Eńbek adamynyń eńsesi biik bolýy tiis

Qyrkúiektiń sońǵy jeksenbisinde Qazaqstanda barlyq eńbekshilerdiń merekesi bolyp tabylatyn Eńbek kúni atap ótiledi. Ol – jumysshy kásibin nasihattap, jastardy óndiris salasyna tartýǵa, jumysshylar áýletiniń kóp jylǵy dástúrlerin nyǵaitýǵa, eńbek ónimdiligin yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.

Memleket basshysy usynǵan laiyqty eńbek taqyryby men jumysshy mamandyǵynyń bedelin kóterý qajettigi týraly ideia óte ózekti bolyp tabylatyndyqtan, ony qazaqstandyq qoǵam jaqsy qarsy alyp, qoldaý kórsetti.

Qazaqstan Respýblikasy Kásipodaqtar federatsiiasynyń tóraǵasy Ábilǵazy QUSAIYNOVPEN áńgime osy jáne ózge de máseleler tóńireginde órbidi.

– Ábilǵazy Qaliaqparuly, 25 qyr­kúiekte Qazaqstanda Eńbek kúni atap ótiledi. Biyl eńbek adamy­na airyqsha kóńil bólinýde – el Prezi­denti óz sózderinde álemdik órke­niet­tiń barlyq qundylyqtary dál osy qarapaiym jumysshylardyń qolymen jasalǵanyn birneshe ret qaitalap aitty. Buǵan qosa, eń­bek adamynyń quqyqtary tasqa ba­­sy­lǵandai etip jazylǵan jańa Eńbek kodeksi qabyldandy. Osy ja­ńa, kópten kútken jáne, ashyǵyn ait­qanda, ábden teperish kórgen qu­jat qandai bolyp shyǵypty? Úmiti­mizdi aqtady ma? Eńbekshilerdiń múd­delerin qorǵai ala ma?

– Eki jyl qatarynan bizdiń elimizde mańyzdy zańnamalyq refor­malar oryn aldy – «Kásiptik odaqtar týra­ly» zań men jańa Eńbek kodeksi qabyldandy. Osynyń barlyǵy ju­myskerdiń eńbek quqyǵyn naqty qor­­ǵaýda jańa múmkindikter týǵyzý arqyly  kásipodaqtardyń áleýmettik áriptestik qurylymyndaǵy róli men jaýapkershiligin kúsheitti.

Eńbek kodeksiniń jobasyn kásipodaq uiymdarynda keń túrde talqylaý men jumys toptary aiasyndaǵy qarbalas is-qimyldar eńbek qatynastaryndaǵy kóptegen túitkildi máselelerdi qaras­tyra otyryp, eńbek adamynyń múddesi úshin aitarlyqtai ózgerister men to­lyqtyrýlar engizýge jaǵdai jasady.

Birinshiden, Eńbek kodeksi kásipodaq uiymdarynyń eńbek zańdylyqtarynyń saqtalýyna qoǵamdyq baqylaý jasaý salasyndaǵy jumysyn keńeitýge erekshe  múmkindik berdi. Mundai norma tek ká­sipodaqtarǵa ǵana qatysty bolyp otyr.

Ekinshiden, eńbekke aqy tóleý eńbek qatynastaryndaǵy ózekti másele bolyp tabylady. Kásipodaqtar jańa Eń­bek kodeksiniń jobasynda negizgi jal­aqynyń úlesi, birjolǵy yntalandyrýshy tólemderdi esepke almaǵanda, ju­myskerler jalaqysynyń keminde 75 paiyzy kóleminde bolýyn qamtamasyz etýge qol jetkizdi. Eńbekaqynyń tiia­naq­­­talǵan bóligi adamnyń eńbekke qabi­lettiligi men ómirlik qajettilikterin qalpyna keltirýdi qamtamasyz etetindik­ten de ol kepildendirilgen bolýy tiis.

Úshinshiden, Kásipodaqtar fede­ratsiia­sy ústeme jumysqa, túngi ýa­qyttaǵy, mereke jáne demalys kún­de­rindegi jumystar úshin tólenetin eńbek­aqynyń jumyskerdiń kúndik (saǵattyq) mólsherlemesi negizge alyna otyryp, 1,5 eseden tómen bolmaityn mólsherde bolýyn qamtamasyz etti. Bul norma kásipodaqtarǵa osy mólsherlemeni odan da ulǵaityp, ujymdyq shartta ba­ryn­sha joǵary kólemdi bekitýge múmkindik beredi.

