Ermek Tursynov – tanystyrýdy qajet etpeitin esim. Aty da, zaty da bólek filmderiniń qai-qaisysy da artynan daý ilestire júrdi. Shý-shyrqan týdyrdy. Kinolary ǵana emes, ózi de solai. Bir suhbaty shyqsa, ai jarym talqylanyp júrgeni. Bir maqala jazsa, jurttyń bári kóshirip basyp jatqany. Al biz… tek kino týraly sóilestik…
– «Kelin», «Shal», «Kenje»… Kóp talqylanǵan, kóp shý da týdyrǵan trilogiia. Osy úsh filmdi túsirýge bas-aiaǵy jeti jyl ýaqyt ketipti. Al oǵan deiin oiyńyzda qansha ýaqyt pisip júrdi? O basta osylai bolady dep josparladyńyz ba, álde stsenarii ýaqyt óte kele ózgerdi me?
–Basynan solai josparlandy. «Kelin», «Shal» jáne «Kenje». Árqaisysy jeke film bolǵanymen, birtutas dúnie. Birinshi qadam – «Kelin», ekinshi qadam – «Shal», úshinshi qadam – «Kenje». Arǵy tamyrymyzdan bastaý alady. Shartty túrde II ǵasyr dep qoidym, Altai taýynan arǵy atamyz shyǵyp, taýdan dalaǵa tústi. Iaǵni, qazaqtyń dalasyna. Bul – ekinshi qadam. Odan keiin daladan qalaǵa kóship keldik. Bul – úshinshi qadam. Trilogiia osymen bitedi.
Birinshi filmdegi eń negizgi oi – Ana. Áieldiń orny. Bári shesheden bastalady. Qazaqtyń anasy – qasietti uǵym. Ekinshi film – Áke. Shal. «Kenje» degen – bala. Osynyń bárin biriktirgende Otbasy shyǵady. Sheshei, ákei jáne onyń balasy. Bul ideia stýdent kezimde oiyma kelgen. Negizinde, kóp oilanyp, tez jazatyn adammyn. Uzaq oilanamyn. «Kelindi» úsh aptanyń ishinde jazyp bitirdim. Biraq, oida pisip-jetilýine uzaq ýaqyt ketti. «Shaldy» da solai. «Shaldy» Hemingýeimen biriktirdim. Óitkeni, «Shal men teńizben» sabaqtas ideialary boldy. Osy shyǵarmaǵa súiene otyryp jazdym stsenariidi. Al «Kenje» baiaǵyda jazylyp qoiǵan dúnie. Ol bizdiń zamandasymyz. Qazirgi ýaqyt. Sondyqtan, eń ońai jazylǵany. Oidan shyǵarmaisyń, tarihty oqymaisyń, muraǵatty aqtarmaisyń, bári kóz aldyńda turǵan nárse. «Kenje» eń basynda jazylǵan stsenarii edi, eń sońynda túsirildi.
Trilogiianyń tarihy osyndai. Árine, neshe túrli áńgime boldy. Ásirese, «Kelin» shyqqanda. Ol kezde men qazaqtyń jaýyna ainalyp shyǵa keldim. Qazaqqa jat kino degen áńgime aityldy, «qazaqtyń tarihyn burmalama» dep aqyl aitqandar boldy. Biraq, onyń búgingi qazaqqa qatysy da shamaly. Máselen, qazirgi italiialyqtardyń burynǵy tarihyna qarańyz. Mysyrlyqtardyń arǵy atalary – perǵaýyndar. Sondyqtan, «Kelindi» tikelei qazaqtarmen bailanystyrýǵa bolmaityn shyǵar. Biraq, ol bizdiń arǵy tarihymyz, arǵy tamyrymyz ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaidy.
–Siz kinoǵa kesh keldińiz. 45 jastan keiin. Bul aqyl toqtatatyn, ómirge basqasha kózqaraspen qaraityn mezgil. Eger odan erte kelgen bolsańyz, ózińizdi kinonaryqtyń qai tusynan kóresiz?
