دٷبٸرلٸ كەڭەس كەزٸندە باستاۋىش سىنىپتىڭ ەدەبيەتٸ وقۋلىعىنان:
اي ۇيالشاق بالاداي,
جەرگە تۋرا قاراماي,
بٸزدەن بۇرىپ بٸر بەتٸن,
كٶرسەتپەيدٸ سۋرەتٸن… –
دەگەن ٶلەڭدٸ جاتتاتىپ ەدٸ. اۆتورى ەسٸمدە قالماپتى. قازٸر بٸز دە سول «ۇيالشاق ايعا» ۇقساپ بٸر بەتٸمٸزدٸ بۇرىپ جٷرەتٸن بولدىق. نەگە دەيسٸز عوي, قۇلاعىڭىزدىڭ مەمبراناسىن اشىپ, بەرٸ بۇرىڭىز. «تەۋەلسٸزبٸز, تەۋەلسٸزبٸز» دەپ بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتقاندا پلانەتانى تەڭسەلتەمٸز. قاي تۇرعىداعى تەۋەلسٸزدٸك ەكەنٸنە مەنٸڭ ٶرەم جەتپەي-اق قويدى.
جەرٸمٸز تٷگەل ساتىلىپ, جەكەشەلەنٸپ كەتتٸ. ارتى ديٸرمەن تارتاتىندار ەر ٶڭٸردٸڭ شٷيگٸندٸ, استى-ٷستٸ «قازىناعا» تولى جەرلەرٸن قورشاتىپ تاستادى. قاراپايىم قالقانقۇلاقتارعا سوناۋ جىلدارى «سسسر تاريحى» وقۋلىعىنداعى كرەپوستنوي شارۋالارعا ۇقساپ, بٸر اياقپەن تۇرۋ عانا قالدى. سۋىمىز ساتۋلى. كٶز شىراعىنداي جارىق جٷيەسٸ جىل سايىن, جارتى جىل سايىن قىمباتتايدى. قاي بيلٸك قان قاقساتىپ وتىرعانىن قۇداي بٸلسٸن. اۋانى ەمكوسقا سورعىزىپ الۋدىڭ ەش رەتٸ كەلمەي-اق تۇر. ەيتپەسە مۇنى دا بٸر ميللياردەر ەكەسٸنٸكٸندەي مەنشٸكتەپ الىپ, جىرتىق شالبار حالىقتى كوروناۆيرۋستان ەرمەن قىرعىنعا ۇشىراتار ەدٸ. ايتپاقشى, اسپانىمىز دا ٸرٸ-ٸرٸ تٶرت لاينەر قوجايىندارىنىڭ قولىندا. كٸشٸ ايىرپلان يەلەرٸ بٸر قالادان ەكٸنشٸ قالاعا, انا وبلىس ورتالىعىنان مىنا وبلىس ورتالىعىنا ۇشىپ بارىپ, قايتۋ ٷشٸن «جول اقى» تٶلەيدٸ. ەر قالانىڭ ەۋەجايى ەر ساعاتىن ەسەپتەپ, ارەندا-پۇل الادى. الدىن-الا اقشاسىن تٶلەمەسەڭ, اسپاندا اسىلىپ قالساڭ دا ولاردىڭ ەشتەڭەلەرٸ قيسايمايدى.
