ەرمەك تۇرسىنوۆ – تانىستىرۋدى قاجەت ەتپەيتٸن ەسٸم. اتى دا, زاتى دا بٶلەك فيلمدەرٸنٸڭ قاي-قايسىسى دا ارتىنان داۋ ٸلەستٸرە جٷردٸ. شۋ-شىرقان تۋدىردى. كينولارى عانا ەمەس, ٶزٸ دە سولاي. بٸر سۇحباتى شىقسا, اي جارىم تالقىلانىپ جٷرگەنٸ. بٸر ماقالا جازسا, جۇرتتىڭ بەرٸ كٶشٸرٸپ باسىپ جاتقانى. ال بٸز… تەك كينو تۋرالى سٶيلەستٸك…
– «كەلٸن», «شال», «كەنجە»… كٶپ تالقىلانعان, كٶپ شۋ دا تۋدىرعان تريلوگييا. وسى ٷش فيلمدٸ تٷسٸرۋگە باس-اياعى جەتٸ جىل ۋاقىت كەتٸپتٸ. ال وعان دەيٸن ويىڭىزدا قانشا ۋاقىت پٸسٸپ جٷردٸ? و باستا وسىلاي بولادى دەپ جوسپارلادىڭىز با, ەلدە ستسەناريي ۋاقىت ٶتە كەلە ٶزگەردٸ مە?
–باسىنان سولاي جوسپارلاندى. «كەلٸن», «شال» جەنە «كەنجە». ەرقايسىسى جەكە فيلم بولعانىمەن, بٸرتۇتاس دٷنيە. بٸرٸنشٸ قادام – «كەلٸن», ەكٸنشٸ قادام – «شال», ٷشٸنشٸ قادام – «كەنجە». ارعى تامىرىمىزدان باستاۋ الادى. شارتتى تٷردە ٸٸ عاسىر دەپ قويدىم, التاي تاۋىنان ارعى اتامىز شىعىپ, تاۋدان دالاعا تٷستٸ. ياعني, قازاقتىڭ دالاسىنا. بۇل – ەكٸنشٸ قادام. ودان كەيٸن دالادان قالاعا كٶشٸپ كەلدٸك. بۇل – ٷشٸنشٸ قادام. تريلوگييا وسىمەن بٸتەدٸ.
بٸرٸنشٸ فيلمدەگٸ ەڭ نەگٸزگٸ وي – انا. ەيەلدٸڭ ورنى. بەرٸ شەشەدەن باستالادى. قازاقتىڭ اناسى – قاسيەتتٸ ۇعىم. ەكٸنشٸ فيلم – ەكە. شال. «كەنجە» دەگەن – بالا. وسىنىڭ بەرٸن بٸرٸكتٸرگەندە وتباسى شىعادى. شەشەي, ەكەي جەنە ونىڭ بالاسى. بۇل يدەيا ستۋدەنت كەزٸمدە ويىما كەلگەن. نەگٸزٸندە, كٶپ ويلانىپ, تەز جازاتىن اداممىن. ۇزاق ويلانامىن. «كەلٸندٸ» ٷش اپتانىڭ ٸشٸندە جازىپ بٸتٸردٸم. بٸراق, ويدا پٸسٸپ-جەتٸلۋٸنە ۇزاق ۋاقىت كەتتٸ. «شالدى» دا سولاي. «شالدى» حەمينگۋەيمەن بٸرٸكتٸردٸم. ٶيتكەنٸ, «شال مەن تەڭٸزبەن» ساباقتاس يدەيالارى بولدى. وسى شىعارماعا سٷيەنە وتىرىپ جازدىم ستسەنارييدٸ. ال «كەنجە» باياعىدا جازىلىپ قويعان دٷنيە. ول بٸزدٸڭ زامانداسىمىز. قازٸرگٸ ۋاقىت. سوندىقتان, ەڭ وڭاي جازىلعانى. ويدان شىعارمايسىڭ, تاريحتى وقىمايسىڭ, مۇراعاتتى اقتارمايسىڭ, بەرٸ كٶز الدىڭدا تۇرعان نەرسە. «كەنجە» ەڭ باسىندا جازىلعان ستسەناريي ەدٸ, ەڭ سوڭىندا تٷسٸرٸلدٸ.
تريلوگييانىڭ تاريحى وسىنداي. ەرينە, نەشە تٷرلٸ ەڭگٸمە بولدى. ەسٸرەسە, «كەلٸن» شىققاندا. ول كەزدە مەن قازاقتىڭ جاۋىنا اينالىپ شىعا كەلدٸم. قازاققا جات كينو دەگەن ەڭگٸمە ايتىلدى, «قازاقتىڭ تاريحىن بۇرمالاما» دەپ اقىل ايتقاندار بولدى. بٸراق, ونىڭ بٷگٸنگٸ قازاققا قاتىسى دا شامالى. مەسەلەن, قازٸرگٸ يتالييالىقتاردىڭ بۇرىنعى تاريحىنا قاراڭىز. مىسىرلىقتاردىڭ ارعى اتالارى – پەرعاۋىندار. سوندىقتان, «كەلٸندٸ» تٸكەلەي قازاقتارمەن بايلانىستىرۋعا بولمايتىن شىعار. بٸراق, ول بٸزدٸڭ ارعى تاريحىمىز, ارعى تامىرىمىز ەكەنٸن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
–سٸز كينوعا كەش كەلدٸڭٸز. 45 جاستان كەيٸن. بۇل اقىل توقتاتاتىن, ٶمٸرگە باسقاشا كٶزقاراسپەن قارايتىن مەزگٸل. ەگەر ودان ەرتە كەلگەن بولساڭىز, ٶزٸڭٸزدٸ كينونارىقتىڭ قاي تۇسىنان كٶرەسٸز?