–Men kinoǵa eń alǵash 27 jasymda kelgenmin. Ol kezde jýrnalistika fakýltetin bitirip, «Leninskaia smena» degen gazette jumys istep júrgenmin. Eki jyldan keiin birinshi kitabym shyqty. Ol kezde Jazýshylar Odaǵymen qarym-qatynasym jaqsy edi. Jii-jii baryp turatynmyn. Ol kezde bul shyǵarmashylyq uiym kádimgidei Jazýshylar Odaǵy bolatyn. Sol ýaqytta bir gazetten Máskeýge kinodramatýrgter men stsenaristerdi oqýǵa shaqyryp jatqanyn kózim shaldy. Goskinonyń qaramaǵyndaǵy joǵarǵy kýrs. Osylaisha, 1988 jyly Máskeýge ketip qaldym. 27 jastamyn. Stsenarii jazyp, Almatyǵa qaityp keldim. Viktor Pusyrmanov degen rejisser bolǵan. Máskeýde oqyp júrgenimde meni izdep kelgen. Evreilerge stsenarii surap barsa, «bizdi qaitesiń, ózińniń evreiiń bar emes pe?» dep, maǵan siltepti. Sóitip izdep keldi. Stsenarii jazyp berýimdi ótindi. Tahaýi Ahtanovtyń pesasy boiynsha, Ábilqaiyr jóninde stsenarii jazyp berdim. Ol film 1991 jyly shyqty.
–Bul kinostsenarist retindegi qadam ǵoi. Al rejisser retinde?..
–1992-93 jyldary Amerikada júrgenimde rejisser retinde alǵashqy debiýtim boldy. AQSh-tyń Iýta shtatynda Solt-Leik-Siti degen qala bar. Mormondardyń astanasy. Sol jerdegi kino mamandaryna birneshe stsenarii jazyp bergenmin. Bir kúni kino túsirý alańyna kelsem, rejisser iship ketipti. Stiv degen prodiýser bar edi, materialdy ózimnen artyq eshkim bilmeitinin alǵa tartyp, filmdi qolǵa alýymdy surady. Qysqasy, kino alańyna itergendei etip shyǵardy. Bul kezdeisoq jaǵdai. Men rejisser emespin, negizgi mamandyǵym – kinodramatýrg. Sóitip bastalyp ketti. Birneshe beinerolik túsirdim. Mormondardyń tapsyrysymen áleýmettik jarnama túrindegi eki film túsirdim. Almatyǵa qaityp kelgennen keiin de stsenarii jazýdy toqtatqan joqpyn. «Mustafa Shoqaidy» jazdym. «Tsvetochnik» degen bir filmniń stsenariiin jazǵan edim, ol kino bolyp shyqqanda «Kto vy, gospodin Ka?» dep shyqty. Rústem Ábdiráshqa «Quraq kórpe» degen arnaiy stsenarii jazyp bergenmin. Osylai birneshe stsenarii jazyldy. Sóitip júrgende Aqtan Arym Qubat degen qyrǵyz rejisseri keldi. Ekeýmiz dos edik, jaqyn aralasatynbyz. Sol Aqtan bir oqiǵany aitty. «Kelinniń» sinopsisimen kóptegen oilary sabaqtasyp turdy. Sondyqtan stsenariidi jazǵanda Aqtanǵa bergenmin. Ol bastady da, ártúrli jaǵdailarǵa bailanysty túsirmei ketti. Dál sol kezde Sergei Ázimov «Qazaqfilmniń» prezidenttiginen ketip, ornyna Anar Qashaǵanova kelgen. Aqtan túsirmei ketkennen keiin Anar Qashaǵanova ózim túsirýimdi surady. «Materialdy ózińnen artyq eshkim bilmeidi ári bastaǵannan keiin aiaǵyna jetkizý kerek» degendi aitty. Sóitip, kino túsirý alańyna itergendei etip shyǵardy. Keibireýler rejisserlik úshin kúresip júrse, men májbúrlikten qolǵa aldym. Sóitip aiaq astynan rejisser bolyp shyǵa keldim.
–Rejisser retinde ózińizdi qalai baǵalaisyz? Sizdiń boiyńyzda rejisserlik qasiet basym ba, álde kinodramatýrg retinde myqtysyz ba?
