Úkimet keshe latyn grafikasyndaǵy jetildirilgen qazaq álipbiiniń jobasyn jariialady.
Jyldar boiy júzdegen ǵalymnyń talqysynan ótken álipbidiń bul jobasyn jasarda jekelegen til mamandarynyń da, halyqtyń da pikiri eskerilgen sekildi. Bul baǵyttaǵy endigi qadam qandai bolmaq? Osy jáne ózge de suraqtardy bul istiń basy-qasynda júrgen Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń atqarýshy direktory Erbol Tileshovke qoiyp kórgen edik.
- Erbol myrza, búgin Úkimet álipbi jobasyn maquldady. Bul nusqany sońǵy ári naqty joba deýge bola ma?
- 2019 jyly 21 qazanda Prezident Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulovaǵa álipbidi jetildirý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Sol tapsyrma boiynsha kúni keshege deiin bizge kelip túsken 30-ǵa tarta álipbi jobasyna saraptama jasadyq. Jalpy álipbi túzýdiń úsh túri bar. Apostrofty qoidyq, digrafty qoidyq. Úshinshi túri, iaǵni bul – árbir tańbanyń mazmunyn beretin álipbi. Sodan keiin bizge jobalaryn usynǵan áriptesterdiń jartysy biz usynǵan ǵylymi printsipke negizdeldi. Iaǵni ýmliaýt ( ̈ ), makron ( ˉ ), sedil ( ̧), brevis ( ̌ ) tańbalary engizildi. Kúni búginge deiin joǵaryda ataǵan eki nusqany almai, osy úshinshi nusqany tańdap otyrmyz.
Bul nusqany qalai jasadyq? Áripteri túriktiń álipbiine uqsaǵanymen bul nusqa túriktiki nemese ázerbaijandyki emes. Halyqaralyq fonetikalyq álipbi degen bar. Onda 52 qosymsha dybys jáne 107 tańba bar. Ol – 160 tańbadan turatyn qor ǵoi. Osy qordan elder álipbi alsa, ol ýnikodqa da, IT-tehnologiiaǵa da kiredi, álemge tanymaldyǵy artady. Kidiris bolmaidy. Álipbi jasarda biraq negizi oǵan súiengen joqpyz. Másele – qazaq tiliniń tabiǵatyn bilý kerek boldy. Akýt álipbiinde biz bárine - daýystyǵa da, daýyssyzǵa da, jýanǵa da, jińishkege de akýt qoidyq. Endi bul álipbidiń ereksheligi – daýysty jińishke dybystarǵa ýmliaýt (Á, Ó, Ú) qoiylýynda. Odan keiin baryp qysqa daýyssyz dybysqa búkil álem brevis qoiady. Uzyn dybystylarǵa(U) makron qoiady da, mysaly «Sh» tańbasyn sedilmen belgileidi. Biz osy tórt diakritikalyq belgini tańdadyq. Sóitip, qazaq tiliniń dybystyq júiesinde bir dybysqa bir tańba berildi. Apostroftyń kezinde tańbanyń janynda útir boldy da, ol tańbaǵa berilgen be, álde kele jatqan áripke berilgen be – sol jaǵy túsiniksiz bolyp ketken. Akýttyń kezinde maǵynasyna qaramai, bárine jamyratyp akýt qoidyq ta, ch men sh-ǵa digraf qoidyq. Sodan álgi «ashana» sol álipbimen «ashanaǵa» ainalyp, biraz áńgime shyǵyp ketti ǵoi. Al myna álipbide ondai shatasý bolmaidy. Árbir dybystyń óziniń menshik tańbasy bar. Sondyqtan bul álipbi – ǵylymi negizdi nusqa.
- Iaǵni álipbidiń bul nusqasy jasalarda buǵan deiingi syn-eskertpelerdiń bárin eskerýge tyrystyńyzdyr ǵoi?..