–مەن كينوعا ەڭ العاش 27 جاسىمدا كەلگەنمٸن. ول كەزدە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, «لەنينسكايا سمەنا» دەگەن گازەتتە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنمٸن. ەكٸ جىلدان كەيٸن بٸرٸنشٸ كٸتابىم شىقتى. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىمەن قارىم-قاتىناسىم جاقسى ەدٸ. جيٸ-جيٸ بارىپ تۇراتىنمىن. ول كەزدە بۇل شىعارماشىلىق ۇيىم كەدٸمگٸدەي جازۋشىلار وداعى بولاتىن. سول ۋاقىتتا بٸر گازەتتەن مەسكەۋگە كينودراماتۋرگتەر مەن ستسەناريستەردٸ وقۋعا شاقىرىپ جاتقانىن كٶزٸم شالدى. گوسكينونىڭ قاراماعىنداعى جوعارعى كۋرس. وسىلايشا, 1988 جىلى مەسكەۋگە كەتٸپ قالدىم. 27 جاستامىن. ستسەناريي جازىپ, الماتىعا قايتىپ كەلدٸم. ۆيكتور پۇسىرمانوۆ دەگەن رەجيسسەر بولعان. مەسكەۋدە وقىپ جٷرگەنٸمدە مەنٸ ٸزدەپ كەلگەن. ەۆرەيلەرگە ستسەناريي سۇراپ بارسا, «بٸزدٸ قايتەسٸڭ, ٶزٸڭنٸڭ ەۆرەيٸڭ بار ەمەس پە?» دەپ, ماعان سٸلتەپتٸ. سٶيتٸپ ٸزدەپ كەلدٸ. ستسەناريي جازىپ بەرۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. تاحاۋي احتانوۆتىڭ پەساسى بويىنشا, ەبٸلقايىر جٶنٸندە ستسەناريي جازىپ بەردٸم. ول فيلم 1991 جىلى شىقتى.
–بۇل كينوستسەناريست رەتٸندەگٸ قادام عوي. ال رەجيسسەر رەتٸندە?..
–1992-93 جىلدارى امەريكادا جٷرگەنٸمدە رەجيسسەر رەتٸندە العاشقى دەبيۋتٸم بولدى. اقش-تىڭ يۋتا شتاتىندا سولت-لەيك-سيتي دەگەن قالا بار. مورمونداردىڭ استاناسى. سول جەردەگٸ كينو ماماندارىنا بٸرنەشە ستسەناريي جازىپ بەرگەنمٸن. بٸر كٷنٸ كينو تٷسٸرۋ الاڭىنا كەلسەم, رەجيسسەر ٸشٸپ كەتٸپتٸ. ستيۆ دەگەن پروديۋسەر بار ەدٸ, ماتەريالدى ٶزٸمنەن ارتىق ەشكٸم بٸلمەيتٸنٸن العا تارتىپ, فيلمدٸ قولعا الۋىمدى سۇرادى. قىسقاسى, كينو الاڭىنا يتەرگەندەي ەتٸپ شىعاردى. بۇل كەزدەيسوق جاعداي. مەن رەجيسسەر ەمەسپٸن, نەگٸزگٸ ماماندىعىم – كينودراماتۋرگ. سٶيتٸپ باستالىپ كەتتٸ. بٸرنەشە بەينەروليك تٷسٸردٸم. مورمونداردىڭ تاپسىرىسىمەن ەلەۋمەتتٸك جارناما تٷرٸندەگٸ ەكٸ فيلم تٷسٸردٸم. الماتىعا قايتىپ كەلگەننەن كەيٸن دە ستسەناريي جازۋدى توقتاتقان جوقپىن. «مۇستافا شوقايدى» جازدىم. «تسۆەتوچنيك» دەگەن بٸر فيلمنٸڭ ستسەنارييٸن جازعان ەدٸم, ول كينو بولىپ شىققاندا «كتو ۆى, گوسپودين كا?» دەپ شىقتى. رٷستەم ەبدٸرەشقا «قۇراق كٶرپە» دەگەن ارنايى ستسەناريي جازىپ بەرگەنمٸن. وسىلاي بٸرنەشە ستسەناريي جازىلدى. سٶيتٸپ جٷرگەندە اقتان ارىم قۇبات دەگەن قىرعىز رەجيسسەرٸ كەلدٸ. ەكەۋمٸز دوس ەدٸك, جاقىن ارالاساتىنبىز. سول اقتان بٸر وقيعانى ايتتى. «كەلٸننٸڭ» سينوپسيسٸمەن كٶپتەگەن ويلارى ساباقتاسىپ تۇردى. سوندىقتان ستسەنارييدٸ جازعاندا اقتانعا بەرگەنمٸن. ول باستادى دا, ەرتٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى تٷسٸرمەي كەتتٸ. دەل سول كەزدە سەرگەي ەزٸموۆ «قازاقفيلمنٸڭ» پرەزيدەنتتٸگٸنەن كەتٸپ, ورنىنا انار قاشاعانوۆا كەلگەن. اقتان تٷسٸرمەي كەتكەننەن كەيٸن انار قاشاعانوۆا ٶزٸم تٷسٸرۋٸمدٸ سۇرادى. «ماتەريالدى ٶزٸڭنەن ارتىق ەشكٸم بٸلمەيدٸ ەرٸ باستاعاننان كەيٸن اياعىنا جەتكٸزۋ كەرەك» دەگەندٸ ايتتى. سٶيتٸپ, كينو تٷسٸرۋ الاڭىنا يتەرگەندەي ەتٸپ شىعاردى. كەيبٸرەۋلەر رەجيسسەرلٸك ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرسە, مەن مەجبٷرلٸكتەن قولعا الدىم. سٶيتٸپ اياق استىنان رەجيسسەر بولىپ شىعا كەلدٸم.
–رەجيسسەر رەتٸندە ٶزٸڭٸزدٸ قالاي باعالايسىز? سٸزدٸڭ بويىڭىزدا رەجيسسەرلٸك قاسيەت باسىم با, ەلدە كينودراماتۋرگ رەتٸندە مىقتىسىز با?
