ەڭبەك ادامىنىڭ ەڭسەسٸ بيٸك بولۋى تيٸس

قىركٷيەكتٸڭ سوڭعى جەكسەنبٸسٸندە قازاقستاندا بارلىق ەڭبەكشٸلەردٸڭ مەرەكەسٸ بولىپ تابىلاتىن ەڭبەك كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. ول – جۇمىسشى كەسٸبٸن ناسيحاتتاپ, جاستاردى ٶندٸرٸس سالاسىنا تارتۋعا, جۇمىسشىلار ەۋلەتٸنٸڭ كٶپ جىلعى دەستٷرلەرٸن نىعايتۋعا, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.

مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان لايىقتى ەڭبەك تاقىرىبى مەن جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ بەدەلٸن كٶتەرۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى يدەيا ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ تابىلاتىندىقتان, ونى قازاقستاندىق قوعام جاقسى قارسى الىپ, قولداۋ كٶرسەتتٸ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسىنىڭ تٶراعاسى ەبٸلعازى قۇسايىنوۆپەن ەڭگٸمە وسى جەنە ٶزگە دە مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ.

– ەبٸلعازى قالياقپارۇلى, 25 قىر­كٷيەكتە قازاقستاندا ەڭبەك كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. بيىل ەڭبەك ادامى­نا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنۋدە – ەل پرەزي­دەنتٸ ٶز سٶزدەرٸندە ەلەمدٸك ٶركە­نيەت­تٸڭ بارلىق قۇندىلىقتارى دەل وسى قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ قولىمەن جاسالعانىن بٸرنەشە رەت قايتالاپ ايتتى. بۇعان قوسا, ەڭ­بەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى تاسقا با­­سى­لعانداي ەتٸپ جازىلعان جاڭا ەڭبەك كودەكسٸ قابىلداندى. وسى جا­ڭا, كٶپتەن كٷتكەن جەنە, اشىعىن ايت­قاندا, ەبدەن تەپەرٸش كٶرگەن قۇ­جات قانداي بولىپ شىعىپتى? ٷمٸتٸ­مٸزدٸ اقتادى ما? ەڭبەكشٸلەردٸڭ مٷد­دەلەرٸن قورعاي الا ما?

– ەكٸ جىل قاتارىنان بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ماڭىزدى زاڭنامالىق رەفور­مالار ورىن الدى – «كەسٸپتٸك وداقتار تۋرا­لى» زاڭ مەن جاڭا ەڭبەك كودەكسٸ قابىلداندى. وسىنىڭ بارلىعى جۇ­مىسكەردٸڭ ەڭبەك قۇقىعىن ناقتى قور­­عاۋدا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزۋ ارقىلى  كەسٸپوداقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ەرٸپتەستٸك قۇرىلىمىنداعى رٶلٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتتٸ.

ەڭبەك كودەكسٸنٸڭ جوباسىن كەسٸپوداق ۇيىمدارىندا كەڭ تٷردە تالقىلاۋ مەن جۇمىس توپتارى اياسىنداعى قاربالاس ٸس-قيمىلدار ەڭبەك قاتىناستارىنداعى كٶپتەگەن تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ قاراس­تىرا وتىرىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگٸزۋگە جاعداي جاسادى.

بٸرٸنشٸدەن, ەڭبەك كودەكسٸ كەسٸپوداق ۇيىمدارىنىڭ ەڭبەك زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ سالاسىنداعى جۇمىسىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە  مٷمكٸندٸك بەردٸ. مۇنداي نورما تەك كە­سٸپوداقتارعا عانا قاتىستى بولىپ وتىر.

ەكٸنشٸدەن, ەڭبەككە اقى تٶلەۋ ەڭبەك قاتىناستارىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تابىلادى. كەسٸپوداقتار جاڭا ەڭ­بەك كودەكسٸنٸڭ جوباسىندا نەگٸزگٸ جال­اقىنىڭ ٷلەسٸ, بٸرجولعى ىنتالاندىرۋشى تٶلەمدەردٸ ەسەپكە الماعاندا, جۇ­مىسكەرلەر جالاقىسىنىڭ كەمٸندە 75 پايىزى كٶلەمٸندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكٸزدٸ. ەڭبەكاقىنىڭ تييا­ناق­­­تالعان بٶلٸگٸ ادامنىڭ ەڭبەككە قابٸ­لەتتٸلٸگٸ مەن ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸندٸك­تەن دە ول كەپٸلدەندٸرٸلگەن بولۋى تيٸس.

