ٷكٸمەت كەشە لاتىن گرافيكاسىنداعى جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسىن جارييالادى.
جىلدار بويى جٷزدەگەن عالىمنىڭ تالقىسىنان ٶتكەن ەلٸپبيدٸڭ بۇل جوباسىن جاساردا جەكەلەگەن تٸل ماماندارىنىڭ دا, حالىقتىڭ دا پٸكٸرٸ ەسكەرٸلگەن سەكٸلدٸ. بۇل باعىتتاعى ەندٸگٸ قادام قانداي بولماق? وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتاردى بۇل ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەربول تٸلەشوۆكە قويىپ كٶرگەن ەدٸك.
- ەربول مىرزا, بٷگٸن ٷكٸمەت ەلٸپبي جوباسىن ماقۇلدادى. بۇل نۇسقانى سوڭعى ەرٸ ناقتى جوبا دەۋگە بولا ما?
- 2019 جىلى 21 قازاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سول تاپسىرما بويىنشا كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٸزگە كەلٸپ تٷسكەن 30-عا تارتا ەلٸپبي جوباسىنا ساراپتاما جاسادىق. جالپى ەلٸپبي تٷزۋدٸڭ ٷش تٷرٸ بار. اپوستروفتى قويدىق, ديگرافتى قويدىق. ٷشٸنشٸ تٷرٸ, ياعني بۇل – ەربٸر تاڭبانىڭ مازمۇنىن بەرەتٸن ەلٸپبي. سودان كەيٸن بٸزگە جوبالارىن ۇسىنعان ەرٸپتەستەردٸڭ جارتىسى بٸز ۇسىنعان عىلىمي پرينتسيپكە نەگٸزدەلدٸ. ياعني ۋملياۋت ( ̈ ), ماكرون ( ˉ ), سەديل ( ̧), برەۆيس ( ̌ ) تاڭبالارى ەنگٸزٸلدٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جوعارىدا اتاعان ەكٸ نۇسقانى الماي, وسى ٷشٸنشٸ نۇسقانى تاڭداپ وتىرمىز.
بۇل نۇسقانى قالاي جاسادىق? ەرٸپتەرٸ تٷرٸكتٸڭ ەلٸپبيٸنە ۇقساعانىمەن بۇل نۇسقا تٷرٸكتٸكٸ نەمەسە ەزەربايجاندىكٸ ەمەس. حالىقارالىق فونەتيكالىق ەلٸپبي دەگەن بار. وندا 52 قوسىمشا دىبىس جەنە 107 تاڭبا بار. ول – 160 تاڭبادان تۇراتىن قور عوي. وسى قوردان ەلدەر ەلٸپبي السا, ول ۋنيكودقا دا, ٸت-تەحنولوگيياعا دا كٸرەدٸ, ەلەمگە تانىمالدىعى ارتادى. كٸدٸرٸس بولمايدى. ەلٸپبي جاساردا بٸراق نەگٸزٸ وعان سٷيەنگەن جوقپىز. مەسەلە – قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىن بٸلۋ كەرەك بولدى. اكۋت ەلٸپبيٸندە بٸز بەرٸنە - داۋىستىعا دا, داۋىسسىزعا دا, جۋانعا دا, جٸڭٸشكەگە دە اكۋت قويدىق. ەندٸ بۇل ەلٸپبيدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ – داۋىستى جٸڭٸشكە دىبىستارعا ۋملياۋت (ە, ٶ, ٷ) قويىلۋىندا. ودان كەيٸن بارىپ قىسقا داۋىسسىز دىبىسقا بٷكٸل ەلەم برەۆيس قويادى. ۇزىن دىبىستىلارعا(ۇ) ماكرون قويادى دا, مىسالى «ش» تاڭباسىن سەديلمەن بەلگٸلەيدٸ. بٸز وسى تٶرت دياكريتيكالىق بەلگٸنٸ تاڭدادىق. سٶيتٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸندە بٸر دىبىسقا بٸر تاڭبا بەرٸلدٸ. اپوستروفتىڭ كەزٸندە تاڭبانىڭ جانىندا ٷتٸر بولدى دا, ول تاڭباعا بەرٸلگەن بە, ەلدە كەلە جاتقان ەرٸپكە بەرٸلگەن بە – سول جاعى تٷسٸنٸكسٸز بولىپ كەتكەن. اكۋتتىڭ كەزٸندە ماعىناسىنا قاراماي, بەرٸنە جامىراتىپ اكۋت قويدىق تا, چ مەن ش-عا ديگراف قويدىق. سودان ەلگٸ «اسحانا» سول ەلٸپبيمەن «اشاناعا» اينالىپ, بٸراز ەڭگٸمە شىعىپ كەتتٸ عوي. ال مىنا ەلٸپبيدە ونداي شاتاسۋ بولمايدى. ەربٸر دىبىستىڭ ٶزٸنٸڭ مەنشٸك تاڭباسى بار. سوندىقتان بۇل ەلٸپبي – عىلىمي نەگٸزدٸ نۇسقا.