–Dramatýrg bola júrip, kóptegen stsenarii jazdym. Rejisserge beresiń. Keiin kino shyqqanda qarasań, kóńiliń tolmaidy. «Áttegen-ai!» deitin tustary kóp bolady. Stsenariidi jazǵanda bir kinony kóz aldyńa elestetip otyrasyń. Kino shyqqanda qarasań, seniń aldyndaǵy sýretińmen sabaqtaspaidy, múldem basqa jaqqa ketip qalady. Eshteńe aita almaisyń. Óitkeni, rejisserdiń kózqarasy basqa. Birneshe ret stsenariilerim oilaǵanymdai emes, múldem basqa kino bolyp shyqqanda ishimnen ókinip júrdim. Jalpy, rejisser retinde bireýdiń jazǵan stsenariiin túsire almaimyn. Tek qana ózimdikin túsiremin. Eger bir jerden qate ketse, tek ózińnen kóresiń.
Baǵalaýǵa kelsek… Meniń ustazdarym óte biik dárejedegi kisiler boldy. Atap aitsaq, Daneliia, Merejko, Riazanov, Mitta, Motyl, Valerii Semenovich Frid. Shetinen sovettik kinonyń betkeustarlary. Olardyń ustazdary Eizenshtein, Dovjenkolar. Dástúr sabaqtastyǵy óte myqty. Bulardyń qai-qaisysy da kinonyń tabiǵatyn, kinonyń zańdaryn bes saýsaǵyndai biletin. Al Sovet Odaǵynyń kinosy osal bolǵan joq. Gollivýdtyń ózi kezinde solardyń kinosyna qarap otyryp úirenetin. Mundai ustazdardyń kóptegen ideiasy, oi-pikiri shákirtterine amanat bolyp qaldy. Ony ózim únemi oryndaýǵa tyrysamyn. Eń bastysy – jaýapkershilik. Ózińe, óz isińe degen jaýapkershilik. Eshqandai tapsyryspen jumys istemeý kerek. Jumysty qolǵa aldyń ba, ony joǵary kásibi dárejede isteý kerek. Óz shyǵarmashylyǵyma baǵa bere almaimyn. Biraq, kásibi daiyndyqpen kelgenim anyq.
Jaýapkershilik degennen týady, bir kinoǵa shamamen eki jyldai ýaqyt ketedi. Bul az ýaqyt emes. Al meniń dosym Timýr Bekmambetov jylyna tórt kino túsiredi. Timýrdy jaqsy kóremin. Máskeýde júrgende jaqyn aralasatynbyz. Óte daryndy, myqty jigit. Biraq, onyń kinolary jeńiltek. Kóbinese kompiýterge súiene otyryp jasalady. Bul adamnyń intellektisine bailanysty nárse emes. Munda tehnikalyq, tehnologiialyq intellekt basymdyqqa ie bolyp tur.
Qazir kino túsirý erikkenniń ermegine ainalyp ketti. Jaqsy kino kórgende adam qýanýy kerek. Al qazirgi bizdiń kinolardy kórgende qýana almaisyń. Óitkeni, deńgei túsip ketti. Elikteý kóp. Óz oiymyz joq. Jurtty kúldirgimiz keledi. Kúlkiniń ózi de túkke turmaityn bolyp shyǵady. Oisyz. Kúlkiniń óziniń ar jaǵynda oi bolýy kerek. Al qazirgi kinolardaǵy kúlki – «aha-ha, iha-ha». Bul dúnieler, iaǵni sońǵy jyldary kino dep túsirilip, kino retinde kórsetilip júrgen dúnieler – kino emes. Baian Esentaeva, Nurtas Adambailardyń túsirip júrgenderi kino deýge kelmeidi. Meili ǵoi, túsire bersin. Biraq, basyn ashyp alý kerek, olardiki eshqandai da kino emes. Basqa nárse. Janryn ózgertý kerek shyǵar, bálkim. Bulardyń eń basty oiy – aqsha jinaý. Al naǵyz óner adamy aqsha úshin jazbaidy. Muhtar Áýezov Abaidy aqsha úshin jazǵan joq. Sháken Aimanov, Sultan Qojyqovtar aqshanyń qunyn biletin, biraq aqsha úshin jazbaityn. Al qazirgiler o bastan-aq aqshany birinshi orynǵa qoiady. Qazirgi kinolardyń kino degennen góri biznes jobaǵa keletini sondyqtan bolsa kerek. Kinonyń aty da ózgerdi qazir. Kino túsirýge bel býdyń ba, búkil jan-dúnieńmen soǵan berilesiń, úlken daiyndyqpen kirisesiń. Basynda qorqasyń. Ylǵi sol. Al kino bitkennen keiin aýyrasyń. Ózim ár kinodan keiin 3-4 aidai aýyramyn.