- Álipbidiń bul nusqasyn bir nemese eki adam oilap tapqan joq. Ony ázirleýge orfografiialyq jumys toby, Til bilimi institýty, Almatydaǵy ál-Farabi atyndaǵy ýniversiteti men Nazarbaev ýniversiteti bastaǵan 9 iri joǵary oqý ornynyń, eki ǵylymi ortalyqtyń, 11 ǵylymi mekemeniń ǵalymdary qatysty. Sóitip, biz respýblika boiynsha byltyr jáne biyl muny oqýshydan bastap ǵylym doktoryna deiin 5 aprobatsiiadan ótkizdik. Sodan soń eki birdei ashyq talqylaý boldy. Osy álipbidiń jobasyn berdik. Sol kezde 1 ǵana tańba ózgertildi. Naqtyraq aitqanda, «ń» tańbasynyń ústine toqym siiaqty belgi qoiǵanbyz. Biraq muny jurt qabyldamady. Sodan keiin osy áripke bútin tańba bereiik dep sheshtik.
- Ń-dy qutqaryp qalǵan ekensizder...
- Iá, solai. Óitkeni bútin tańba berilmese, qońyraýdy qonyraý deimiz de, artynsha bul áripti joǵaltyp alýymyz múmkin. Álipbidiń osy nusqasyn ázirleýge 3 500 til mamany qatysty. Olardyń bári de qazaq tili men ádebietiniń mamandary. Qazaqstanda qazaq tili jáne ádebieti boiynsha 50 kafedra bar eken. Solardyń bári qarady. 99 ortalyqta, Ybyrai Altynsarin atyndaǵy bilim akademiiasynda ǵalymdary men Qaztesttiń mamandary qatysyp, 5 synama, 2 ashyq talqylaý, jumys tobynyń 11 otyrysy boldy. Ainalyp kelgende 18 shara ótkizýmen qatar, táýelsiz sarapshylardy da talqyǵa tarttyq. Aldynda eki álipbi nusqasyn synaǵan, kelispegen mamandarmen keńestik. «Synaidy ekensizder, endeshe birlese jumys atqarsaq qalai?» dep bizdiń sózimizdi sóileitin adam emes, synshy izdedik. Sondyqtan Memleket basshysy da, Bilim jáne ǵylym ministri men Mádeniet jáne sport ministri de «bul máseleni endi ǵalymdar ǵana sheshsin» dep, solardyń erkine berdi. Sóitip, álipbi jobasyn jasaýǵa 4 jumys tobynyń ǵalymdary qatysty.
Álipbidiń bul nusqasyn biz Ulttyq bankke de jiberdik. «Ulttyq bank osy tańbalarmen jumys istei ala ma?» degen suraqtyń jaýabyn alý kerek edi. «Qazǵaryshqa» da saraptamaǵa joldandy. Olar da óziniń oń qorytyndysyn berdi. Artynsha eki halyqaralyq seminar-keńes ótkizdik. Oǵan ázerbaijan, túrik, ǵaǵaýyz, tatar, ózbek, qyrǵyz ǵalymdaryna deiin qatysyp, talqyladyq. Álemdik tájiribede diakritikalyq tańbalardy qoldaný» atty taqyrypta ǵylymi keńes ótkizdik. Oǵan bes memlekettiń 18 ǵalymy qatysty.
- Olardyń álipbiimizdiń osy nusqasyna kelgende pikiri qandai boldy?