Tórtinshiden, Eńbek kodeksinde «ón­­diristik keńes» túsinigi engizildi.  Eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi óndiristik keńestiń sheshimderi jumys berýshi jáne jumyskerler úshin mindetti bolyp tabylatyndyǵy óte ma­ńyzdy. Bul kásipodaqtar úshin asa úlken jetistik. Endi eńbekti qorǵaý jónindegi tehnikalyq inspektorlardyń kandidatýralaryn kásiptik odaq usynady, iaǵni kásipodaqtardyń eńbek jaǵdaiyn jaqsartýǵa qatysýyna naqty múmkindik paida bolady.

Besinshiden, jańa Eńbek ko­dek­sinde jumys berýshi men ju­mys­ker­­­diń arasyndaǵy qatynastar kóp jaǵ­daida ujymdyq kelissózder ar­qyly qalyptasady. Ujymdyq shart kásiporynnyń negizgi quqyqtyq qu­jaty bolyp tabylady. Áleýmettik árip­testermen áriptestik qatynas qalyp­tastyra bilýge airyqsha mán beriledi. Únqatysýdyń negiz­gi tetikterine, eń aldymen dáiek­ter­diń aiqyn júiesi, minsiz ishki uiymdastyrýshylyq, jo­ǵary bilikti kadrlar jáne zańdy qor­ǵanys áreketterine daiyndyq jatady. Sondyqtan da, eńbekaqy tóleýde, eń­bek normalarynda, kepildikter men ótem­aqylyq tólemderde, eńbek demalysyn alýda jumyskerlerdiń quqyqtary shek­telmeýi úshin bul qatynastardyń qalai qurylǵany óte mańyzdy bolyp tabylady. Jumys berýshilermen kelissóz­derdi tabysty júrgizip, ujym­dyq shart jasasý úshin barynsha mol kúsh jumsaý qajet.

– Barlyq taraptardyń da múd­delerin qorǵaý úshin kásipodaq – memleket – jumys berýshi qatysatyn ujym­dyq kelissózder ádisi qolda­ny­­latyny belgili. Únqatysý qalai qalyptasady?

– Qazaqstan Respýblikasy Kásip­odaqtar federatsiiasynyń barynsha mańyzdy fýnktsiialarynyń biri áleý­mettik áriptestikke, Áleýmettik áriptestik pen áleýmettik-ekonomikalyq jáne eńbek qatynastaryn retteý jó­nindegi respýblikalyq úshjaqty komis­siianyń jumysyna qatysýy bolyp tabylady.

Kásipodaqtar federatsiiasynyń ókilderi Úkimetpen jáne Jumys be­rý­shilerdiń respýblikalyq bir­lestikterimen bas kelisimge qol qoiady. Salalyq kásiptik odaqtar salalyq memlekettik organdarmen jáne jumys berýshiler odaqtarymen salalyq ke­lisim­der jasaidy. Aýmaqtyq kásip­odaq birlestikteri jergilikti atqarý organdarymen, jumys berýshiler bir­les­tikterimen óńirlik kelisimder jasaidy.

Qazirgi kezde respýblikalyq deń­geidegi bas kelisim, 22 salalyq, 16 óńir­lik kelisim jasaldy. Ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúiegindegi jaǵdai boiynsha respýblikada 68 589 ujymdyq shart jasalǵan, qamtý 32,2 %-dy (jumys istep turǵan kásiporyndar sany – 212687) quraidy.

– Shetelderde kásipodaqtar qoz­ǵalysy óte belsendi ekenin bi­lemiz. QRKF-nyń halyqaralyq ynty­maqtastyǵy týraly ne aitar edińiz? 

– Halyqaralyq uiymdarmen jáne kásipodaqtar birlestikterimen yn­ty­maqtastyq Kásipodaqtar federatsiiasy jumysynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady.

Halyqaralyq kásipodaqtar qoz­ǵa­lysy barynsha údep keledi. Búgingi kúni búkil álemde 180 million jumys­shy kásipodaqtar múshesi, al 2018 jylǵa qarai bul san 200 millionǵa jetedi dep kútilýde.

Iri qoǵamdyq uiym retindegi Qazaq­stan Kásipodaqtar federatsiiasy  álemdik kásipodaqtar qozǵalysyna belsene atsalysady. Osyǵan bailanysty, 2015 jyly Kásipodaqtar federatsiiasynyń halyqaralyq imidjdik saiasat jónindegi tujyrymdamasy qabyldandy. Atal­ǵan tujyrymdama Kásipodaqtar fede­ratsiiasynyń halyqaralyq deńgeidegi imidjin jáne halyqaralyq tájiribeni engizý arqyly jumys tiimdiligin art­tyrýǵa, kásipodaqtar qozǵalysyn nyǵai­typ, damytýǵa jáne t.b. baǵyttalǵan.