ٷشٸنشٸدەن, كەسٸپوداقتار فەدە­راتسييا­سى ٷستەمە جۇمىسقا, تٷنگٸ ۋا­قىتتاعى, مەرەكە جەنە دەمالىس كٷن­دە­رٸندەگٸ جۇمىستار ٷشٸن تٶلەنەتٸن ەڭبەك­اقىنىڭ جۇمىسكەردٸڭ كٷندٸك (ساعاتتىق) مٶلشەرلەمەسٸ نەگٸزگە الىنا وتىرىپ, 1,5 ەسەدەن تٶمەن بولمايتىن مٶلشەردە بولۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. بۇل نورما كەسٸپوداقتارعا وسى مٶلشەرلەمەنٸ ودان دا ۇلعايتىپ, ۇجىمدىق شارتتا با­رىن­شا جوعارى كٶلەمدٸ بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

تٶرتٸنشٸدەن, ەڭبەك كودەكسٸندە «ٶن­­دٸرٸستٸك كەڭەس» تٷسٸنٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ.  ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ەڭبەكتٸ قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ٶندٸرٸستٸك كەڭەستٸڭ شەشٸمدەرٸ جۇمىس بەرۋشٸ جەنە جۇمىسكەرلەر ٷشٸن مٸندەتتٸ بولىپ تابىلاتىندىعى ٶتە ما­ڭىزدى. بۇل كەسٸپوداقتار ٷشٸن اسا ٷلكەن جەتٸستٸك. ەندٸ ەڭبەكتٸ قورعاۋ جٶنٸندەگٸ تەحنيكالىق ينسپەكتورلاردىڭ كانديداتۋرالارىن كەسٸپتٸك وداق ۇسىنادى, ياعني كەسٸپوداقتاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىسۋىنا ناقتى مٷمكٸندٸك پايدا بولادى.

بەسٸنشٸدەن, جاڭا ەڭبەك كو­دەك­سٸندە جۇمىس بەرۋشٸ مەن جۇ­مىس­كەر­­­دٸڭ اراسىنداعى قاتىناستار كٶپ جاع­دايدا ۇجىمدىق كەلٸسسٶزدەر ار­قىلى قالىپتاسادى. ۇجىمدىق شارت كەسٸپورىننىڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتىق قۇ­جاتى بولىپ تابىلادى. ەلەۋمەتتٸك ەرٸپ­تەستەرمەن ەرٸپتەستٸك قاتىناس قالىپ­تاستىرا بٸلۋگە ايرىقشا مەن بەرٸلەدٸ. ٷنقاتىسۋدىڭ نەگٸز­گٸ تەتٸكتەرٸنە, ەڭ الدىمەن دەيەك­تەر­دٸڭ ايقىن جٷيەسٸ, مٸنسٸز ٸشكٸ ۇيىمداستىرۋشىلىق, جو­عارى بٸلٸكتٸ كادرلار جەنە زاڭدى قور­عانىس ەرەكەتتەرٸنە دايىندىق جاتادى. سوندىقتان دا, ەڭبەكاقى تٶلەۋدە, ەڭ­بەك نورمالارىندا, كەپٸلدٸكتەر مەن ٶتەم­اقىلىق تٶلەمدەردە, ەڭبەك دەمالىسىن الۋدا جۇمىسكەرلەردٸڭ قۇقىقتارى شەك­تەلمەۋٸ ٷشٸن بۇل قاتىناستاردىڭ قالاي قۇرىلعانى ٶتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. جۇمىس بەرۋشٸلەرمەن كەلٸسسٶز­دەردٸ تابىستى جٷرگٸزٸپ, ۇجىم­دىق شارت جاساسۋ ٷشٸن بارىنشا مول كٷش جۇمساۋ قاجەت.

– بارلىق تاراپتاردىڭ دا مٷد­دەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن كەسٸپوداق – مەملەكەت – جۇمىس بەرۋشٸ قاتىساتىن ۇجىم­دىق كەلٸسسٶزدەر ەدٸسٸ قولدا­نى­­لاتىنى بەلگٸلٸ. ٷنقاتىسۋ قالاي قالىپتاسادى?

– قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەسٸپ­وداقتار فەدەراتسيياسىنىڭ بارىنشا ماڭىزدى فۋنكتسييالارىنىڭ بٸرٸ ەلەۋ­مەتتٸك ەرٸپتەستٸككە, ەلەۋمەتتٸك ەرٸپتەستٸك پەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ جٶ­نٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق ٷشجاقتى كوميس­سييانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى.

كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ٷكٸمەتپەن جەنە جۇمىس بە­رۋ­شٸلەردٸڭ رەسپۋبليكالىق بٸر­لەستٸكتەرٸمەن باس كەلٸسٸمگە قول قويادى. سالالىق كەسٸپتٸك وداقتار سالالىق مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن جەنە جۇمىس بەرۋشٸلەر وداقتارىمەن سالالىق كە­لٸسٸم­دەر جاسايدى. اۋماقتىق كەسٸپ­وداق بٸرلەستٸكتەرٸ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارىمەن, جۇمىس بەرۋشٸلەر بٸر­لەس­تٸكتەرٸمەن ٶڭٸرلٸك كەلٸسٸمدەر جاسايدى.