- ياعني ەلٸپبيدٸڭ بۇل نۇسقاسى جاسالاردا بۇعان دەيٸنگٸ سىن-ەسكەرتپەلەردٸڭ بەرٸن ەسكەرۋگە تىرىستىڭىزدىر عوي?..
- ەلٸپبيدٸڭ بۇل نۇسقاسىن بٸر نەمەسە ەكٸ ادام ويلاپ تاپقان جوق. ونى ەزٸرلەۋگە ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى, تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى, الماتىداعى ەل-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ باستاعان 9 ٸرٸ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ, ەكٸ عىلىمي ورتالىقتىڭ, 11 عىلىمي مەكەمەنٸڭ عالىمدارى قاتىستى. سٶيتٸپ, بٸز رەسپۋبليكا بويىنشا بىلتىر جەنە بيىل مۇنى وقۋشىدان باستاپ عىلىم دوكتورىنا دەيٸن 5 اپروباتسييادان ٶتكٸزدٸك. سودان سوڭ ەكٸ بٸردەي اشىق تالقىلاۋ بولدى. وسى ەلٸپبيدٸڭ جوباسىن بەردٸك. سول كەزدە 1 عانا تاڭبا ٶزگەرتٸلدٸ. ناقتىراق ايتقاندا, «ڭ» تاڭباسىنىڭ ٷستٸنە توقىم سيياقتى بەلگٸ قويعانبىز. بٸراق مۇنى جۇرت قابىلدامادى. سودان كەيٸن وسى ەرٸپكە بٷتٸن تاڭبا بەرەيٸك دەپ شەشتٸك.
- ڭ-دى قۇتقارىپ قالعان ەكەنسٸزدەر...
- يە, سولاي. ٶيتكەنٸ بٷتٸن تاڭبا بەرٸلمەسە, قوڭىراۋدى قونىراۋ دەيمٸز دە, ارتىنشا بۇل ەرٸپتٸ جوعالتىپ الۋىمىز مٷمكٸن. ەلٸپبيدٸڭ وسى نۇسقاسىن ەزٸرلەۋگە 3 500 تٸل مامانى قاتىستى. ولاردىڭ بەرٸ دە قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ ماماندارى. قازاقستاندا قازاق تٸلٸ جەنە ەدەبيەتٸ بويىنشا 50 كافەدرا بار ەكەن. سولاردىڭ بەرٸ قارادى. 99 ورتالىقتا, ىبىراي التىنسارين اتىنداعى بٸلٸم اكادەميياسىندا عالىمدارى مەن قازتەستتٸڭ ماماندارى قاتىسىپ, 5 سىناما, 2 اشىق تالقىلاۋ, جۇمىس توبىنىڭ 11 وتىرىسى بولدى. اينالىپ كەلگەندە 18 شارا ٶتكٸزۋمەن قاتار, تەۋەلسٸز ساراپشىلاردى دا تالقىعا تارتتىق. الدىندا ەكٸ ەلٸپبي نۇسقاسىن سىناعان, كەلٸسپەگەن ماماندارمەن كەڭەستٸك. «سىنايدى ەكەنسٸزدەر, ەندەشە بٸرلەسە جۇمىس اتقارساق قالاي?» دەپ بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزدٸ سٶيلەيتٸن ادام ەمەس, سىنشى ٸزدەدٸك. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى دا, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ مەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ دە «بۇل مەسەلەنٸ ەندٸ عالىمدار عانا شەشسٸن» دەپ, سولاردىڭ ەركٸنە بەردٸ. سٶيتٸپ, ەلٸپبي جوباسىن جاساۋعا 4 جۇمىس توبىنىڭ عالىمدارى قاتىستى.