–دراماتۋرگ بولا جٷرٸپ, كٶپتەگەن ستسەناريي جازدىم. رەجيسسەرگە بەرەسٸڭ. كەيٸن كينو شىققاندا قاراساڭ, كٶڭٸلٸڭ تولمايدى. «ەتتەگەن-اي!» دەيتٸن تۇستارى كٶپ بولادى. ستسەنارييدٸ جازعاندا بٸر كينونى كٶز الدىڭا ەلەستەتٸپ وتىراسىڭ. كينو شىققاندا قاراساڭ, سەنٸڭ الدىنداعى سۋرەتٸڭمەن ساباقتاسپايدى, مٷلدەم باسقا جاققا كەتٸپ قالادى. ەشتەڭە ايتا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ, رەجيسسەردٸڭ كٶزقاراسى باسقا. بٸرنەشە رەت ستسەنارييلەرٸم ويلاعانىمداي ەمەس, مٷلدەم باسقا كينو بولىپ شىققاندا ٸشٸمنەن ٶكٸنٸپ جٷردٸم. جالپى, رەجيسسەر رەتٸندە بٸرەۋدٸڭ جازعان ستسەنارييٸن تٷسٸرە المايمىن. تەك قانا ٶزٸمدٸكٸن تٷسٸرەمٸن. ەگەر بٸر جەردەن قاتە كەتسە, تەك ٶزٸڭنەن كٶرەسٸڭ.
باعالاۋعا كەلسەك… مەنٸڭ ۇستازدارىم ٶتە بيٸك دەرەجەدەگٸ كٸسٸلەر بولدى. اتاپ ايتساق, دانەلييا, مەرەجكو, ريازانوۆ, ميتتا, موتىل, ۆالەريي سەمەنوۆيچ فريد. شەتٸنەن سوۆەتتٸك كينونىڭ بەتكەۇستارلارى. ولاردىڭ ۇستازدارى ەيزەنشتەين, دوۆجەنكولار. دەستٷر ساباقتاستىعى ٶتە مىقتى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا كينونىڭ تابيعاتىن, كينونىڭ زاڭدارىن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن. ال سوۆەت وداعىنىڭ كينوسى وسال بولعان جوق. گولليۆۋدتىڭ ٶزٸ كەزٸندە سولاردىڭ كينوسىنا قاراپ وتىرىپ ٷيرەنەتٸن. مۇنداي ۇستازداردىڭ كٶپتەگەن يدەياسى, وي-پٸكٸرٸ شەكٸرتتەرٸنە امانات بولىپ قالدى. ونى ٶزٸم ٷنەمٸ ورىنداۋعا تىرىسامىن. ەڭ باستىسى – جاۋاپكەرشٸلٸك. ٶزٸڭە, ٶز ٸسٸڭە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸك. ەشقانداي تاپسىرىسپەن جۇمىس ٸستەمەۋ كەرەك. جۇمىستى قولعا الدىڭ با, ونى جوعارى كەسٸبي دەرەجەدە ٸستەۋ كەرەك. ٶز شىعارماشىلىعىما باعا بەرە المايمىن. بٸراق, كەسٸبي دايىندىقپەن كەلگەنٸم انىق.
جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەننەن تۋادى, بٸر كينوعا شامامەن ەكٸ جىلداي ۋاقىت كەتەدٸ. بۇل از ۋاقىت ەمەس. ال مەنٸڭ دوسىم تيمۋر بەكمامبەتوۆ جىلىنا تٶرت كينو تٷسٸرەدٸ. تيمۋردى جاقسى كٶرەمٸن. مەسكەۋدە جٷرگەندە جاقىن ارالاساتىنبىز. ٶتە دارىندى, مىقتى جٸگٸت. بٸراق, ونىڭ كينولارى جەڭٸلتەك. كٶبٸنەسە كومپيۋتەرگە سٷيەنە وتىرىپ جاسالادى. بۇل ادامنىڭ ينتەللەكتٸسٸنە بايلانىستى نەرسە ەمەس. مۇندا تەحنيكالىق, تەحنولوگييالىق ينتەللەكت باسىمدىققا يە بولىپ تۇر.
قازٸر كينو تٷسٸرۋ ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸنە اينالىپ كەتتٸ. جاقسى كينو كٶرگەندە ادام قۋانۋى كەرەك. ال قازٸرگٸ بٸزدٸڭ كينولاردى كٶرگەندە قۋانا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ, دەڭگەي تٷسٸپ كەتتٸ. ەلٸكتەۋ كٶپ. ٶز ويىمىز جوق. جۇرتتى كٷلدٸرگٸمٸز كەلەدٸ. كٷلكٸنٸڭ ٶزٸ دە تٷككە تۇرمايتىن بولىپ شىعادى. ويسىز. كٷلكٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ ار جاعىندا وي بولۋى كەرەك. ال قازٸرگٸ كينولارداعى كٷلكٸ – «احا-حا, يحا-حا». بۇل دٷنيەلەر, ياعني سوڭعى جىلدارى كينو دەپ تٷسٸرٸلٸپ, كينو رەتٸندە كٶرسەتٸلٸپ جٷرگەن دٷنيەلەر – كينو ەمەس. بايان ەسەنتاەۆا, نۇرتاس ادامبايلاردىڭ تٷسٸرٸپ جٷرگەندەرٸ كينو دەۋگە كەلمەيدٸ. مەيلٸ عوي, تٷسٸرە بەرسٸن. بٸراق, باسىن اشىپ الۋ كەرەك, ولاردٸكٸ ەشقانداي دا كينو ەمەس. باسقا نەرسە. جانرىن ٶزگەرتۋ كەرەك شىعار, بەلكٸم. بۇلاردىڭ ەڭ باستى ويى – اقشا جيناۋ. ال ناعىز ٶنەر ادامى اقشا ٷشٸن جازبايدى. مۇحتار ەۋەزوۆ ابايدى اقشا ٷشٸن جازعان جوق. شەكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆتار اقشانىڭ قۇنىن بٸلەتٸن, بٸراق اقشا ٷشٸن جازبايتىن. ال قازٸرگٸلەر و باستان-اق اقشانى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويادى. قازٸرگٸ كينولاردىڭ كينو دەگەننەن گٶرٸ بيزنەس جوباعا كەلەتٸنٸ سوندىقتان بولسا كەرەك. كينونىڭ اتى دا ٶزگەردٸ قازٸر. كينو تٷسٸرۋگە بەل بۋدىڭ با, بٷكٸل جان-دٷنيەڭمەن سوعان بەرٸلەسٸڭ, ٷلكەن دايىندىقپەن كٸرٸسەسٸڭ. باسىندا قورقاسىڭ. ىلعي سول. ال كينو بٸتكەننەن كەيٸن اۋىراسىڭ. ٶزٸم ەر كينودان كەيٸن 3-4 ايداي اۋىرامىن.
