Dúbirli Keńes kezinde bastaýysh synyptyń ádebieti oqýlyǵynan:
Ai uialshaq baladai,
Jerge týra qaramai,
Bizden buryp bir betin,
Kórsetpeidi sýretin… –
degen óleńdi jattatyp edi. Avtory esimde qalmapty. Qazir biz de sol «uialshaq Aiǵa» uqsap bir betimizdi buryp júretin boldyq. Nege deisiz ǵoi, qulaǵyńyzdyń membranasyn ashyp, beri buryńyz. «Táýelsizbiz, táýelsizbiz» dep bórkimizdi aspanǵa atqanda planetany teńseltemiz. Qai turǵydaǵy táýelsizdik ekenine meniń órem jetpei-aq qoidy.
Jerimiz túgel satylyp, jekeshelenip ketti. Arty diirmen tartatyndar ár óńirdiń shúigindi, asty-ústi «qazynaǵa» toly jerlerin qorshatyp tastady. Qarapaiym qalqanqulaqtarǵa sonaý jyldary «SSSR tarihy» oqýlyǵyndaǵy krepostnoi sharýalarǵa uqsap, bir aiaqpen turý ǵana qaldy. Sýymyz satýly. Kóz shyraǵyndai jaryq júiesi jyl saiyn, jarty jyl saiyn qymbattaidy. Qai bilik qan qaqsatyp otyrǵanyn Qudai bilsin. Aýany emkosqa sorǵyzyp alýdyń esh reti kelmei-aq tur. Áitpese muny da bir milliarder ákesinikindei menshiktep alyp, jyrtyq shalbar halyqty koronavirýstan ármen qyrǵynǵa ushyratar edi. Aitpaqshy, aspanymyz da iri-iri tórt lainer qojaiyndarynyń qolynda. Kishi aiyrplan ieleri bir qaladan ekinshi qalaǵa, ana oblys ortalyǵynan myna oblys ortalyǵyna ushyp baryp, qaitý úshin «jol aqy» tóleidi. Ár qalanyń áýejaiy ár saǵatyn eseptep, arenda-pul alady. Aldyn-ala aqshasyn tólemeseń, aspanda asylyp qalsań da olardyń eshteńeleri qisaimaidy.
Qoǵamymyzdaǵy qiys jailardy aiqailap aityp, kóshege shyqsań, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisindegidei it qosyp qýyp júrip ustap, túrmege otyrǵyzady nemese «Jańaózendegidei» jairatyp salady. Onyń ústine, Qudaidyń qulaǵyn ustaǵandai bolyp júrgenderdiń aǵa-baýyr, jaqyn-jýyqtary atanǵan baishykeshter molaiyp barady. Olardyń taqymdarynda – «Djip». Ústilerinde úlde men búlde, júrekteri tas, kóńilderi muz, júristeri taltań-taltań. Robot keýdeliler de osylardyń arasynda júr. Olar «joq», «joqshylyq», «bolmaidy» degen sózderdi sózdik qorlarynan shyǵaryp tastaǵan. Alshań-alshań basatyndar ózgelerdi qoiyp, óz jaqyn-jýyq, týǵan-týysqandaryna meiirim, qaiyrymnan jurdai. Solardyń izin qýǵan «qaltalylar» degen taǵy bar. Bular eki aýyz sózge keltirmei ákelerin de sabai beredi. Sheshelerin de keýdege iterip, anaiy balaǵattaýlardy laqtyra salady. Týǵan balalaryn jetimsiretip, qatyn aýystyra salý – olar úshin shalbarynyń túimesin joǵaltqanǵa da tatymaidy. Obal, saýapty umytqan. «Ary tartsa – ógiz ólip, beri tartsa – arbasy synǵan», bir nesieden ekinshi nesie esterin jidyrmai, shyrmaýyqsha orap alǵan qysqa qoldylar myna joǵarydaǵylar «kebersigen ernimizge birdeńe tamyzady-aý» degen úmitterin áldeqashan úzgen. Abai atamyz aitqandaiyn: «Baida meiir, kedeide peiil de joq». Mineki, qazirgi qazaqtardyń bet-beinesi – osyndai.
Onyń ústine ana shet el, myna shet elge qarap «móńireýden» esh jalyǵar emespiz. Kino men án óneri solardyń kóne shekpenderin aýdaryp kiip alǵandai. Sońǵy jyldary týyndap jatqan kinolarymyzda elikteitin syrtqy eldegiler áielderin sabasa, biz de «súiiktilerimizdi» taiaqqa jyǵamyz. Qyzdaryn renjitip jatsa, biz de jylatamyz. Jigitter ózderine yńǵai tanytqan áielder men kóńildesteri úshin birin-biri jahannamǵa attandyra salady.