«ShALDAN» KEIIN QATTY «AÝYRDYM»
–Týra maǵynasynda ma, aýyspaly maǵynada ma?
–Keide týra maǵynasynda. «Kelindi» túsirgennen keiin jarty jyl aýyryp jattym. Taýda júrip, sýyq tigizip aldym. «Shaldan» keiin de «aýyrdym». Eshteńe jaza almaisyń, ári-beri sendelip júresiń de qoiasyń. Bos keńistikti sezinesiń. Birdeńeden aiyrylyp qalǵandai bolasyń. Materialdan ózińdi ázer ajyratasyń. Jibergiń kelmeidi. Kino da bir perzentiń.
–Osy aralyqta júrip «Jatty» túsirdińiz. Bir qaraǵanda qarapaiym, biraq aitary kóp film retinde baǵalandy. «Kenje» arqyly virtýal ómir súretinderdiń betin beri qaratqym keldi degendei pikir aitqansyz. «Jat» arqyly ne aitpaq boldyńyz? Oiyńyzdy jetkizip aita aldyńyz ba?
–Qazirgi kezde kinoǵa adam kóp barmaidy. Sonyń ishinde meniń kinolaryma. Qazirgi kórermen «Transformerge» barady. Nemese «Kelinka Sabinaǵa» barady. Ony eskermeseń bolmaidy. Qazirgi naryq zamany – meniń jaýym. Nemese osy zamanǵa men jaýmyn ba, bilmeimin. Aramyzda konflikt bar. «Jat» – meniń diplomdyq jumysym. Shirek ǵasyr boiy osy stsenariidi saqtap júrdim. Ýaqyty 25 jyldan keiin keldi. Jalpy, eshqashan búgingi kúnniń ózekti máselesin kinoǵa arqaý etkim kelmeidi. Eger jazsam, ulttyń tarihyna súiene otyryp, búkil adamzattyq problemany kótergim keledi. «Jat» – adamnyń jalǵyzdyǵy. Adam men qoǵam, adam men Qudaidyń qarym-qatynasy. Adam jalǵyzdyqty kótere ala ma, osy dúniege syiysa ma, sony kótergim keldi. Ómirde bolǵan oqiǵa, aýylymyzda Jumaqan degen kisi bolǵan. Eldiń malyn baǵady. Aiyna bir ret taýdan túsedi de, aýla-aýlany aralap, aqsha jinaidy. Úlkender bizdi bala kúnimizde Jumaqanmen qorqytatyn. «Tilimdi almasań, Jumaqanǵa berip jiberem» degendi kóp estitinbiz. Jumaqan taýdan túsip kele jatqanda bala bitken jan-jaqqa qashyp tyǵylatynbyz. Al ol ózimen-ózi júrgen kisi. Úlken malaqaiy bar, ton kiip júredi. Eshqashan daýysyn estigen emespin. Aqshasyn jinap, dúkenge baryp kerek-jaraǵyn alady da, qaitadan taýǵa tartyp ketedi. Keide men artynan ańdyp júretinmin. Bir qupiia kisi edi. Keiin óskende bildim, bul kisi soǵysqa qatyspai, taýǵa qashyp ketken eken. Ózi barymtashy. Maldy aidap ketedi de qyrǵyzǵa satady. Qyrǵyzdyń malyn aidap áketip, myna jaqqa saýdalaidy. Chekister taý-tasty aralap, taba almaǵan eken. Bala kezimnen esimde qalǵan kórinis. Stsenariidi sol oqiǵaǵa súiene otyryp jazdym. Asharshylyq kezi, bári kommýnist bolyp, kolhozdasyp jatqanda ol kisi taýǵa qashyp ketedi. Sol taýda qalady. Qoǵam men jeke adamnyń teketiresi. Aqyrynda báribir qoǵam jeńip ketedi. Bizde de solai.
