدا, - مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تاريحي نەگٸزدەرٸن بەرٸك ەتۋ جولىندا تاياۋ بولاشاقتا جٷزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جۇمىستارى از ەمەس. سونىڭ ەڭ باستىسى – قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحي سٶز قورىن انىقتاۋ ٸسٸ بولاتىن. بۇل ٸستٸڭ ەڭ العاشقى, باستاپقى كەزەڭٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحي لەكسيكاسى قۇرامىنا كٸرەتٸن تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸ جيىستىرۋ, جيناقتاۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ماڭىزدى تاريحي دەرەككٶزدەر, قاينار كٶزدەر قۇرامىن ايقىنداپ الۋ قاجەت ەدٸ. تاياۋ جىلداردا, مٷمكٸندٸك بولعان جاعدايدا, وسى ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جۇمىس جاساۋ جوبالانىپ وتىرعان بولاتىن. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى جەدٸگەرلٸكتەردٸڭ نەگٸزگٸ 10 توبىن قامتۋ ويلاستىرىلعان ەدٸ. ولار:

1) كٶنە تٷركٸ گرافيكاسىندا, سوعدى جەنە مانيحەي جازۋىندا ساقتالعان كٶنە تٷركٸ جازبا مۇرالارى;

2) ورتاعاسىرلىق كلاسسيكالىق اراب گرافيكاسىندا جازىلعان مۇرالار (م.قاشقاري سٶزدٸگٸ, ورتاعاسىرلىق قىپشاق تٸلٸ ماتەريالدارى, ت.ب.);

3) ورتاعاسىرلىق ەسكٸ لاتىن گرافيكاسىندا جازىلعان مۇرالار («كودەكس كۋمانيكۋس» نۇسقالارى);

4) ورتاعاسىرلىق ارميان جازۋىندا جازىلعان مۇرالار (ارميان-قىپشاق جازبالارى);

5) ەسكٸ قازاق جازبا تٸلٸندە جازىلعان اراب گرافيكالى جەدٸگەرلٸكتەر (XVI-XIX عع.);

6) اراب گرافيكالى «تٶتە جازۋدا» جازىلعان مۇرالار (XX عع.);

7) ەسكٸ-شٸركەۋلٸك كيريل جازۋىمەن جازىلعان مۇرالار (XVIII-XIX عع.);

8) ميسسيونەرلەر قازاق تٸلٸنە بەيٸمدەگەن كيريل جازۋىمەن جازىلعان مۇرالار (XIX ع. ەكٸنشٸ جارتىسى - XX ع. باسى);

9) 1929-40 جىلدارى قولدانىلعان لاتىن گرافيكالى جازۋمەن جازىلعان مۇرالار;

10) قازٸرگٸ كيريل قارپٸندەگٸ قازاق جازۋىمەن جازىلعان تٸلدٸك مۇرالار.

تٸلدٸك ەسكەرتكٸشتەردٸڭ لەكسيكالىق قۇرامىن زەردەلەۋ - ەرەكشە ماڭىزدى ٸس بولماقشى ەدٸ. قانداي تٸلدٸك بٸرلٸكتٸڭ قاي كەزەڭنەن بەرٸ تٸلدٸك قولدانىمعا ەنگەندٸگٸن, ول ٷدەرٸستٸڭ قالاي جٷرگەندٸگٸن, ول تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ ماعىنالىق قۇرامىندا عاسىرلار بويعى دامۋ بارىسىندا ورىن العان ٶزگەرٸستەردٸ انىقتاۋ قاجەتتٸگٸ ايقىندالعان ەدٸ.