«شالدان» كەيٸن قاتتى «اۋىردىم»
–تۋرا ماعىناسىندا ما, اۋىسپالى ماعىنادا ما?
–كەيدە تۋرا ماعىناسىندا. «كەلٸندٸ» تٷسٸرگەننەن كەيٸن جارتى جىل اۋىرىپ جاتتىم. تاۋدا جٷرٸپ, سۋىق تيگٸزٸپ الدىم. «شالدان» كەيٸن دە «اۋىردىم». ەشتەڭە جازا المايسىڭ, ەرٸ-بەرٸ سەندەلٸپ جٷرەسٸڭ دە قوياسىڭ. بوس كەڭٸستٸكتٸ سەزٸنەسٸڭ. بٸردەڭەدەن ايىرىلىپ قالعانداي بولاسىڭ. ماتەريالدان ٶزٸڭدٸ ەزەر اجىراتاسىڭ. جٸبەرگٸڭ كەلمەيدٸ. كينو دا بٸر پەرزەنتٸڭ.
–وسى ارالىقتا جٷرٸپ «جاتتى» تٷسٸردٸڭٸز. بٸر قاراعاندا قاراپايىم, بٸراق ايتارى كٶپ فيلم رەتٸندە باعالاندى. «كەنجە» ارقىلى ۆيرتۋال ٶمٸر سٷرەتٸندەردٸڭ بەتٸن بەرٸ قاراتقىم كەلدٸ دەگەندەي پٸكٸر ايتقانسىز. «جات» ارقىلى نە ايتپاق بولدىڭىز? ويىڭىزدى جەتكٸزٸپ ايتا الدىڭىز با?
–قازٸرگٸ كەزدە كينوعا ادام كٶپ بارمايدى. سونىڭ ٸشٸندە مەنٸڭ كينولارىما. قازٸرگٸ كٶرەرمەن «ترانسفورمەرگە» بارادى. نەمەسە «كەلينكا سابيناعا» بارادى. ونى ەسكەرمەسەڭ بولمايدى. قازٸرگٸ نارىق زامانى – مەنٸڭ جاۋىم. نەمەسە وسى زامانعا مەن جاۋمىن با, بٸلمەيمٸن. ارامىزدا كونفليكت بار. «جات» – مەنٸڭ ديپلومدىق جۇمىسىم. شيرەك عاسىر بويى وسى ستسەنارييدٸ ساقتاپ جٷردٸم. ۋاقىتى 25 جىلدان كەيٸن كەلدٸ. جالپى, ەشقاشان بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸن كينوعا ارقاۋ ەتكٸم كەلمەيدٸ. ەگەر جازسام, ۇلتتىڭ تاريحىنا سٷيەنە وتىرىپ, بٷكٸل ادامزاتتىق پروبلەمانى كٶتەرگٸم كەلەدٸ. «جات» – ادامنىڭ جالعىزدىعى. ادام مەن قوعام, ادام مەن قۇدايدىڭ قارىم-قاتىناسى. ادام جالعىزدىقتى كٶتەرە الا ما, وسى دٷنيەگە سىيىسا ما, سونى كٶتەرگٸم كەلدٸ. ٶمٸردە بولعان وقيعا, اۋىلىمىزدا جۇماقان دەگەن كٸسٸ بولعان. ەلدٸڭ مالىن باعادى. ايىنا بٸر رەت تاۋدان تٷسەدٸ دە, اۋلا-اۋلانى ارالاپ, اقشا جينايدى. ٷلكەندەر بٸزدٸ بالا كٷنٸمٸزدە جۇماقانمەن قورقىتاتىن. «تٸلٸمدٸ الماساڭ, جۇماقانعا بەرٸپ جٸبەرەم» دەگەندٸ كٶپ ەستيتٸنبٸز. جۇماقان تاۋدان تٷسٸپ كەلە جاتقاندا بالا بٸتكەن جان-جاققا قاشىپ تىعىلاتىنبىز. ال ول ٶزٸمەن-ٶزٸ جٷرگەن كٸسٸ. ٷلكەن مالاقايى بار, تون كيٸپ جٷرەدٸ. ەشقاشان داۋىسىن ەستٸگەن ەمەسپٸن. اقشاسىن جيناپ, دٷكەنگە بارىپ كەرەك-جاراعىن الادى دا, قايتادان تاۋعا تارتىپ كەتەدٸ. كەيدە مەن ارتىنان اڭدىپ جٷرەتٸنمٸن. بٸر قۇپييا كٸسٸ ەدٸ. كەيٸن ٶسكەندە بٸلدٸم, بۇل كٸسٸ سوعىسقا قاتىسپاي, تاۋعا قاشىپ كەتكەن ەكەن. ٶزٸ بارىمتاشى. مالدى ايداپ كەتەدٸ دە قىرعىزعا ساتادى. قىرعىزدىڭ مالىن ايداپ ەكەتٸپ, مىنا جاققا ساۋدالايدى. چەكيستەر تاۋ-تاستى ارالاپ, تابا الماعان ەكەن. بالا كەزٸمنەن ەسٸمدە قالعان كٶرٸنٸس. ستسەنارييدٸ سول وقيعاعا سٷيەنە وتىرىپ جازدىم. اشارشىلىق كەزٸ, بەرٸ كوممۋنيست بولىپ, كولحوزداسىپ جاتقاندا ول كٸسٸ تاۋعا قاشىپ كەتەدٸ. سول تاۋدا قالادى. قوعام مەن جەكە ادامنىڭ تەكەتٸرەسٸ. اقىرىندا بەرٸبٸر قوعام جەڭٸپ كەتەدٸ. بٸزدە دە سولاي.