ەلٸپبيدٸڭ بۇل نۇسقاسىن بٸز ۇلتتىق بانككە دە جٸبەردٸك. «ۇلتتىق بانك وسى تاڭبالارمەن جۇمىس ٸستەي الا ما?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الۋ كەرەك ەدٸ. «قازعارىشقا» دا ساراپتاماعا جولداندى. ولار دا ٶزٸنٸڭ وڭ قورىتىندىسىن بەردٸ. ارتىنشا ەكٸ حالىقارالىق سەمينار-كەڭەس ٶتكٸزدٸك. وعان ەزەربايجان, تٷرٸك, عاعاۋىز, تاتار, ٶزبەك, قىرعىز عالىمدارىنا دەيٸن قاتىسىپ, تالقىلادىق. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە دياكريتيكالىق تاڭبالاردى قولدانۋ» اتتى تاقىرىپتا عىلىمي كەڭەس ٶتكٸزدٸك. وعان بەس مەملەكەتتٸڭ 18 عالىمى قاتىستى.
- ولاردىڭ ەلٸپبيٸمٸزدٸڭ وسى نۇسقاسىنا كەلگەندە پٸكٸرٸ قانداي بولدى?
- ولار نەگٸزٸنەن قولدادى. بٸراق تٷرٸك اعايىندار تاراپىنان مىناداي وي بولدى. بٸز وسىعان دەيٸن Almaty دەپ جازىپ, y ەرپٸن ى رەتٸندە قولدانا بەردٸك قوي. ولار بٸز سيياقتى y-عا تاياقشا بەرمەيسٸڭدەر مە دەدٸ. بٸراق تٷرٸك ەلٸپبيٸندە ى بولعانىمەن, ٸ جوق. سودان كەيٸن بٸز ولارعا «تٷرٸك اعايىندار, ايىپ ەتپەڭٸزدەر, بٸزدە ى مەن ٸ-دە بار. سوندىقتان بۇل ارادا بٸز تٷرٸكتٸڭ تەجٸريبەسٸن قولدانا المايمىز» دەدٸك. راسىندا دا, بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل ەرٸپتەرٸمٸز بار عوي. جالپى ى ەرپٸ قازاق ەلٸپبيٸندە جيٸ كەزدەسەدٸ. وعان تاياقشا جالعاپ قويساق, سٶيلەمنٸڭ ٸشٸ تاياقشاعا تولىپ كەتەدٸ. قازاقتا ى – ە مەن ە-دەن كەيٸنگٸ ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن ٷشٸنشٸ ەرٸپ. بٷكٸل تەۋەلدٸك نەمەسە جٸكتٸك, كٶپتٸك سەپتٸكتٸڭ بەرٸ دە ى ەرپٸنە بايلانعان. بارامىن, باردىم, قالالاردىڭ, سالالالاردىڭ دەسەڭ دە, ى ەرپٸن ەش اينالىپ ٶتە المايسىڭ. سوندىقتان تاياقشا بولسا ول كٶرٸنبەي قالادى. سول سەبەپتٸ بٸز وعان اشىق تاڭبا كەرەك دەپ, قازٸرگٸ ۋ-ىمىزدى ى-عا قالدىردىق. مٸنە وسىنداي شەشٸمگە كەلدٸك.
- بۇل جوبا پارلامەنتكە قارالماي ما?
- كەشە ٷكٸمەتتە ول بەكٸتٸلگەن جوق. ونى بەكٸتەتٸن تۇلعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ. ول ەندٸ پرەزيدەنتكە ۇسىنىلادى. ونى تەك ٷكٸمەت ماقۇلدادى. بۇل – ەلٸ جوبا ەكەنٸن ەستەن شىعارمايىق.