Men eshqashan eshqandai shyǵarmashylyq odaqqa múshe bolǵan emespin. Ujymdyq hattarǵa qol qoimaimyn. Eger birdeńe jazý kerek bolsa, óz atymnan jazamyn. Soǵan qarap bireýler meni oppozitsioner dep oilaidy. Anda-sanda saiasi jaǵdaiǵa ún qatyp, qoǵamdaǵy ózekti máseleler týraly maqala jazatynym bar. Televideniede pikir aityp qalasyń. Shý bolady. Sony basqasha túsinetinder bolady. Biraq, onyń barlyǵy meniń jeke túsinigim, ómirge degen kózqarasym. Men «Nur Otanǵa» da qosylmaimyn, oppozitsiiaǵa da qosylmaimyn. Ózimmen-ózim, kisikiik bolyp júre beremin. Aitpaqshy, meni elge qaraǵanda, shetelde kóbirek tanidy. Ásirese, «Kelin» 12 gran-pri alyp, «Oskardyń» ondyǵyna ilikkende tani tústi. Shetelde kóp jazyldy. Maqtap jazdy. Óz qazaǵym túsinbedi. Aitpaǵandary joq. Mine, ár adam ózinshe jalǵyz. «Jat» ta sondai ideiadan týdy.
–Soǵysqa barmady. Qashyp ketti. Ustatpady. Biraq, onysy batyrlyq emes qoi?
–Árine, batyrlyq emes.
–Biraq, sol kinoda batyrlyq siiaqty kórinbei me? Buǵaýǵa basy syimaǵan degendei kózqaras qalyptaspai ma?
–Bul jerde eki nárse bar. Kópshiliktiń kózimen qaraǵanda, árine, ol satqyn. «Bizdiń bailarymyzdy soǵysqa attandyryp, óziń buǵyp qaldym de!» dep ony bir keiipker aitady da ǵoi. Biraq, menińshe, ol – batyr. Kópke qarsy shyǵyp, bilikke baǵynbai, ózindik jeke pikirin ustanýy naǵyz batyrlyq emes pe?! Ózin-ózi qoǵamǵa qarsy qoiyp otyr ǵoi. Eger qarsy kelmese, attan túsip qalsa, ol óziniń bolmysynan aiyrylar edi. Attan túskeli qazaq qazaqtyqty joǵalta bastady. Bolmysynan ajyrady. Al mynaý attan túspei júrgen kisi. Sondyqtan da ony jaqtadym. Jalpy, bala kezimnen qashanda álsizderge jaqpyn. Óitkeni, kópshiliktiń isi árdaiym oń bola bermeidi.
–Al Iliiastyń erkindigi onyń qalypty turmys salty ma, álde armany ma? Iliiasty qazaq dep alsaq, onyń erkindigi bar nárse me, álde arman ba?
–Arman shyǵar. Erkindik, bostandyq – halyqtyń armany. Iliias anda-sanda elge túsip, halyqqa kómektesedi ǵoi. Ol da adam. Biraq, osyndai joldy tańdap alý arqyly ol bárinen aiyrylǵan. Mahabbatynan, dostyǵynan aiyrylǵan. Óziniń shyndyǵymen ǵana qalǵan. Aitaiyn degenim, aqiqattyń jolyn qýǵan adam únemi jalǵyz. Abai da solai emes pe?!. Iliiastyń oqiǵasy tutastai meniń oiymmen sabaqtasyp jatyr. Ońbaimyz ǵoi…
ShALDARYMYZ ADASYP JÚRSE, JASTARǴA NE JORYQ?!
–«Jatty» da, «Shaldy» da kópshilik jaqsy qabyldady. Degenmen, basqa filmderge uqsatýshylar da boldy. Mysaly, Aiaǵan Shájimbaidyń «Qasqyr adam» filminiń stsenariiine keledi degen pikir boldy. Ne deisiz?
–Ondai pikirdi oqyǵan joqpyn, bilmeimin.
–«Shal» prokatta óte tabysty boldy. 53 million teńge tapty.