مەن ەشقاشان ەشقانداي شىعارماشىلىق وداققا مٷشە بولعان ەمەسپٸن. ۇجىمدىق حاتتارعا قول قويمايمىن. ەگەر بٸردەڭە جازۋ كەرەك بولسا, ٶز اتىمنان جازامىن. سوعان قاراپ بٸرەۋلەر مەنٸ وپپوزيتسيونەر دەپ ويلايدى. اندا-ساندا ساياسي جاعدايعا ٷن قاتىپ, قوعامداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تۋرالى ماقالا جازاتىنىم بار. تەلەۆيدەنيەدە پٸكٸر ايتىپ قالاسىڭ. شۋ بولادى. سونى باسقاشا تٷسٸنەتٸندەر بولادى. بٸراق, ونىڭ بارلىعى مەنٸڭ جەكە تٷسٸنٸگٸم, ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسىم. مەن «نۇر وتانعا» دا قوسىلمايمىن, وپپوزيتسيياعا دا قوسىلمايمىن. ٶزٸممەن-ٶزٸم, كٸسٸكيٸك بولىپ جٷرە بەرەمٸن. ايتپاقشى, مەنٸ ەلگە قاراعاندا, شەتەلدە كٶبٸرەك تانيدى. ەسٸرەسە, «كەلٸن» 12 گران-پري الىپ, «وسكاردىڭ» وندىعىنا ٸلٸككەندە تاني تٷستٸ. شەتەلدە كٶپ جازىلدى. ماقتاپ جازدى. ٶز قازاعىم تٷسٸنبەدٸ. ايتپاعاندارى جوق. مٸنە, ەر ادام ٶزٸنشە جالعىز. «جات» تا سونداي يدەيادان تۋدى.
–سوعىسقا بارمادى. قاشىپ كەتتٸ. ۇستاتپادى. بٸراق, ونىسى باتىرلىق ەمەس قوي?
–ەرينە, باتىرلىق ەمەس.
–بٸراق, سول كينودا باتىرلىق سيياقتى كٶرٸنبەي مە? بۇعاۋعا باسى سىيماعان دەگەندەي كٶزقاراس قالىپتاسپاي ما?
–بۇل جەردە ەكٸ نەرسە بار. كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶزٸمەن قاراعاندا, ەرينە, ول ساتقىن. «بٸزدٸڭ بايلارىمىزدى سوعىسقا اتتاندىرىپ, ٶزٸڭ بۇعىپ قالدىم دە!» دەپ ونى بٸر كەيٸپكەر ايتادى دا عوي. بٸراق, مەنٸڭشە, ول – باتىر. كٶپكە قارسى شىعىپ, بيلٸككە باعىنباي, ٶزٸندٸك جەكە پٸكٸرٸن ۇستانۋى ناعىز باتىرلىق ەمەس پە?! ٶزٸن-ٶزٸ قوعامعا قارسى قويىپ وتىر عوي. ەگەر قارسى كەلمەسە, اتتان تٷسٸپ قالسا, ول ٶزٸنٸڭ بولمىسىنان ايىرىلار ەدٸ. اتتان تٷسكەلٸ قازاق قازاقتىقتى جوعالتا باستادى. بولمىسىنان اجىرادى. ال مىناۋ اتتان تٷسپەي جٷرگەن كٸسٸ. سوندىقتان دا ونى جاقتادىم. جالپى, بالا كەزٸمنەن قاشاندا ەلسٸزدەرگە جاقپىن. ٶيتكەنٸ, كٶپشٸلٸكتٸڭ ٸسٸ ەردايىم وڭ بولا بەرمەيدٸ.
–ال ٸليياستىڭ ەركٸندٸگٸ ونىڭ قالىپتى تۇرمىس سالتى ما, ەلدە ارمانى ما? ٸليياستى قازاق دەپ الساق, ونىڭ ەركٸندٸگٸ بار نەرسە مە, ەلدە ارمان با?
–ارمان شىعار. ەركٸندٸك, بوستاندىق – حالىقتىڭ ارمانى. ٸليياس اندا-ساندا ەلگە تٷسٸپ, حالىققا كٶمەكتەسەدٸ عوي. ول دا ادام. بٸراق, وسىنداي جولدى تاڭداپ الۋ ارقىلى ول بەرٸنەن ايىرىلعان. ماحابباتىنان, دوستىعىنان ايىرىلعان. ٶزٸنٸڭ شىندىعىمەن عانا قالعان. ايتايىن دەگەنٸم, اقيقاتتىڭ جولىن قۋعان ادام ٷنەمٸ جالعىز. اباي دا سولاي ەمەس پە?!. ٸليياستىڭ وقيعاسى تۇتاستاي مەنٸڭ ويىممەن ساباقتاسىپ جاتىر. وڭبايمىز عوي…
شالدارىمىز اداسىپ جٷرسە, جاستارعا نە جورىق?!
–«جاتتى» دا, «شالدى» دا كٶپشٸلٸك جاقسى قابىلدادى. دەگەنمەن, باسقا فيلمدەرگە ۇقساتۋشىلار دا بولدى. مىسالى, اياعان شەجٸمبايدىڭ «قاسقىر ادام» فيلمٸنٸڭ ستسەنارييٸنە كەلەدٸ دەگەن پٸكٸر بولدى. نە دەيسٸز?
–ونداي پٸكٸردٸ وقىعان جوقپىن, بٸلمەيمٸن.
–«شال» پروكاتتا ٶتە تابىستى بولدى. 53 ميلليون تەڭگە تاپتى.
–بٸلمەيمٸن, ول «قازاقفيلمنٸڭ» تابىسى عوي.