قوعامىمىزداعى قيىس جايلاردى ايقايلاپ ايتىپ, كٶشەگە شىقساڭ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸندەگٸدەي يت قوسىپ قۋىپ جٷرٸپ ۇستاپ, تٷرمەگە وتىرعىزادى نەمەسە «جاڭاٶزەندەگٸدەي» جايراتىپ سالادى. ونىڭ ٷستٸنە, قۇدايدىڭ قۇلاعىن ۇستاعانداي بولىپ جٷرگەندەردٸڭ اعا-باۋىر, جاقىن-جۋىقتارى اتانعان بايشىكەشتەر مولايىپ بارادى. ولاردىڭ تاقىمدارىندا – «دجيپ». ٷستٸلەرٸندە ٷلدە مەن بٷلدە, جٷرەكتەرٸ تاس, كٶڭٸلدەرٸ مۇز, جٷرٸستەرٸ تالتاڭ-تالتاڭ. روبوت كەۋدەلٸلەر دە وسىلاردىڭ اراسىندا جٷر. ولار «جوق», «جوقشىلىق», «بولمايدى» دەگەن سٶزدەردٸ سٶزدٸك قورلارىنان شىعارىپ تاستاعان. الشاڭ-الشاڭ باساتىندار ٶزگەلەردٸ قويىپ, ٶز جاقىن-جۋىق, تۋعان-تۋىسقاندارىنا مەيٸرٸم, قايىرىمنان جۇرداي. سولاردىڭ ٸزٸن قۋعان «قالتالىلار» دەگەن تاعى بار. بۇلار ەكٸ اۋىز سٶزگە كەلتٸرمەي ەكەلەرٸن دە ساباي بەرەدٸ. شەشەلەرٸن دە كەۋدەگە يتەرٸپ, انايى بالاعاتتاۋلاردى لاقتىرا سالادى. تۋعان بالالارىن جەتٸمسٸرەتٸپ, قاتىن اۋىستىرا سالۋ – ولار ٷشٸن شالبارىنىڭ تٷيمەسٸن جوعالتقانعا دا تاتىمايدى. وبال, ساۋاپتى ۇمىتقان. «ارى تارتسا – ٶگٸز ٶلٸپ, بەرٸ تارتسا – ارباسى سىنعان», بٸر نەسيەدەن ەكٸنشٸ نەسيە ەستەرٸن جيدىرماي, شىرماۋىقشا وراپ العان قىسقا قولدىلار مىنا جوعارىداعىلار «كەبەرسٸگەن ەرنٸمٸزگە بٸردەڭە تامىزادى-اۋ» دەگەن ٷمٸتتەرٸن ەلدەقاشان ٷزگەن. اباي اتامىز ايتقاندايىن: «بايدا مەيٸر, كەدەيدە پەيٸل دە جوق». مٸنەكي, قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ بەت-بەينەسٸ – وسىنداي.
ونىڭ ٷستٸنە انا شەت ەل, مىنا شەت ەلگە قاراپ «مٶڭٸرەۋدەن» ەش جالىعار ەمەسپٸز. كينو مەن ەن ٶنەرٸ سولاردىڭ كٶنە شەكپەندەرٸن اۋدارىپ كيٸپ العانداي. سوڭعى جىلدارى تۋىنداپ جاتقان كينولارىمىزدا ەلٸكتەيتٸن سىرتقى ەلدەگٸلەر ەيەلدەرٸن ساباسا, بٸز دە «سٷيٸكتٸلەرٸمٸزدٸ» تاياققا جىعامىز. قىزدارىن رەنجٸتٸپ جاتسا, بٸز دە جىلاتامىز. جٸگٸتتەر ٶزدەرٸنە ىڭعاي تانىتقان ەيەلدەر مەن كٶڭٸلدەستەرٸ ٷشٸن بٸرٸن-بٸرٸ جاھاننامعا اتتاندىرا سالادى.
ٶتكەندە ٷيدەگٸ كٶگٸلدٸر ەكراننان «استاناعا (نۇر-استانا شىعار) كٶكتەم كەشٸگٸپ كەلەدٸ» دەگەن كينونى قىزىقتادىم. مەكتەپ ماڭىنداعى سكامەيكادا سەگٸز-توعىز جاس شاماسىنداعى جەتكٸنشەك قاتتى كٷيٸنە جىلامسىراپ وتىر. ارعى جاقتان بٸر جاس جٸگٸت كەلٸپ, قاسىنا جايعاستى. بالاعا قاراعىشتاپ از-كەم وتىردى دا:
– سەن نەگە رەنجٸپ وتىرسىڭ, – دەپ سۇرادى. تٶمەنگٸ سىنىپ وقۋشىسى-اۋ:
– ونى قايتەسٸڭ? – دەدٸ ىزالى كەيٸپتە.
– كٶمەكتەسەيٸن دەپ ەدٸم… – جٸگٸت سەنٸمدٸ.
– راس پا?
– راس.
– ەندەشە, سەن ماعان پاپا بول! – ول بۇيرىقتى تٸل قاتتى. جٸگٸت نە دەرٸن بٸلمەي, ساسىپ قالدى.