–Bilmeimin, ol «Qazaqfilmniń» tabysy ǵoi.
–Jyl filmi atandy. Erbolat Toǵyzaqov úzdik ártis atandy. Basqa qai film sizge osyndai tabys ákeldi?
–«Shaldyń» oqiǵasy óte qarapaiym. Kópshilikke óte túsinikti boldy. Soǵan qaramastan, keiin retsenziialardy oqyǵanda tańǵalǵanymdy jasyrmaimyn. Árkim óziniń kórgisi kelgenin kórgen. «Shaldyń» oiyn túsiný sonshalyq qiyn emes. Bizde shaldar kóp te, aqsaqal az. Aqsaqaldyń sońy – Belger. Aqsaqal degen úlken uǵym. Jái ǵana qariia emes. Aqsaqaldyq institýttan aiyrylyp qaldyq. Aqsaqal dep otyrǵan adamymyz óziniń jerinde, bes saýsaǵyndai biletin jerde tumanǵa kirip, adasyp júr. Eger shaldarymyz óz elinde adasyp júrse, jastarǵa ne joryq? Anda-sanda kelip mazarǵa kiredi. Arýaq qoldaidy. Jol kórsetedi. Adasa-adasa áýlieaǵashqa keledi. Bári jabylyp, shalǵa kómektesedi. Al qasqyr – ata tegimizdiń belgisi. Ol shaldyń jaýy emes, rýhy. Bir kóriniste shal qasqyr bolady da, qasqyr adam bolyp ketedi. Jalpy, oiy kóp edi. Ony eshkim baiqamady.
–Erbolat Toǵyzaqov sizdiń filmińizden keiin shyn máninde juldyz boldy. Kóbine tasada júretin, shoýlarǵa shyqpaityn Erjan Nurymbetov pen Qýandyq Qystyqbaevtyń keremettei múmkindigin kórsettińiz. Bulardyń ekeýiniń de kásibi deńgeii óte joǵary. Biraq, olar Berik Aitjanov emes, Azamat Satybaldy emes. Olardy kóshede kórgen ýaqytta tanymaisyz. Jalpy, akter tańdaý kezinde qandai printsipke súienesiz?
–Eger sen ózińdi kásibi akter retinde syilasań, onda eshqashan toida asaba bolmaisyń. Akademiialyq teatrda akter bolyp qyzmet etesiń be, onda eshqandai jeńiltek serialǵa túspeisiń. Meniń talabym osyndai. Erjanǵa da, Qýandyqqa da osyny ylǵi aitamyn. Al Toǵyzaqovtyń jaǵdaiy sál basqasha. Ol kisi alǵashqy kinoǵa túskende 66 jasta edi. Úlken kisi bolǵannan keiin basqasha qaraisyń. Sonyń ózinde de, aitatyn jerde aitamyn. Bir kúni kóshede kele jatsam, Toǵyzaqov qolyna mikrovolnovka ustap, jarnamada tur. Qatty ashýlandym. «Sen búkil halyqtyń «Shaly» emessiń be, endeshe mundaiǵa túsýge haqyń joq!» dep ózine aittym da. «Serialdarǵa, rolikterge túsýden bas tartýyń kerek. Ol seniń deńgeiiń emes» dep aittym. Bul ustazdarymnyń maǵan qoiǵan talaby. Men de sony talap etemin. Eger Toǵyzaqov úlken bir filmderge túsip jatsa, oǵan qarsy emespin. Al tapsyrysty, naýqanshyl dúnielerge túsýine qarsymyn. Qýandyq pen Erjan ondaidy jaqsy biledi. Túsinedi. Olar kásibi akterlar. Al Toǵyzaqov akter emes. Ol – fýnktsiia.
ASANÁLIGE ARNALYP JAZYLǴAN EDI…
–Belgili teatr synshysy, marqum Áshirbek Syǵai aǵamyz suhbattarynda, maqalalarynda Erjan Nurymbetov pen Qýandyq Qystyqbaevty únemi maqtap, joǵary baǵalap júretin edi. Sahnaǵa adal jigitter dep aýzynan tastamaityn. Siz akter tańdaǵanda kimmen keńesesiz? Kimderdiń pikirine qulaq túresiz?