Ótkende úidegi kógildir ekrannan «Astanaǵa (Nur-Astana shyǵar) kóktem keshigip keledi» degen kinony qyzyqtadym. Mektep mańyndaǵy skameikada segiz-toǵyz jas shamasyndaǵy jetkinshek qatty kúiine jylamsyrap otyr. Arǵy jaqtan bir jas jigit kelip, qasyna jaiǵasty. Balaǵa qaraǵyshtap az-kem otyrdy da:
– Sen nege renjip otyrsyń, – dep surady. Tómengi synyp oqýshysy-aý:
– Ony qaitesiń? – dedi yzaly keiipte.
– Kómekteseiin dep edim… – Jigit senimdi.
– Ras pa?
– Ras.
– Endeshe, sen maǵan papa bol! – Ol buiryqty til qatty. Jigit ne derin bilmei, sasyp qaldy.
Balanyń sheshesi Nazym Bekjanqyzy kishi-girim jekemenshik firmanyń basshysy eken. Jigittiń sol áielmen onyń ofisinde túrli sharýalarmen jolyǵysyp qalǵany bar.
Arada ýaqyt ótkende kelinshek elinen kele jatqan áke-sheshesin kútip alýǵa balasyn ertip ketip bara jatty. Jol-jónekei, tutqiyldan ótkendegi jigit jolyǵa ketti. Bala:
– Júr, sen maǵan papa bolasyń. Vokzaldan atam men ájemdi kútip alamyz, – dep erte jóneldi. Jigit buidalaǵan tailaqtai sońdarynan erdi. Kelinshekpen ekeýiniń ońashada syrlasyp, muńdasyp túiiskenderin de, ne bir aimalasa súiiskenderin de ekrannan kózimiz shala qoimady. Sonda bul qandai mahabbat? Jetkinshek aldyndaǵy tanymy da, talǵamy da joq qandai tárbie, qandai taǵylym? Áke-sheshesimen qaýysha salyp áiel egil-tegil jylady-ai dersiń. «Mynaý kúieýbalalaryń» dep jigitti tanystyrǵan da joq. Aqsaqal men apa nemerelerin kórgenge máz. Keiingi jyldarǵy kinolardyń qaisybiriniń «tabiǵaty» – osyndai.
Al án óneri batystyq «Shoýǵa» kóship ketkeli qash-a-n! Qyzdarymyz tósekte jatyp ta, súiiktilerimen jambas janastyryp turyp ta, bir qabat ishkiimmen júrip te án shyrqai beredi. Keibireýleriniń sózderin uqpai dińkeń quridy, ánderi shegirtkeshe shyryldaidy nemese tekirek atqan shaban atsha tepeńdetip, júikeńdi tozdyrady. Ulttyq dástúrli, sazdy ánderimiz osylardyń kóleńkesinde qalyp bara jatqandai. Tyńdarmandarymyz da «jaqsymenen jamandy aiyrmadyń» degendeiin talǵam teperishin joǵaltyp barama-aý…
Mektep oqýshylarynyń miyn suiyltyp jiberýge ainaldyq. Óitkeni áli birizdi oqýlyǵymyz joq. Oqýlyq shyǵaratyn ár baspa ózderine jany jaqyn avtorlaryn tańdap alǵan. Máselen, «Almatykitap» pen «Raýan», «Mektep» baspalarynyń material júieleýleri ár basqa. Ádebietti ártúrli talǵaidy. «Jańasha oqytý baǵdarlamasynda» taǵy da shetelge bas uramyz. Eýropalyq «Bolon» oqytý júiesin pir tutamyz. Alashtyń ardaqtylary Ahmet Baitursynov bastap, Maǵjan Jumabaev qostaǵan qazaqylyqqa tán ádebiettik oqý ádistemelikterin kóleńkede qaldyrdyq.
Taiaýda bir kórshim: «Bastaýysh synyptaǵy nemerem úsh til biledi», – dep maqtandy. Erketotaidy shaqyryp alyp, áńgimege tartyp edik: «Men qazaq mektebinde oqimyn. Atamnyń balasymyn. Dostarym kóp», – degen sóilemderdi úzip-julyp qazaqsha bastap, oryssha jalǵastyryp, aǵylshynsha aiaqtady. Bul – sol jetkinshektiń ǵana basyndaǵy qiiýy qashqan kórinis emes, jasóspirimderimizdiń kópshiliginiń erteńin, qai ulttyń ókili bolaryn buldyrlatqan, qoǵamymyzdy durys júielei almai otyrǵandyǵymyzdyń aiqyn aiǵaǵy.