- Olar negizinen qoldady. Biraq túrik aǵaiyndar tarapynan mynadai oi boldy. Biz osyǵan deiin Almaty dep jazyp, y árpin y retinde qoldana berdik qoi. Olar biz siiaqty y-ǵa taiaqsha bermeisińder me dedi. Biraq túrik álipbiinde y bolǵanymen, i joq. Sodan keiin biz olarǵa «túrik aǵaiyndar, aiyp etpeńizder, bizde y men i-de bar. Sondyqtan bul arada biz túriktiń tájiribesin qoldana almaimyz» dedik. Rasynda da, bizdiń ózimizdiń tól áripterimiz bar ǵoi. Jalpy y árpi qazaq álipbiinde jii kezdesedi. Oǵan taiaqsha jalǵap qoisaq, sóilemniń ishi taiaqshaǵa tolyp ketedi. Qazaqta y – á men e-den keiingi eń jii kezdesetin úshinshi árip. Búkil táýeldik nemese jiktik, kóptik septiktiń bári de y árpine bailanǵan. Baramyn, bardym, qalalardyń, salalalardyń deseń de, y árpin esh ainalyp óte almaisyń. Sondyqtan taiaqsha bolsa ol kórinbei qalady. Sol sebepti biz oǵan ashyq tańba kerek dep, qazirgi ý-ymyzdy y-ǵa qaldyrdyq. Mine osyndai sheshimge keldik.
- Bul joba Parlamentke qaralmai ma?
- Keshe Úkimette ol bekitilgen joq. Ony bekitetin tulǵa – Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti. Ol endi Prezidentke usynylady. Ony tek Úkimet maquldady. Bul – áli joba ekenin esten shyǵarmaiyq.
Joba Parlamentke barmaidy. Osyǵan deiin álipbidi bekitken elderdiń tájiribesin kóp zerttedik. Sonda álipbiin bekitken memleketterdiń 90 paiyzynda álipbidi Parlament emes, Prezident bekitedi eken. Sol memleketterdiń 7 paiyzynda Úkimet, qalǵan 3 paiyzynda ne Parlament, ne komissiia bekitedi.
- Ótkende bir jiynda A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty ulttyq pernetaqtanyń birneshe nusqasyn usynǵan edi. Úkimette ulttyq pernetaqtanyń QWERTY jobasy da maquldandy ma?
- QWERTY-di tańdadyq. Óitkeni pernetaqtaǵa kelgende qansha joba bolǵanymen, oǵan jiti qaramasa bolmaidy. Biz jii kezdesetin áripterdiń bárin pernetaqtanyń ortasyna qoiyp qoisaq, jurt shatysady. Jańa álipbiin endi úirenip jatqan halyqqa pernetaqtany taǵy ózgertsek qiyndyq týdyrady. Sondyqtan myna jaidy eskerý kerek: mysaly Amerikada pernetaqtanyń 6-7 túri bar. Negizgisi QWERTY bolǵanymen, qalǵan pernetaqtalarmen de jumys istele beredi. Esepshiler nemese matematikter úshin basqa pernetaqtany paidalaný tájiribeleri álem elderinde bar eken. Mysaly aǵylshyndarda onyń 6-7 túri bar.
Aiqyndalǵan pernetaqta – qazir bári paidalanyp júrgen pernetaqta. Bizdiń áripterimiz óz ornynda tur. Qazaqtyń áripteri oń qoldyń yńǵaiyna qarai ornalastyrylǵan. Pernetaqtanyń aldynda otyrǵanda kóbinese oń qol kóbirek jumys isteidi ǵoi. Ústindegi sandardyń ornyn bosattyq.
- Endigi jumys reti qalai bolady? Álipbidiń osy jobasy Prezidenttiń aldyn qashan barady? Boljamyńyz qandai?
- Amandyq bolsa Úkimettiń tiisti hattamasy shyǵady. Sol hattamada tapsyrma beriledi. Naqty aita almaimyn. Meniń boljamym boiynsha, osy álipbi bir-eki aidyń ishinde bekitilýi kerek!
Latyn álipbiin qazaq oilap tapqan joq. Sondyqtan qazaq tilin biz oǵan beiimdeimiz. Aǵylshyn beiimdemeidi – 26 tańbasyn qoia salady. Al bizdiń dybystarymyzǵa eki nemese úsh tańba bere almaisyń. Sondyqtan biz ústine belgi qoidyq. Biraq ár belginiń mazmuny, ǵylymi negizi bar ekenin taǵy da atap ótkim keledi.