–Akter tańdaǵanda Janna Qýanysheva jaqsy kómektesedi. Jaqyn dosym. Qazaqtyń belgili aktrisasy. «Qazaqfilmde» akterlar bóliminiń meńgerýshisi. Akterlardyń bárin biledi. Eń basynda kastingti Janna júrgizedi. 100 adamnan 5 adam qalǵanda men tańdaimyn.
–Iaǵni, sizdiń filmderińizden eshqashan tanymal shoýmenderdi kórmeimiz ǵoi?
–Joq, kórmeisizder. Jannaǵa da únemi osyny aitamyn. Júz jerden myqty akter bolsa da, serialdarda jyltyńdap júrgenderdi túsirmeimin.
–Sizdiń filmderińizge túsýge ózi suranǵan akterlar boldy ma?
–Ondailar kóp. Biraq, akterdi men de tańdamaimyn, material tańdaidy. Máselen, Erbolat Toǵyzaqovty alaiyq. Negizi, stsenariidi o basta Asanáli Áshimovke arnap jaza bastaǵanmyn. «Kto vy, gospodin Ka?» degen stsenariidi de arnaiy Asekeńe jazǵanmyn. «Atamannyń aqyry» degen áigili filmniń jalǵasy retinde jazylyp edi. Film shyqqannan keiin kórip, kóńilim qaldy. Oiym múlde basqa bolatyn. Sol film shyqpai qalǵannan keiin Asekeńe arnap taǵy bir stsenarii jazatyn bolyp keliskenbiz. «Shaldy» ol kisimen aqyldasyp otyryp bastaǵanmyn. Bara-bara qarasam, keiipker Asekeńnen alystap bara jatyr. Onsha uqsamaidy. Asanáli aǵamyz qazir glamýrnyi shal ǵoi. Meniń «shalym» basqa. Kinony túsirýge úsh aidai ýaqyt qaldy. Basqa shaldardy qarap júrdik. Asekeńe aita almai júrmin. Nurjuman Yqtymbaevty qaradyq. Oblystyq teatrlardan da izdestirip jattyq. Bir kúni «Qazaqfilmge» kele jatsam, Toǵyzaqov aldymnan shyqty. Sypyrtqy-kúrek salǵan arbasyn súirep kele jatyr eken. Amandastyq. Táshkisin súirep, ótip ketti. Artynan qarasam, jas bala siiaqty. Boiy da alasa ǵoi óziniń. «Qasymych!» dep edim, jalt qarady. Keremet fokýs boldy. Beti ájim-ájim, jalt qarady. Toqtatyp alyp, qasyna bardym. «Kitap oqisyń ba?» deimin. «Oqimyn» deidi. «Hemingýei degen jazýshyny estýiń bar ma?» deimin. Temekisin burqyratyp: «Voobshe-to on moi liýbimyi pisatel», – deidi. «Shal men teńizdi» de oqyǵan eken. Mine, endeshe! Bul kezdeisoqtyq emes dep oiladym da, stsenariidi oqýǵa berdim. 1-2 kúnnen keiin kezdestik. Oqypty. Qalai ekenin surasam, «jaqsy» dep ary qarai ketip bara jatyr. Toqtatyp aldym. Sóilestik. Ózi kinoshnik. Tájiribesi mol. Dalada júrgen adamdar kinoǵa túskisi keledi ǵoi. Al myna kisi kinonyń tabiǵatyn biledi, túskisi kelmeidi. At-tonyn ala qashty. Áreń kóndirdik. Kinoproba shyqqannan keiin qarasam, izdegenim osy shal. Týra stsenariidegi shal. Endi Asekeńe baryp aitý kerek boldy. Súmireiip bardym. «Aseke, renjimeńiz. Bul siz emes, basqa shal», – dep túsindirip aittym. Asekeń ashýlandy. Bul jerde kóńiljyqpastyqqa salyp, Asekeńdi túsirsek, film shyqpas edi. Sony túsindirip aitýǵa tilim jetpedi. Biraq, film shyqqannan keiin Asanáli aǵamyz moiyndady, rizashylyǵyn bildirdi. «Shalǵa» «Qulagerdi» ózi berdi.