Buǵan qosa, Halyqaralyq kásip­odaqtar konfederatsiiasynyń (HKK), Halyqaralyq eńbek uiymynyń (HEU), Kásipodaqtardyń jalpyǵa ortaq  kon­fe­deratsiiasynyń (JKK), Fridrih Ebert qorynyń mamandarymen bailanys, sondai-aq, TMD elderimen isker yntymaqtastyq jolǵa qoiylǵan.

Kásipodaqtar federatsiiasynyń ha­lyqaralyq jumystaǵy baǵyttarynyń biri Halyqaralyq eńbek uiymymen syndarly yntymaqtastyq bolyp tabylady. Jyl saiyn jastardy jumyspen qamtý, ujymdyq kelissózder, organaizing jáne taǵy basqa máseleler boiynsha ha­lyqaralyq, sýbóńirlik seminarlar ótkizý jónindegi birlesken jumystardyń jos­pary jasalady.

2015 jyly Braziliiada HKK Bas keńesiniń otyrysy bolyp, onda Qa­zaq­­­stan Respýblikasy Kásipodaqtar federatsiiasyn HEU-nyń tolyqqandy múshesi retinde qabyldaý týraly sheshim shyǵaryldy. 2 millionnan astam múshesi bar bizdiń uiymnyń HEU-nyń quramy­na enýi Qazaqstan kásipodaqtarynyń ju­my­­syndaǵy shyn mánindegi tarihi oqiǵa.

Osy jerde aita ketý kerek, osydan birneshe kún buryn elimizge HEU biý­rosynyń direktory Mariia Helena Andre kelip ketti. Táýelsizdigimizdiń 25 jylynda tuńǵysh ret uiym basshylyǵy bizdiń kásipodaqtar jumysymen tanys­ty, jáne aita ketýimiz kerek, ol bizdiń jumysymyzǵa óte joǵary baǵa berdi.

– Kásipodaqtar men jastar arasynda bailanys bar ma? Qazirgi kásip­­odaqtar qataryndaǵy jastar sa­ny qansha? Jáne olar kásipodaqtar maqsattaryn naqty túsine ala ma?

– Búginde kásipodaq músheleri ara­syndaǵy 35-ke deiingi jastardyń sany 730 myń adamnan asady, iaǵni 33%. Kásipodaqtar federatsiiasy bas keńesi quramynyń 11,5 %-y jastar. QRKF atqarý komiteti quramynda da jas­tardyń úlesi 8,3 % quraidy. Aýmaqtyq kásipodaqtar birlestikteriniń 16 basshy­synyń ishinde 6 jastar ókilderi bar.

Alǵa qoiylǵan mindetterdi júze­ge asyra otyryp, kásipodaqtar mem­le­ket­tik jastar saiasatynyń tiim­di­ligin arttyrýǵa baǵyttalǵan áleýmet­tik baǵ­darlamalardy ázirlep jáne iske asyrýǵa atsalysady, jastardy kásipodaqtar qozǵalysyna tartady, jastar keńes­teriniń jumystaryn úilestiredi, jas kásipodaq kóshbasshylarynyń oqýyn uiymdastyrady.

Jastarmen jumys isteýde Kásip­odaqtar federatsiiasy olardyń kásip­odaqtar qozǵalysynyń bolashaǵy úshin, onyń qataryn nyǵaitý úshin mańyzdy ról atqaratynyn basshylyqqa alady.

El Prezidenti óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Strategiiasy qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Joldaýynda ýaqyttyń syn-qaterin jeńýge qabi­letti barynsha tiimdi áleýmettik saia­­satty ázirleý qajettigi jaily ait­­qan bolatyn. Bul Memleket bas­shy­synyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qarai 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda da aityldy.

Qazaqstannyń saiasi jáne áleý­met­tik-ekonomikalyq ómirindegi jahandyq jáne túbegeili ózgerister eńbek­shiler­diń ómirine orasan zor yqpal etip, kásip­odaqtar qozǵalysyna jańa mindetter men talaptar júkteýde. Búginde kásiptik odaqtarǵa úlken jaýap­kershilik artylýda, ol eń aldymen ómir súrý sapasynyń standarty joǵary áleýmettik el qurýǵa atsalysýynan kórinis tabady.

El Prezidenti N.Nazarbaevtyń jo­ǵaryda atalǵan Strategiiasy men baǵdarlamalyq maqalasyn qabyldaǵan kásipodaqtar eńbekshilerdiń ómirlik mańyzdy múddelerin qorǵaý jolyndaǵy kúresti ózderiniń negizgi basymdyqtary dep sanaidy.

Áńgimelesken

Seifolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»