بالانىڭ شەشەسٸ نازىم بەكجانقىزى كٸشٸ-گٸرٸم جەكەمەنشٸك فيرمانىڭ باسشىسى ەكەن. جٸگٸتتٸڭ سول ەيەلمەن ونىڭ وفيسٸندە تٷرلٸ شارۋالارمەن جولىعىسىپ قالعانى بار.
ارادا ۋاقىت ٶتكەندە كەلٸنشەك ەلٸنەن كەلە جاتقان ەكە-شەشەسٸن كٷتٸپ الۋعا بالاسىن ەرتٸپ كەتٸپ بارا جاتتى. جول-جٶنەكەي, تۇتقيىلدان ٶتكەندەگٸ جٸگٸت جولىعا كەتتٸ. بالا:
– جٷر, سەن ماعان پاپا بولاسىڭ. ۆوكزالدان اتام مەن ەجەمدٸ كٷتٸپ الامىز, – دەپ ەرتە جٶنەلدٸ. جٸگٸت بۇيدالاعان تايلاقتاي سوڭدارىنان ەردٸ. كەلٸنشەكپەن ەكەۋٸنٸڭ وڭاشادا سىرلاسىپ, مۇڭداسىپ تٷيٸسكەندەرٸن دە, نە بٸر ايمالاسا سٷيٸسكەندەرٸن دە ەكراننان كٶزٸمٸز شالا قويمادى. سوندا بۇل قانداي ماحاببات? جەتكٸنشەك الدىنداعى تانىمى دا, تالعامى دا جوق قانداي تەربيە, قانداي تاعىلىم? ەكە-شەشەسٸمەن قاۋىشا سالىپ ەيەل ەگٸل-تەگٸل جىلادى-اي دەرسٸڭ. «مىناۋ كٷيەۋبالالارىڭ» دەپ جٸگٸتتٸ تانىستىرعان دا جوق. اقساقال مەن اپا نەمەرەلەرٸن كٶرگەنگە مەز. كەيٸنگٸ جىلدارعى كينولاردىڭ قايسىبٸرٸنٸڭ «تابيعاتى» – وسىنداي.
ال ەن ٶنەرٸ باتىستىق «شوۋعا» كٶشٸپ كەتكەلٸ قاش-ا-ن! قىزدارىمىز تٶسەكتە جاتىپ تا, سٷيٸكتٸلەرٸمەن جامباس جاناستىرىپ تۇرىپ تا, بٸر قابات ٸشكيٸممەن جٷرٸپ تە ەن شىرقاي بەرەدٸ. كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ سٶزدەرٸن ۇقپاي دٸڭكەڭ قۇريدى, ەندەرٸ شەگٸرتكەشە شىرىلدايدى نەمەسە تەكٸرەك اتقان شابان اتشا تەپەڭدەتٸپ, جٷيكەڭدٸ توزدىرادى. ۇلتتىق دەستٷرلٸ, سازدى ەندەرٸمٸز وسىلاردىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ بارا جاتقانداي. تىڭدارماندارىمىز دا «جاقسىمەنەن جاماندى ايىرمادىڭ» دەگەندەيٸن تالعام تەپەرٸشٸن جوعالتىپ باراما-اۋ…
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ميىن سۇيىلتىپ جٸبەرۋگە اينالدىق. ٶيتكەنٸ ەلٸ بٸرٸزدٸ وقۋلىعىمىز جوق. وقۋلىق شىعاراتىن ەر باسپا ٶزدەرٸنە جانى جاقىن اۆتورلارىن تاڭداپ العان. مەسەلەن, «الماتىكٸتاپ» پەن «راۋان», «مەكتەپ» باسپالارىنىڭ ماتەريال جٷيەلەۋلەرٸ ەر باسقا. ەدەبيەتتٸ ەرتٷرلٸ تالعايدى. «جاڭاشا وقىتۋ باعدارلاماسىندا» تاعى دا شەتەلگە باس ۇرامىز. ەۋروپالىق «بولون» وقىتۋ جٷيەسٸن پٸر تۇتامىز. الاشتىڭ ارداقتىلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاپ, ماعجان جۇماباەۆ قوستاعان قازاقىلىققا تەن ەدەبيەتتٸك وقۋ ەدٸستەمەلٸكتەرٸن كٶلەڭكەدە قالدىردىق.