–جىل فيلمٸ اتاندى. ەربولات توعىزاقوۆ ٷزدٸك ەرتٸس اتاندى. باسقا قاي فيلم سٸزگە وسىنداي تابىس ەكەلدٸ?
–«شالدىڭ» وقيعاسى ٶتە قاراپايىم. كٶپشٸلٸككە ٶتە تٷسٸنٸكتٸ بولدى. سوعان قاراماستان, كەيٸن رەتسەنزييالاردى وقىعاندا تاڭعالعانىمدى جاسىرمايمىن. ەركٸم ٶزٸنٸڭ كٶرگٸسٸ كەلگەنٸن كٶرگەن. «شالدىڭ» ويىن تٷسٸنۋ سونشالىق قيىن ەمەس. بٸزدە شالدار كٶپ تە, اقساقال از. اقساقالدىڭ سوڭى – بەلگەر. اقساقال دەگەن ٷلكەن ۇعىم. جەي عانا قارييا ەمەس. اقساقالدىق ينستيتۋتتان ايىرىلىپ قالدىق. اقساقال دەپ وتىرعان ادامىمىز ٶزٸنٸڭ جەرٸندە, بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن جەردە تۇمانعا كٸرٸپ, اداسىپ جٷر. ەگەر شالدارىمىز ٶز ەلٸندە اداسىپ جٷرسە, جاستارعا نە جورىق? اندا-ساندا كەلٸپ مازارعا كٸرەدٸ. ارۋاق قولدايدى. جول كٶرسەتەدٸ. اداسا-اداسا ەۋليەاعاشقا كەلەدٸ. بەرٸ جابىلىپ, شالعا كٶمەكتەسەدٸ. ال قاسقىر – اتا تەگٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ. ول شالدىڭ جاۋى ەمەس, رۋحى. بٸر كٶرٸنٸستە شال قاسقىر بولادى دا, قاسقىر ادام بولىپ كەتەدٸ. جالپى, ويى كٶپ ەدٸ. ونى ەشكٸم بايقامادى.
–ەربولات توعىزاقوۆ سٸزدٸڭ فيلمٸڭٸزدەن كەيٸن شىن مەنٸندە جۇلدىز بولدى. كٶبٸنە تاسادا جٷرەتٸن, شوۋلارعا شىقپايتىن ەرجان نۇرىمبەتوۆ پەن قۋاندىق قىستىقباەۆتىڭ كەرەمەتتەي مٷمكٸندٸگٸن كٶرسەتتٸڭٸز. بۇلاردىڭ ەكەۋٸنٸڭ دە كەسٸبي دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى. بٸراق, ولار بەرٸك ايتجانوۆ ەمەس, ازامات ساتىبالدى ەمەس. ولاردى كٶشەدە كٶرگەن ۋاقىتتا تانىمايسىز. جالپى, اكتەر تاڭداۋ كەزٸندە قانداي پرينتسيپكە سٷيەنەسٸز?
–ەگەر سەن ٶزٸڭدٸ كەسٸبي اكتەر رەتٸندە سىيلاساڭ, وندا ەشقاشان تويدا اسابا بولمايسىڭ. اكادەمييالىق تەاتردا اكتەر بولىپ قىزمەت ەتەسٸڭ بە, وندا ەشقانداي جەڭٸلتەك سەريالعا تٷسپەيسٸڭ. مەنٸڭ تالابىم وسىنداي. ەرجانعا دا, قۋاندىققا دا وسىنى ىلعي ايتامىن. ال توعىزاقوۆتىڭ جاعدايى سەل باسقاشا. ول كٸسٸ العاشقى كينوعا تٷسكەندە 66 جاستا ەدٸ. ٷلكەن كٸسٸ بولعاننان كەيٸن باسقاشا قارايسىڭ. سونىڭ ٶزٸندە دە, ايتاتىن جەردە ايتامىن. بٸر كٷنٸ كٶشەدە كەلە جاتسام, توعىزاقوۆ قولىنا ميكروۆولنوۆكا ۇستاپ, جارنامادا تۇر. قاتتى اشۋلاندىم. «سەن بٷكٸل حالىقتىڭ «شالى» ەمەسسٸڭ بە, ەندەشە مۇندايعا تٷسۋگە حاقىڭ جوق!» دەپ ٶزٸنە ايتتىم دا. «سەريالدارعا, روليكتەرگە تٷسۋدەن باس تارتۋىڭ كەرەك. ول سەنٸڭ دەڭگەيٸڭ ەمەس» دەپ ايتتىم. بۇل ۇستازدارىمنىڭ ماعان قويعان تالابى. مەن دە سونى تالاپ ەتەمٸن. ەگەر توعىزاقوۆ ٷلكەن بٸر فيلمدەرگە تٷسٸپ جاتسا, وعان قارسى ەمەسپٸن. ال تاپسىرىستى, ناۋقانشىل دٷنيەلەرگە تٷسۋٸنە قارسىمىن. قۋاندىق پەن ەرجان وندايدى جاقسى بٸلەدٸ. تٷسٸنەدٸ. ولار كەسٸبي اكتەرلار. ال توعىزاقوۆ اكتەر ەمەس. ول – فۋنكتسييا.
اسانەلٸگە ارنالىپ جازىلعان ەدٸ…
–بەلگٸلٸ تەاتر سىنشىسى, مارقۇم ەشٸربەك سىعاي اعامىز سۇحباتتارىندا, ماقالالارىندا ەرجان نۇرىمبەتوۆ پەن قۋاندىق قىستىقباەۆتى ٷنەمٸ ماقتاپ, جوعارى باعالاپ جٷرەتٸن ەدٸ. ساحناعا ادال جٸگٸتتەر دەپ اۋزىنان تاستامايتىن. سٸز اكتەر تاڭداعاندا كٸممەن كەڭەسەسٸز? كٸمدەردٸڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷرەسٸز?