«Qazaq tilin damytamyz, órkendetemiz!» dep aiqailaǵanda taý-tasty jańǵyryqtyramyz. «Aiyr tildi jylansyń» dep Mahambet Ótemisuly qynynan semserin sýyrǵandaiyn tilimizdi úshke, tórtke tilgileýden aianbaityn boldyq. Qazaq tili grammatikasynyń ultymyzdyń burynǵy ulylary júielegen nusqasy qai dókei, qai ǵalymsymaqtyń basyn jaryp, kózin shyǵarǵanyn kim bilsin, óz tilimizge ózimiz shabýyl jasap, tas-talqan ettik. Mektep tabaldyryǵyn alǵash attaǵan kúnnen balǵyndarymyzdy «Álippedegi» 42 árippen bilim oshaǵy besiginde «áldilep» alyp, «Ana tilin» aialatýshy edik. Odan til bólshekterimen sýsyndatyp, esimderdi (zat esim, syn esim…) esterinde saqtatyp, rai, shyrailarymen railandyratyn «Qazaq tiliniń grammatikasymen» sóileý júielerin ustartyp alyp, «Morfologiiada» jai jáne qurmalas sóilemderi oilap, jazýǵa, olardyń salalaryn meńgerýge jattyqtyratynbyz. «Sintaksiste» til sheberligin arttyryp, tildik qordy baiytýǵa qulshyndyrdyq. Bir-birimizge uqsamaityn biik kórkemdik órnekterge umtyldyrý «Stilistikanyń» mindetine júktelgen. Árqaisysy tildik jalǵasty júieniń biik shyńyna jeteleitin. Sol ulttyq dástúrli júie úzildi, tildik qor buzyldy. Áiteýir jeti septikke shabýyl jasaýshylardyń únderi óshkenine táýba!
Ana tili taǵdyry tóńireginde sóz qozǵaǵanda latyn alfavitin attap kete almaisyń. Bul álipbidi qabyldaýǵa degen biik bilik ielerinen sheshim qabyldanǵan joq. Áli iriktelip, ii qanbaǵan qariptermen jazylǵan jarnamalardan kóshede kóz súrinedi. Es bilgennen yqylastana úiirlesken kirillitsanyń ózine saýatymyz birde jetip, birde jetpei júrgende latyn álipbiiniń «soqqysy» úsh tilmen tilin úshkirlep júrgen baldyrǵandarymyzdy jyǵyldyryp, súrindirmese eken degen tilektemin. Mirjaqyp Dýlatov «Oian, qazaq!» dep jar salyp jatqanda qiynnan túren-túre jol tapqan Ahmet Baitursynuly qaripteriniń keibir alpynshaqtary men salpynshaqtaryn tolyq qabyldaýǵa kompiýter júiesiniń álemdik «saýaty» jetińkiremeidi eken. Jaraidy, bilimpaz, «ultjandy» ǵalymsymaqtar talǵap, iriktep júrgen otyz bes áripti qabyldadyq deiik. Abai atamyz eskertkendei, erinshekteý qazaqtar «u , ú, ý», «n, ń», «a, á», taǵy basqa da áripterdiń tóbesindegi noqat-túrtpekterin durys paidalana almai qalsa, «qyrǵyz, qazaq bir týǵan» aǵaiyndarymyz baiaǵyda-aq «aidar» taqqan «mańqa qazaq», «saqaý qazaq» ataǵymyzdy qaita enshileimiz ǵoi. Til janashyrlary shyn janashyrlar bolsa, ýlap-shýlai bermei, onshaqtysy, júzshaqtysy birigip, bir-bir qaripten bolsa da qazaqsha jańa álipbi nege oilap tappaidy?! Tapsyn!
…Táýelsizbiz! Tizginimiz qolymyzda. Jeke Elmiz. Endeshe batystyń, ózge de shetelderdiń «qańsyǵyn» nege tańsyq kóremiz? Ozyq úlgileri men jetistikteriniń Qazaqstannyń, Qazaq eliniń yńǵaiyna, ulttyq mentalitetine keletindei nusqalaryn elekten ótkizip baryp nege qabyldamaimyz?! Táýelsizbiz! Orda buzar otyzǵa toldyq. Hosh Kezinde tileýlester qatarynda bolǵan TMD elderi men batystyqtar «Qazaqstan óstip jatyr eken, mynandai asqaq jetistikteri bar eken! Sony biz de úireneiik», – dep bizge nege qulaq túre eliktemeidi!? Al biz eliktep-solyqtaýdan eshkimge ese jibermeimiz. Nege? Suraqtar súrindiredi, jaýap kibirtikteidi.
Qaitkende de táýelsizdigimiz baiandy bolsyn! Biraq annan da, munnan da julyp jep, baiyp jatqan eptilerdiń emes, ǵasyrlar boiy elimizdiń azattyǵy úshin jandaryn pida etip kele jatqan tektilerdiń táýelsizdigi bolsa igi edi ǵoi!..
"Qazaq ádebieti" gazeti