جوبا پارلامەنتكە بارمايدى. وسىعان دەيٸن ەلٸپبيدٸ بەكٸتكەن ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن كٶپ زەرتتەدٸك. سوندا ەلٸپبيٸن بەكٸتكەن مەملەكەتتەردٸڭ 90 پايىزىندا ەلٸپبيدٸ پارلامەنت ەمەس, پرەزيدەنت بەكٸتەدٸ ەكەن. سول مەملەكەتتەردٸڭ 7 پايىزىندا ٷكٸمەت, قالعان 3 پايىزىندا نە پارلامەنت, نە كوميسسييا بەكٸتەدٸ.
- ٶتكەندە بٸر جيىندا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ۇلتتىق پەرنەتاقتانىڭ بٸرنەشە نۇسقاسىن ۇسىنعان ەدٸ. ٷكٸمەتتە ۇلتتىق پەرنەتاقتانىڭ QWERTY جوباسى دا ماقۇلداندى ما?
- QWERTY-دٸ تاڭدادىق. ٶيتكەنٸ پەرنەتاقتاعا كەلگەندە قانشا جوبا بولعانىمەن, وعان جٸتٸ قاراماسا بولمايدى. بٸز جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپتەردٸڭ بەرٸن پەرنەتاقتانىڭ ورتاسىنا قويىپ قويساق, جۇرت شاتىسادى. جاڭا ەلٸپبيٸن ەندٸ ٷيرەنٸپ جاتقان حالىققا پەرنەتاقتانى تاعى ٶزگەرتسەك قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان مىنا جايدى ەسكەرۋ كەرەك: مىسالى امەريكادا پەرنەتاقتانىڭ 6-7 تٷرٸ بار. نەگٸزگٸسٸ QWERTY بولعانىمەن, قالعان پەرنەتاقتالارمەن دە جۇمىس ٸستەلە بەرەدٸ. ەسەپشٸلەر نەمەسە ماتەماتيكتەر ٷشٸن باسقا پەرنەتاقتانى پايدالانۋ تەجٸريبەلەرٸ ەلەم ەلدەرٸندە بار ەكەن. مىسالى اعىلشىنداردا ونىڭ 6-7 تٷرٸ بار.
ايقىندالعان پەرنەتاقتا – قازٸر بەرٸ پايدالانىپ جٷرگەن پەرنەتاقتا. بٸزدٸڭ ەرٸپتەرٸمٸز ٶز ورنىندا تۇر. قازاقتىڭ ەرٸپتەرٸ وڭ قولدىڭ ىڭعايىنا قاراي ورنالاستىرىلعان. پەرنەتاقتانىڭ الدىندا وتىرعاندا كٶبٸنەسە وڭ قول كٶبٸرەك جۇمىس ٸستەيدٸ عوي. ٷستٸندەگٸ سانداردىڭ ورنىن بوساتتىق.
- ەندٸگٸ جۇمىس رەتٸ قالاي بولادى? ەلٸپبيدٸڭ وسى جوباسى پرەزيدەنتتٸڭ الدىن قاشان بارادى? بولجامىڭىز قانداي?
- اماندىق بولسا ٷكٸمەتتٸڭ تيٸستٸ حاتتاماسى شىعادى. سول حاتتامادا تاپسىرما بەرٸلەدٸ. ناقتى ايتا المايمىن. مەنٸڭ بولجامىم بويىنشا, وسى ەلٸپبي بٸر-ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە بەكٸتٸلۋٸ كەرەك!
لاتىن ەلٸپبيٸن قازاق ويلاپ تاپقان جوق. سوندىقتان قازاق تٸلٸن بٸز وعان بەيٸمدەيمٸز. اعىلشىن بەيٸمدەمەيدٸ – 26 تاڭباسىن قويا سالادى. ال بٸزدٸڭ دىبىستارىمىزعا ەكٸ نەمەسە ٷش تاڭبا بەرە المايسىڭ. سوندىقتان بٸز ٷستٸنە بەلگٸ قويدىق. بٸراق ەر بەلگٸنٸڭ مازمۇنى, عىلىمي نەگٸزٸ بار ەكەنٸن تاعى دا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