–اكتەر تاڭداعاندا جاننا قۋانىشەۆا جاقسى كٶمەكتەسەدٸ. جاقىن دوسىم. قازاقتىڭ بەلگٸلٸ اكتريساسى. «قازاقفيلمدە» اكتەرلار بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ. اكتەرلاردىڭ بەرٸن بٸلەدٸ. ەڭ باسىندا كاستينگتٸ جاننا جٷرگٸزەدٸ. 100 ادامنان 5 ادام قالعاندا مەن تاڭدايمىن.
–ياعني, سٸزدٸڭ فيلمدەرٸڭٸزدەن ەشقاشان تانىمال شوۋمەندەردٸ كٶرمەيمٸز عوي?
–جوق, كٶرمەيسٸزدەر. جانناعا دا ٷنەمٸ وسىنى ايتامىن. جٷز جەردەن مىقتى اكتەر بولسا دا, سەريالداردا جىلتىڭداپ جٷرگەندەردٸ تٷسٸرمەيمٸن.
–سٸزدٸڭ فيلمدەرٸڭٸزگە تٷسۋگە ٶزٸ سۇرانعان اكتەرلار بولدى ما?
–وندايلار كٶپ. بٸراق, اكتەردٸ مەن دە تاڭدامايمىن, ماتەريال تاڭدايدى. مەسەلەن, ەربولات توعىزاقوۆتى الايىق. نەگٸزٸ, ستسەنارييدٸ و باستا اسانەلٸ ەشٸموۆكە ارناپ جازا باستاعانمىن. «كتو ۆى, گوسپودين كا?» دەگەن ستسەنارييدٸ دە ارنايى اسەكەڭە جازعانمىن. «اتاماننىڭ اقىرى» دەگەن ەيگٸلٸ فيلمنٸڭ جالعاسى رەتٸندە جازىلىپ ەدٸ. فيلم شىققاننان كەيٸن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸم قالدى. ويىم مٷلدە باسقا بولاتىن. سول فيلم شىقپاي قالعاننان كەيٸن اسەكەڭە ارناپ تاعى بٸر ستسەناريي جازاتىن بولىپ كەلٸسكەنبٸز. «شالدى» ول كٸسٸمەن اقىلداسىپ وتىرىپ باستاعانمىن. بارا-بارا قاراسام, كەيٸپكەر اسەكەڭنەن الىستاپ بارا جاتىر. ونشا ۇقسامايدى. اسانەلٸ اعامىز قازٸر گلامۋرنىي شال عوي. مەنٸڭ «شالىم» باسقا. كينونى تٷسٸرۋگە ٷش ايداي ۋاقىت قالدى. باسقا شالداردى قاراپ جٷردٸك. اسەكەڭە ايتا الماي جٷرمٸن. نۇرجۇمان ىقتىمباەۆتى قارادىق. وبلىستىق تەاترلاردان دا ٸزدەستٸرٸپ جاتتىق. بٸر كٷنٸ «قازاقفيلمگە» كەلە جاتسام, توعىزاقوۆ الدىمنان شىقتى. سىپىرتقى-كٷرەك سالعان ارباسىن سٷيرەپ كەلە جاتىر ەكەن. امانداستىق. تەشكٸسٸن سٷيرەپ, ٶتٸپ كەتتٸ. ارتىنان قاراسام, جاس بالا سيياقتى. بويى دا الاسا عوي ٶزٸنٸڭ. «قاسىمىچ!» دەپ ەدٸم, جالت قارادى. كەرەمەت فوكۋس بولدى. بەتٸ ەجٸم-ەجٸم, جالت قارادى. توقتاتىپ الىپ, قاسىنا باردىم. «كٸتاپ وقيسىڭ با?» دەيمٸن. «وقيمىن» دەيدٸ. «حەمينگۋەي دەگەن جازۋشىنى ەستۋٸڭ بار ما?» دەيمٸن. تەمەكٸسٸن بۇرقىراتىپ: «ۆووبششە-تو ون موي ليۋبيمىي پيساتەل», – دەيدٸ. «شال مەن تەڭٸزدٸ» دە وقىعان ەكەن. مٸنە, ەندەشە! بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس دەپ ويلادىم دا, ستسەنارييدٸ وقۋعا بەردٸم. 1-2 كٷننەن كەيٸن كەزدەستٸك. وقىپتى. قالاي ەكەنٸن سۇراسام, «جاقسى» دەپ ارى قاراي كەتٸپ بارا جاتىر. توقتاتىپ الدىم. سٶيلەستٸك. ٶزٸ كينوشنيك. تەجٸريبەسٸ مول. دالادا جٷرگەن ادامدار كينوعا تٷسكٸسٸ كەلەدٸ عوي. ال مىنا كٸسٸ كينونىڭ تابيعاتىن بٸلەدٸ, تٷسكٸسٸ كەلمەيدٸ. ات-تونىن الا قاشتى. ەرەڭ كٶندٸردٸك. كينوپروبا شىققاننان كەيٸن قاراسام, ٸزدەگەنٸم وسى شال. تۋرا ستسەنارييدەگٸ شال. ەندٸ اسەكەڭە بارىپ ايتۋ كەرەك بولدى. سٷمٸرەيٸپ باردىم. «اسەكە, رەنجٸمەڭٸز. بۇل سٸز ەمەس, باسقا شال», – دەپ تٷسٸندٸرٸپ ايتتىم. اسەكەڭ اشۋلاندى. بۇل جەردە كٶڭٸلجىقپاستىققا سالىپ, اسەكەڭدٸ تٷسٸرسەك, فيلم شىقپاس ەدٸ. سونى تٷسٸندٸرٸپ ايتۋعا تٸلٸم جەتپەدٸ. بٸراق, فيلم شىققاننان كەيٸن اسانەلٸ اعامىز مويىندادى, ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. «شالعا» «قۇلاگەردٸ» ٶزٸ بەردٸ.
–نەگە ينتەللەكتۋالدىق كينو شىعارۋ ازايىپ بارادى? مىسالى, «اماناتقا» ەشكٸم بارمادى دەپ ايتۋعا بولادى. ەدەتتە بۇرىندارى كٸتاپ وقيتىن ادامدار كينوعا بارادى دەلٸنەتٸن. قازٸر كينوعا كٸمدەر بارادى?