تٸلارالىق مەدەني بايلانىستارعا بايلانىستى قازاق تٸلٸ تاريحي لەكسيكولوگيياسىنىڭ ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋگە تيٸستٸ نىساندارىنىڭ بٸرٸ – قازاق تٸلٸ مەن ٶزگە تٸلدەر اراسىندا ورىن العان الۋان تٷرلٸ قارىم-قاتىناستار بولسا كەرەك. بۇل تٸلدەردٸڭ ٶزارا ەسەرٸ, لەكسيكا سالاسىنداعى اۋىس-تٷيٸستەر قاي دەۋٸردە, قانداي جاعدايدا جەنە قاي جەردە بولماسىن, سايىپ كەلگەندە, تاريحي ٷدەرٸسكە جاتادى. كٸرمە رەتٸندە تانىلاتىن ەلەمەنتتەر – كٶنە دەۋٸرلەردەن باستالاتىن قارىم-قاتىناستاردىڭ رۋديمەنتتەرٸ. بۇلاردى تالداپ كٶرسەتۋ ەۆرازييالىق كەڭٸستٸكتٸ مەكەندەگەن ەر تٷرلٸ ەتنوستاردىڭ تاريحىنان, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى ارقىلى پايدا بولعان مەدەني مۇرالارىنان حابار بەرە الادى. ەتنيكالىق مەدەنيەتتەر اراسىندا ٷيلەسٸم بولعان جاعدايدا كٸرمە ەلەمەنتتەرگە جول اشىلادى. وسىعان وراي, قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل سٶزدەرٸمەن بٸرگە ەسكٸ كٸرمە سٶزدەردٸڭ دە جاعدايى زەرتتەلۋٸ, قازاق تٸلٸنە بۇرىنعى-سوڭعى تاريحي كەزەڭدەردە شەت تٸلدەردەن ەنگەن سٶز بٸرلٸكتەرٸ الىنۋى تيٸس ەدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە ەجەلگٸ تٷركٸ-موڭعول تٸل بٸرلەستٸگٸ كەزەڭٸنەن بەرٸ كەلە جاتقان, تۋىستاس تٷركٸ-موڭعول تٸلدەرٸنەن, كٶرشٸلەس قىتاي, يران تٸلدەرٸنەن ەنگەن, سونداي-اق, يسلام دٸنٸنٸڭ قابىلدانىپ, اراب تٸلٸنٸڭ بٸلٸم-عىلىم تٸلٸنە اينالۋىنا بايلانىستى, ارابى-پارسى-تٷركٸنٸ سينتەزدەگەن شاعاتاي ەدەبيەتٸنٸڭ كەمەلدەنە دامۋىنا بايلانىستى ورتا عاسىرلاردا اراب-پارسى تٸلدەرٸنەن ەنگەن, ياعني بۇرىننان كەلە جاتقان بايىرعى كٸرمەلەر دە, سوڭعى ەكٸ-ٷش عاسىردا ورىن العان تاريحي جاعداياتقا بايلانىستى ورىس تٸلٸنەن تٶتەنشە ەنگەن كٸرمەلەر دە قاراستىرىلماق-تىن.

ەندٸ قازاق جازۋىنىڭ لاتىن قارٸپتٸ گرافيكاعا ٶتۋٸنە بايلانىستى, بۇرىنعى العا قويعان ماقساتتارىمىزعا قوسىمشا, قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى جەدٸگەرلٸكتەردٸ قايتا كودتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ جوبالانىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان ون توپتىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن جەدٸگەرلٸكتەردٸڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جازىلۋ كەزەڭٸنە, جاسالۋ تاريحىنا, تٸلدٸك سيپاتتارىنا قاتىستى ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ جەتەرلٸك. ەربٸر ەسكەرتكٸش بويىنشا قاراستىرىلاتىن ترانسكريپتسييالىق, ترانسليتەراتسييالىق, ورفوگرافييالىق مەسەلەلەر دە جەتكٸلٸكتٸ.