تاياۋدا بٸر كٶرشٸم: «باستاۋىش سىنىپتاعى نەمەرەم ٷش تٸل بٸلەدٸ», – دەپ ماقتاندى. ەركەتوتايدى شاقىرىپ الىپ, ەڭگٸمەگە تارتىپ ەدٸك: «مەن قازاق مەكتەبٸندە وقيمىن. اتامنىڭ بالاسىمىن. دوستارىم كٶپ», – دەگەن سٶيلەمدەردٸ ٷزٸپ-جۇلىپ قازاقشا باستاپ, ورىسشا جالعاستىرىپ, اعىلشىنشا اياقتادى. بۇل – سول جەتكٸنشەكتٸڭ عانا باسىنداعى قييۋى قاشقان كٶرٸنٸس ەمەس, جاسٶسپٸرٸمدەرٸمٸزدٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ەرتەڭٸن, قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولارىن بۇلدىرلاتقان, قوعامىمىزدى دۇرىس جٷيەلەي الماي وتىرعاندىعىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى.
«قازاق تٸلٸن دامىتامىز, ٶركەندەتەمٸز!» دەپ ايقايلاعاندا تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرامىز. «ايىر تٸلدٸ جىلانسىڭ» دەپ ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى قىنىنان سەمسەرٸن سۋىرعاندايىن تٸلٸمٸزدٸ ٷشكە, تٶرتكە تٸلگٸلەۋدەن ايانبايتىن بولدىق. قازاق تٸلٸ گرامماتيكاسىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ بۇرىنعى ۇلىلارى جٷيەلەگەن نۇسقاسى قاي دٶكەي, قاي عالىمسىماقتىڭ باسىن جارىپ, كٶزٸن شىعارعانىن كٸم بٸلسٸن, ٶز تٸلٸمٸزگە ٶزٸمٸز شابۋىل جاساپ, تاس-تالقان ەتتٸك. مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كٷننەن بالعىندارىمىزدى «ەلٸپپەدەگٸ» 42 ەرٸپپەن بٸلٸم وشاعى بەسٸگٸندە «ەلديلەپ» الىپ, «انا تٸلٸن» ايالاتۋشى ەدٸك. ودان تٸل بٶلشەكتەرٸمەن سۋسىنداتىپ, ەسٸمدەردٸ (زات ەسٸم, سىن ەسٸم…) ەستەرٸندە ساقتاتىپ, راي, شىرايلارىمەن رايلاندىراتىن «قازاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكاسىمەن» سٶيلەۋ جٷيەلەرٸن ۇستارتىپ الىپ, «مورفولوگييادا» جاي جەنە قۇرمالاس سٶيلەمدەرٸ ويلاپ, جازۋعا, ولاردىڭ سالالارىن مەڭگەرۋگە جاتتىقتىراتىنبىز. «سينتاكسيستە» تٸل شەبەرلٸگٸن ارتتىرىپ, تٸلدٸك قوردى بايىتۋعا قۇلشىندىردىق. بٸر-بٸرٸمٸزگە ۇقسامايتىن بيٸك كٶركەمدٸك ٶرنەكتەرگە ۇمتىلدىرۋ «ستيليستيكانىڭ» مٸندەتٸنە جٷكتەلگەن. ەرقايسىسى تٸلدٸك جالعاستى جٷيەنٸڭ بيٸك شىڭىنا جەتەلەيتٸن. سول ۇلتتىق دەستٷرلٸ جٷيە ٷزٸلدٸ, تٸلدٸك قور بۇزىلدى. ەيتەۋٸر جەتٸ سەپتٸككە شابۋىل جاساۋشىلاردىڭ ٷندەرٸ ٶشكەنٸنە تەۋبا!