–كينونىڭ تابيعاتى ٶزگەردٸ. كينو ٶزگەرگەننەن كەيٸن كٶرەرمەن دە ٶزگەردٸ. قازٸر كينوعا باراتىنداردىڭ جاسى 14-24 جاس ارالىعىندا. ەڭ نەگٸزگٸ كٶرەرمەن وسى. تينەيدجەرلەر بارادى. 12 جىل شەتەلدە تۇردىم عوي. دامىعان ەلدەردە تەك فەللينينٸڭ, باسقا دا اتاقتى رەجيسسەرلاردىڭ عانا كينوسىن كٶرسەتەتٸن ارنايى كينوتەاترلار بار. ال كٶپشٸلٸك «ترانسفورمەرگە» بارادى, «اۆاتارعا» بارادى. ولارعا نە كەرەك? بٸر جارىم ساعات ميىن ٶشٸرٸپ تاستاۋى كەرەك. كەيبٸر رەجيسسەرلارىمىز بۇرىن 1 مينۋتتىق جارناما تٷسٸرٸپ جٷرسە, قازٸر بٸر جارىم ساعاتتىق جارناما تٷسٸرەتٸن بولدى. وندايعا مەن بارمايمىن. قازٸرگٸ كينونى كٶرە المايمىن. ٶزٸمنٸڭ 150 كينودان تۇراتىن تٸزٸمٸم بار. سولاردى اينالىپ كەلٸپ قاراپ وتىرامىن. ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸڭ مىقتى دٷنيەلەرٸمەن قاتار, ٶزٸمٸزدٸڭ شەكەن اعامىزدىڭ فيلمدەرٸ دە بار, «كٶكسەرەك» بار. سول ارقىلى ٶزٸمنٸڭ ٸشكٸ تازالىعىمدى ساقتاعىم كەلەدٸ. ال قوقىم-سوقىمعا بٸر كٸرسەڭ, ودان قايتىپ شىعا المايسىڭ. بىلعانىپ قالاسىڭ. كٶزقاراسىڭ بىلعانادى. قازٸرگٸ زاماننىڭ كٸتاپتارىن وقىمايمىن, قازٸرگٸ زاماننىڭ كينوسىنا بارمايمىن. كلاسسيكانى وقيمىن. ەسكٸ سپەكتاكلدەردٸ كٶرەمٸن. قازٸرگٸ زاماننىڭ ەستەتيكاسىن مٷلدەم قابىلداي المايمىن.
–بالالارىڭىزبەن وتىرىپ كينو كٶرمەيسٸز بە?
–جوق, كٶرمەيمٸن.
–ال بالالارىڭىزعا قانداي كٸتاپ وقىپ, قانداي كينو كٶرۋ جٶنٸندە ٶز پٸكٸرٸڭٸزدٸ تاڭاتىن كەزٸڭٸز بولا ما?
–ايتپايمىن. بٸر-ەكٸ رەت قانا بولمايتىن شوۋلاردى كٶرٸپ وتىرعاندارىندا تەلەديداردى ٶشٸرٸپ تاستادىم. بار قارسىلىعىم سول بولدى. ٶزدەرٸ كەڭەس سۇراماسا, ٶزٸم ەشتەڭە ايتپايمىن. تٸپتٸ, بالالارىم مەنٸڭ نەمەن اينالىساتىنىمدى دا ونشا تٷسٸنە بەرمەيدٸ عوي دەيمٸن. ٶتكەندە كٶشەدە بٸرەۋلەر مەنٸمەن سۋرەتكە تٷسسە, كٸشٸ قىزىم «وني چەگو وت تەبيا حوتيات?» دەپ جاتىر. ٶز پٸكٸرٸمدٸ تاڭبايمىن. ينتەرنەتتە كٶپ وتىرماۋدى عانا ٶتٸنەمٸن. كٶبٸرەك بٸرگە قىدىرۋعا تىرىسامىن. اۋىل جاققا اپارامىن. بٸر بٸلەرٸم, قازٸرگٸ زاماننىڭ بالاسى مٷلدەم باسقا.
–دەل قازٸرگٸ جاعدايدا بٸلٸم مينيسترٸ بولساڭىز, نە ٸستەر ەدٸڭٸز? مەدەنيەت مينيسترٸ بولساڭىز شە?
–اسىلىپ ٶلەتٸن ەدٸم… بٸزدە مەدەنيەت بار ما? بٸلٸم بەرۋ دەيسٸز, بٸلٸمنٸڭ ٶزٸ جوق قوي بٸزدە! بٸلٸم بەرۋ سالاسى تۇرالاپ تۇر. بٸلٸمدٸ جاستار بار, بٸراق جالپى كٶپشٸلٸكتٸڭ دەڭگەيٸ ٶتە تٶمەن. قازٸرگٸلەر كەز كەلگەن نەرسەنٸ گۋگلدان ٸزدەيدٸ. بۇل قورقىنىشتى ۇرپاق.
–الداعى جوسپارىڭىز… نە تٷسٸرەسٸز?
–بٸرنەشە دايىن ستسەناريي بار. بٸراق, اقشا جوق. قازٸر بٸزگە مينيسترلٸك اقشا بەرمەيدٸ. ولاردىڭ جوسپارى باسقا. سول, قالدىرىپ كەتكەن جەرلەرٸندە وتىرمىز… بولاشاقتا كينو تٷسٸرەمٸن بە, تٷسٸرمەيمٸن بە, بٸلمەيمٸن. بەرٸ قيراپ جاتسا, نەمەنەگە جەتٸسٸپ كينو تٷسٸرەمٸز? قازٸر «وستوروجنو, كوروۆا!» دەگەن سيياقتى نەرسەلەردٸ تٷسٸرۋ كەرەك. مەن وندايدى تٷسٸرە المايمىن. وندايعا «قابٸلەتٸم جەتپەيدٸ»…
–ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