–Nege intellektýaldyq kino shyǵarý azaiyp barady? Mysaly, «Amanatqa» eshkim barmady dep aitýǵa bolady. Ádette buryndary kitap oqityn adamdar kinoǵa barady delinetin. Qazir kinoǵa kimder barady?
–Kinonyń tabiǵaty ózgerdi. Kino ózgergennen keiin kórermen de ózgerdi. Qazir kinoǵa baratyndardyń jasy 14-24 jas aralyǵynda. Eń negizgi kórermen osy. Tineidjerler barady. 12 jyl shetelde turdym ǵoi. Damyǵan elderde tek Fellininiń, basqa da ataqty rejisserlardyń ǵana kinosyn kórsetetin arnaiy kinoteatrlar bar. Al kópshilik «Transformerge» barady, «Avatarǵa» barady. Olarǵa ne kerek? Bir jarym saǵat miyn óshirip tastaýy kerek. Keibir rejisserlarymyz buryn 1 minýttyq jarnama túsirip júrse, qazir bir jarym saǵattyq jarnama túsiretin boldy. Ondaiǵa men barmaimyn. Qazirgi kinony kóre almaimyn. Ózimniń 150 kinodan turatyn tizimim bar. Solardy ainalyp kelip qarap otyramyn. Onyń ishinde sheteldiń myqty dúnielerimen qatar, ózimizdiń Sháken aǵamyzdyń filmderi de bar, «Kókserek» bar. Sol arqyly ózimniń ishki tazalyǵymdy saqtaǵym keledi. Al qoqym-soqymǵa bir kirseń, odan qaityp shyǵa almaisyń. Bylǵanyp qalasyń. Kózqarasyń bylǵanady. Qazirgi zamannyń kitaptaryn oqymaimyn, qazirgi zamannyń kinosyna barmaimyn. Klassikany oqimyn. Eski spektaklderdi kóremin. Qazirgi zamannyń estetikasyn múldem qabyldai almaimyn.
–Balalaryńyzben otyryp kino kórmeisiz be?
–Joq, kórmeimin.
–Al balalaryńyzǵa qandai kitap oqyp, qandai kino kórý jóninde óz pikirińizdi tańatyn kezińiz bola ma?
–Aitpaimyn. Bir-eki ret qana bolmaityn shoýlardy kórip otyrǵandarynda teledidardy óshirip tastadym. Bar qarsylyǵym sol boldy. Ózderi keńes suramasa, ózim eshteńe aitpaimyn. Tipti, balalarym meniń nemen ainalysatynymdy da onsha túsine bermeidi ǵoi deimin. Ótkende kóshede bireýler menimen sýretke tússe, kishi qyzym «oni chego ot tebia hotiat?» dep jatyr. Óz pikirimdi tańbaimyn. Internette kóp otyrmaýdy ǵana ótinemin. Kóbirek birge qydyrýǵa tyrysamyn. Aýyl jaqqa aparamyn. Bir bilerim, qazirgi zamannyń balasy múldem basqa.
–Dál qazirgi jaǵdaida Bilim ministri bolsańyz, ne ister edińiz? Mádeniet ministri bolsańyz she?
–Asylyp óletin edim… Bizde mádeniet bar ma? Bilim berý deisiz, bilimniń ózi joq qoi bizde! Bilim berý salasy turalap tur. Bilimdi jastar bar, biraq jalpy kópshiliktiń deńgeii óte tómen. Qazirgiler kez kelgen nárseni Gýgldan izdeidi. Bul qorqynyshty urpaq.
–Aldaǵy josparyńyz… Ne túsiresiz?
–Birneshe daiyn stsenarii bar. Biraq, aqsha joq. Qazir bizge ministrlik aqsha bermeidi. Olardyń jospary basqa. Sol, qaldyryp ketken jerlerinde otyrmyz… Bolashaqta kino túsiremin be, túsirmeimin be, bilmeimin. Bári qirap jatsa, nemenege jetisip kino túsiremiz? Qazir «Ostorojno, korova!» degen siiaqty nárselerdi túsirý kerek. Men ondaidy túsire almaimyn. Ondaiǵa «qabiletim jetpeidi»…
–Áńgimeńizge rahmet!