انا تٸلٸ تاعدىرى تٶڭٸرەگٸندە سٶز قوزعاعاندا لاتىن الفاۆيتٸن اتتاپ كەتە المايسىڭ. بۇل ەلٸپبيدٸ قابىلداۋعا دەگەن بيٸك بيلٸك يەلەرٸنەن شەشٸم قابىلدانعان جوق. ەلٸ ٸرٸكتەلٸپ, يٸ قانباعان قارٸپتەرمەن جازىلعان جارنامالاردان كٶشەدە كٶز سٷرٸنەدٸ. ەس بٸلگەننەن ىقىلاستانا ٷيٸرلەسكەن كيريلليتسانىڭ ٶزٸنە ساۋاتىمىز بٸردە جەتٸپ, بٸردە جەتپەي جٷرگەندە لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ «سوققىسى» ٷش تٸلمەن تٸلٸن ٷشكٸرلەپ جٷرگەن بالدىرعاندارىمىزدى جىعىلدىرىپ, سٷرٸندٸرمەسە ەكەن دەگەن تٸلەكتەمٸن. مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ «ويان, قازاق!» دەپ جار سالىپ جاتقاندا قيىننان تٷرەن-تٷرە جول تاپقان احمەت بايتۇرسىنۇلى قارٸپتەرٸنٸڭ كەيبٸر الپىنشاقتارى مەن سالپىنشاقتارىن تولىق قابىلداۋعا كومپيۋتەر جٷيەسٸنٸڭ ەلەمدٸك «ساۋاتى» جەتٸڭكٸرەمەيدٸ ەكەن. جارايدى, بٸلٸمپاز, «ۇلتجاندى» عالىمسىماقتار تالعاپ, ٸرٸكتەپ جٷرگەن وتىز بەس ەرٸپتٸ قابىلدادىق دەيٸك. اباي اتامىز ەسكەرتكەندەي, ەرٸنشەكتەۋ قازاقتار «ۇ , ٷ, ۋ», «ن, ڭ», «ا, ە», تاعى باسقا دا ەرٸپتەردٸڭ تٶبەسٸندەگٸ نوقات-تٷرتپەكتەرٸن دۇرىس پايدالانا الماي قالسا, «قىرعىز, قازاق بٸر تۋعان» اعايىندارىمىز باياعىدا-اق «ايدار» تاققان «ماڭقا قازاق», «ساقاۋ قازاق» اتاعىمىزدى قايتا ەنشٸلەيمٸز عوي. تٸل جاناشىرلارى شىن جاناشىرلار بولسا, ۋلاپ-شۋلاي بەرمەي, ونشاقتىسى, جٷزشاقتىسى بٸرٸگٸپ, بٸر-بٸر قارٸپتەن بولسا دا قازاقشا جاڭا ەلٸپبي نەگە ويلاپ تاپپايدى?! تاپسىن!
…تەۋەلسٸزبٸز! تٸزگٸنٸمٸز قولىمىزدا. جەكە ەلمٸز. ەندەشە باتىستىڭ, ٶزگە دە شەتەلدەردٸڭ «قاڭسىعىن» نەگە تاڭسىق كٶرەمٸز? وزىق ٷلگٸلەرٸ مەن جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ قازاقستاننىڭ, قازاق ەلٸنٸڭ ىڭعايىنا, ۇلتتىق مەنتاليتەتٸنە كەلەتٸندەي نۇسقالارىن ەلەكتەن ٶتكٸزٸپ بارىپ نەگە قابىلدامايمىز?! تەۋەلسٸزبٸز! وردا بۇزار وتىزعا تولدىق. حوش كەزٸندە تٸلەۋلەستەر قاتارىندا بولعان تمد ەلدەرٸ مەن باتىستىقتار «قازاقستان ٶستٸپ جاتىر ەكەن, مىنانداي اسقاق جەتٸستٸكتەرٸ بار ەكەن! سونى بٸز دە ٷيرەنەيٸك», – دەپ بٸزگە نەگە قۇلاق تٷرە ەلٸكتەمەيدٸ!? ال بٸز ەلٸكتەپ-سولىقتاۋدان ەشكٸمگە ەسە جٸبەرمەيمٸز. نەگە? سۇراقتار سٷرٸندٸرەدٸ, جاۋاپ كٸبٸرتٸكتەيدٸ.
قايتكەندە دە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز باياندى بولسىن! بٸراق اننان دا, مۇننان دا جۇلىپ جەپ, بايىپ جاتقان ەپتٸلەردٸڭ ەمەس, عاسىرلار بويى ەلٸمٸزدٸڭ ازاتتىعى ٷشٸن جاندارىن پيدا ەتٸپ كەلە جاتقان تەكتٸلەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ بولسا يگٸ ەدٸ عوي!..
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