تٸل تاريحىن زەرتتەۋ ٸسٸ مەن بٷگٸنگٸ كٷن تالابىنا وراي جەدٸگەرلٸكتەردٸ لاتىن گرافيكاسىندا قايتا كودتاۋ جۇمىستارىن ۇشتاستىرا جٷرگٸزۋدٸ جٶن كٶرە وتىرىپ, تاريحي لەكسيكولوگييالىق, تاريحي لەكسيكوگرافييالىق جۇمىستارىمىزدى ەڭ الدىمەن قازاق تٸلٸندە ەسكٸ كٸرمە سٶزدەر قورى مول سانالاتىن اراب-پارسى تٸلدەرٸنەن باستاۋدى دۇرىس دەپ تاپتىق. وسى ويىمىزدى جٷزەگە اسىرۋ جولىندا سوڭعى ەكٸ جىلدا جەدەل جۇمىس جاساپ, شامامەن تٶرت مىڭداي سٶزدٸك بٸرلٸكتٸ قامتىعان «كيريلل جەنە لاتىن گرافيكالارىندا اراب-پارسى كٸرمە سٶزدەرٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸن» قۇراستىردىق.

ۇسىنىلىپ وتىرعان جۇمىس ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىندا ورىندالىپ جاتقان «لاتىنگرافيكالى جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋدىڭ عىلىمي-لينگۆيستيكالىق بازاسىن ەزٸرلەۋ» اتتى باعدارلامالىق-نىسانالى زەرتتەۋ اياسىندا, تٸل تاريحى جەنە ديالەكتولوگييا بٶلٸمٸ قىزمەتكەرلەرٸ تاراپىنان ەزٸرلەندٸ. سٶزدٸكتٸ قۇراستىرۋ بارىسىندا نەگٸزگٸ دەرەككٶز رەتٸندە 15 تومدىق «قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» الىندى. ونىڭ سەبەبٸ – بۇل سٶزدٸك ٶزٸنە دەيٸنگٸ بارلىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ مەن سٶزدٸكتەردەگٸ ماتەريالداردى زەردەلەي وتىرىپ پايدالانعان بٸردەن بٸر اكادەمييالىق تۋىندى بولىپ سانالادى. سونداي-اق, ن.وڭداسىنوۆ, ل.رٷستەموۆ, ە.بەكمۇحامەدوۆ, ا.دەدەباەۆ پەن ج.قايىربەكوۆ, ي.جەمەنەي, گ.مامىربەكوۆا, ا.سەيتبەكوۆا تاراپىنان دايارلانعان ارابى-پارسى-قازاقشا سٶزدٸكتەردٸڭ ماتەريالدارى پايدالانىلدى. سٶزدٸكتەگٸ اتاۋ سٶزدەر قازاق لەكسيكوگرافيياسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان دەستٷر بويىنشا باس ەرٸپتەرمەن تەرٸلەدٸ. سٶزدٸڭ بٸرنەشە ۆاريانتى بولعان جاعدايدا, ەدەبي ۆاريانت اتاۋ سٶز رەتٸندە, قالعاندارى سودان كەيٸن جاقشا ٸشٸندە ورنالاستىرىلادى.

اتاۋ سٶزدەن سوڭ تٸك جاقشا ٸشٸندە سٶزدٸڭ اراب-پارسى تٸلدەرٸندەگٸ وقىلىمى مەن اراب گرافيكالى نۇسقاسى كەلتٸرٸلەدٸ. ماعىنالىق ٶزگەرٸس بولعان جاعدايدا, باستاپقى تٸلدەگٸ مەن-ماعىناسى اشىلىپ كٶرسەتٸلەدٸ. 

وسىدان كەيٸن سٶزدٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ نەگٸزگٸ ماعىنالارى ايقىندالىپ, ولاردىڭ انىقتامالارى كەلتٸرٸلەدٸ. انىقتامادان سوڭ قولدانىم مىسالدارى بەرٸلەدٸ. سٶزدٸكتە قولدانىلعان قىسقارتۋلار ەڭبەكتٸڭ الدىندا, ال قولدانىلعان ەدەبيەتتٸڭ تولىق تٸزبەسٸ جۇمىستىڭ سوڭىندا كەلتٸرٸلەدٸ.