Erlan Qarin. Jeenbekov saiasi bilikti óz baqylaýyna aldy

Erlan Qarin. Jeenbekov saiasi bilikti óz baqylaýyna aldy

Qyrǵyzstandaǵy sońǵy saiasi jańalyqtar bizdiń sarapshylardyń nazarynan tys qalyp jatqan siiaqty. Ótken jyly, Atambaevtyń basyshylyǵy kezinde, ekijaqty qatynasqa salqyndylyq ornaǵanda birqatar áriptesterimiz sóz arasynda, nege kórshi elderdegi saiasi ahýalǵa qyzyǵýshylyq bildirmeimiz, kórshi elderdegi saiasi protsesterdi saraptap, zerttemeimiz dep aityp jatty. Sol kezde kóbisi Qyrǵyzstan boiynsha bir sátte mamanǵa ainalyp, Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaidy ózderinshe taldap jatty da, keiin ádettegidei basqa taqyrypqa aýysyp ketti. 

Al Qyrǵyzstanda bolyp jatqan oqiǵalar biz úshin óte mańyzdy. Ótken jyly, prezidenttik sailaý naýqany aldynda Almazbek Atambaev óz úmitkeri retinde Sooranbai Jeenbekovty bekitkende, keibir sarapshylar Jeenbekovty Atambaevtyń kólenkesi, Atambaev resmi qyzmetten ketkenimen de óziniń yqpalyn saqtap qalyp, Jeenbekov saiasi qýyrshaq rólin atqarady dep boljam jasaǵan bolatyn. Alaida, sońǵy oqiǵalarǵa qaraityn bolsaq, Jeenbekov 3-4 ai ishinde óziniń pozitsiialaryn kúsheitip, saiasi keńistikti tolyqtai óz baqylaýyna alýda. Iaǵni, saiasi taktika, strategiia turǵysynan sarapshylar úshin qyzyqty taǵy bir keis bolýy kerek. Sebebi, Jeenbekov prezident bolyp sailanǵan kezde, negizgi bilik qurylymdary Atambaevtyń tikelei yqpalynda bolatyn.

Atambaevtyń negizgi úsh tiregi bolǵan, sheshýshi úsh adamy osylardan turatyn: Farid Niiazov - alǵashynda prezident keńesshisi qyzmetin atqaryp, keiinen prezident ákimshiliginiń basshysy qyzmetine taǵaiyndaldy, ekinshi tiregi - Qyrǵyzstan Memlekettik ulttyq qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy Abdil Segizbaev bolatyn, ony da aldymen keńesshi etip taǵaiyndap, keiin MUQK tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna aýystyryp, odan soń tóraǵasy retinde bekitip, arnaiy ósirgen bolatyn. Úshinshi, eń basty senimdi tireginiń biri ol – Sapar Isakov bolatyn. Isakov aldynǵy ekeýi siiaqty Atambaevpen arnaiy daiyndalyp, ósirgen kadrlarynyń biri. Atambaevtyń ákimshiliginde bastap, birtindep qyzmeti ósken, prezident ákimshiligin basqaryp, qysqa ýaqyt ishinde birden Úkimet basshysy qyzmetine bekitildi. Ol qyzmetinde birden belsendi PR strategiiasyn júrgizip óziń jańa tolqyn saiasatker retinde kórsetip, «Taza koom» siiaqty jańa tyń ideialardyń avtory boldy. Shyndyǵyn aitqanda, Sapar Isakov úkimet basyna kelgende oǵan degen birqatar úmitter boldy. Sebebi qansha degenmen, ol orta býyn ókili, jas tehnokrat, jan-jaqty, bilimdi. Sondyqtan ol liberaldy baǵytty ustanady dep kútildi. Biraq, Atambaevtyń ainalasyndaǵylar belgili bir ideia, ideologiiaǵa emes, komandalyq, klandyq múddelerge jumys jasap, memlekettik múddeni ysyryp qoiyp, sol jeke múddelerinen asa almady. Atambaevtyń komandasy eki jyl, jarty jyl buryn taktikalyq jaǵynan utyp otyrǵanymen, strategiialyq turǵydan jeńilistiń alǵysharttaryn ózderi daiyndady. Nelikten? Sebebi kóptegen balamaly ustanymdary bar kúshterge saiasi qysym kórsetildi, tipti Atambaevpen birge revoliýtsiiaǵa qatysqan qairatkerlerdiń ózderin saiasi alańnan yǵystyra bastady, syrtqy saiasatta bir jaqty saiasat ustanyp kórshi, baýyrlas elmen qarym-qatynasty buzýǵa deiin bardy. Osyndai saiasattyń “arqasynda” búkil bilik qurylymdaryn baqylaýynda ustap turǵan komanda eń sońynda ózine búkil qoǵamdy, barlyq saiasi kúshterdi qarsy qoiyp aldy. Ekinshi jaǵynan Jeenbekovtyń potentsialyn durys baǵalai almady.

Jeenbekov daýdy “úiden” shyǵarmai, asyqpai, óz pozitsiialaryn tabandy kúsheitip qarsylastaryn ózderiniń oiyn alańdarynda jeńe aldy. Aldymen Niiazov qyzmetinen ketti, odan keiin Segizbaev ketti, odan soń Qyrǵyzstannyń bas prokýrory qyzmetinen bosatyldy, osydan soń Sapar Isakov qyzmetinen ketirildi. Isakovtyń bulai qyzmetinen alynyp tastalǵany bárine kútpegen jaǵdai boldy. Óitkeni, birneshe kún buryn Atambaev jetekshilik etetin SDPK fraktsiiasy onyń úkimetiniń jumysyna jaqsy baǵa bergen bolatyn. Biraq, basqa oppozitsiialyq fraktsiialar onyń jumysyn teris baǵalap, senimsizdik votýmyn jariialap jiberdi, al aldynǵy kúni ǵana premerdiń jumysyna qanaǵattanǵan SDPK fraktsiiasy muny moiyndaýǵa májbúr boldy. Jeenbekovtyń apparattyq oiyndaǵy myqtylyǵy koalitsiiany buzbai, kerisinshe, koalitsiiany keńeitip jiberdi. Búgin koalitsiiaǵa Respýblika - «Ata jurt» blogy da endi. Iaǵni, Atambaevtyń jáne onyń jaqtastarynyń álsizdikterin ózderine qarsy paidalana aldy. Árine, bul rette Jeenbekovtyń qysqa ýaqyt ishinde resýrstardy jumyldyra bilý qabileti, qysqa merzimdi arzan PR jetistikterge áýestenbeýi, asyqpai óz saiasatyn júrgizip, nátijesinde negizgi qurylymdardyń tetikterin óz baqylaýyna ala aldy.

Bul rette, qaitadan Isakovqa oralatyn bolsaq. Ótken jyly Isakov bul qyzmetke taǵaiyndalǵanda oǵan úlken senim, úmit bolǵany ras. Sapar Isakovta qyrǵyzdyń saiasi tarihynda eń úzdik, jańashyl, reformator úkimet basshysy retinde qalýǵa barlyq múmkindikteri boldy. Alaida qarapaiym saiasi dástúrlerdi ustanbaǵan, saiasi básekelesterimen sanaspaǵan, tek óz kúshine senip, tek imidjilik árekettermen áýestenip ketken Isakov túpki nátijesinde qyrǵyz tarihynda qysqa merzimde jáne senimsizdik votýmymen alǵash ret qyzmetinen bosatylǵan tuńǵysh premer-ministr retinde qaldy. Qyrǵyz zańdaryna sáikes, oǵan tipti eks premer-ministr degen statýstyn ózi berilmeidi eken, zańǵa sáikes burynǵy premerlerge beriletin áleýmettik, meditsinalyq jeńildikter Isakovqa qoldanylmaityn bolyp shyqty. Taǵy bir atap ótetin jait, búgin senimsizdik votýmyn jariialaǵan kezde Isakov sońǵy sóz alý úshin Jogorký keneshtiń spikerine joldanǵan haty qanaǵattandyrylmady, iaǵni sońǵy sóz de berilmedi. Bul kezinde odaqtastar men jaqtastar jinai almai, saiasi qarsylastaryn tyndaý kerek ekenin, dialog qashan da mańyzdy ekenin kesh túsinip, saiasi jalǵyzdyq jaǵdaiynda qalyp qoiǵan Sapar Isakovqa sabaq bolary sózsiz.

Degenmen, Isakovty esepten alyp tastaý erte. Búgin jeńiliske ushyrasa da, ol úlken tájriebe jinap, úlken saiasatqa qaita oralǵany bir bólek, tipti qaitadan belgili bir ýaqyttan keiin revansh jasaýy múmkin. Kim ne dese de, Isakov jańa trendterdiń negizin salǵan, jańa tyń bastamalarmen shyqqan saiasi qairatker retinde báribir de qyrǵyz eliniń saiasi tarixynda úlken iz qaldyrdy. Ózi búgin qoshtasqanda aitqanyndai, onyń eń bir basty kapitaly - onyń jasy, 40-tyǵ ústinde, demek bári alda. Al jalpy, bul protsess qyrǵyz demokratiiasynyń qalyptasyp kele jatqanynyń taǵy bir belgisi.

Árine, saiasi turaqsyzdyq, qordalana túsken ekonomikalyq problemalar, úkimettiń jii aýysýy, saiasi toptardyń bir-birimen esep aiyrysýy - qyrǵyz memleketiniń damýyna kedergi jasaýda. Joǵaryda aitylǵan problemalar reformalardyń is júzine asýyna, kerek bolsa olardyń tejelýine alyp kelýde. Sonymen qosa, bul jaǵdailar merziminen buryn parlamenttik sailaýdyn da ótýiniń yqtimaldyǵy arttyra tústi. Degenmen, osyndai kemshilikterge qaramastan, bul - qyrǵyz demokratiiasynyń sonymen qatar artyqshylyqtaryn da kórsetedi, sebebi negizgi saiasi kúshter ózara qansha qyrqyssa da, belgili bir erejelerge sáikes, jańa saiasi jáne xuqyqtyq protsedýralardyń aiasynda áreket etýde, al bul múldem jańa saiasi mádeniettiń qalyptasyp kele jatqanyn ańǵartady.

Erlan Qarin,
Halyqaralyq qatynastar jónindegi keńestiń tóraǵasy,
saiasattanýshy ǵylym