قازٸرگٸ كەزدە رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدەگٸ باس كەلٸسٸم, 22 سالالىق, 16 ٶڭٸر­لٸك كەلٸسٸم جاسالدى. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸندەگٸ جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 68 589 ۇجىمدىق شارت جاسالعان, قامتۋ 32,2 %-دى (جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەسٸپورىندار سانى – 212687) قۇرايدى.

– شەتەلدەردە كەسٸپوداقتار قوز­عالىسى ٶتە بەلسەندٸ ەكەنٸن بٸ­لەمٸز. قركف-نىڭ حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىعى تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز? 

– حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە كەسٸپوداقتار بٸرلەستٸكتەرٸمەن ىن­تى­ماقتاستىق كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسى جۇمىسىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.

حالىقارالىق كەسٸپوداقتار قوز­عا­لىسى بارىنشا ٷدەپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٷكٸل ەلەمدە 180 ميلليون جۇمىس­شى كەسٸپوداقتار مٷشەسٸ, ال 2018 جىلعا قاراي بۇل سان 200 ميلليونعا جەتەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.

ٸرٸ قوعامدىق ۇيىم رەتٸندەگٸ قازاق­ستان كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسى  ەلەمدٸك كەسٸپوداقتار قوزعالىسىنا بەلسەنە اتسالىسادى. وسىعان بايلانىستى, 2015 جىلى كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسىنىڭ حالىقارالىق يميدجدٸك ساياسات جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. اتال­عان تۇجىرىمداما كەسٸپوداقتار فەدە­راتسيياسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ يميدجٸن جەنە حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ ەنگٸزۋ ارقىلى جۇمىس تيٸمدٸلٸگٸن ارت­تىرۋعا, كەسٸپوداقتار قوزعالىسىن نىعاي­تىپ, دامىتۋعا جەنە ت.ب. باعىتتالعان.

بۇعان قوسا, حالىقارالىق كەسٸپ­وداقتار كونفەدەراتسيياسىنىڭ (حكك), حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ), كەسٸپوداقتاردىڭ جالپىعا ورتاق  كون­فە­دەراتسيياسىنىڭ (جكك), فريدريح ەبەرت قورىنىڭ ماماندارىمەن بايلانىس, سونداي-اق, تمد ەلدەرٸمەن ٸسكەر ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلعان.

كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسىنىڭ حا­لىقارالىق جۇمىستاعى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن سىندارلى ىنتىماقتاستىق بولىپ تابىلادى. جىل سايىن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ۇجىمدىق كەلٸسسٶزدەر, ورگانايزينگ جەنە تاعى باسقا مەسەلەلەر بويىنشا حا­لىقارالىق, سۋبٶڭٸرلٸك سەمينارلار ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن جۇمىستاردىڭ جوس­پارى جاسالادى.

2015 جىلى برازيلييادا حكك باس كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسى بولىپ, وندا قا­زاق­­­ستان رەسپۋبليكاسى كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسىن حەۇ-نىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ رەتٸندە قابىلداۋ تۋرالى شەشٸم شىعارىلدى. 2 ميلليوننان استام مٷشەسٸ بار بٸزدٸڭ ۇيىمنىڭ حەۇ-نىڭ قۇرامى­نا ەنۋٸ قازاقستان كەسٸپوداقتارىنىڭ جۇ­مى­­سىنداعى شىن مەنٸندەگٸ تاريحي وقيعا.

وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, وسىدان بٸرنەشە كٷن بۇرىن ەلٸمٸزگە حەۇ بيۋ­روسىنىڭ ديرەكتورى مارييا حەلەنا اندرە كەلٸپ كەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلىندا تۇڭعىش رەت ۇيىم باسشىلىعى بٸزدٸڭ كەسٸپوداقتار جۇمىسىمەن تانىس­تى, جەنە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك, ول بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزعا ٶتە جوعارى باعا بەردٸ.

– كەسٸپوداقتار مەن جاستار اراسىندا بايلانىس بار ما? قازٸرگٸ كەسٸپ­­وداقتار قاتارىنداعى جاستار سا­نى قانشا? جەنە ولار كەسٸپوداقتار ماقساتتارىن ناقتى تٷسٸنە الا ما?

– بٷگٸندە كەسٸپوداق مٷشەلەرٸ ارا­سىنداعى 35-كە دەيٸنگٸ جاستاردىڭ سانى 730 مىڭ ادامنان اسادى, ياعني 33%. كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسى باس كەڭەسٸ قۇرامىنىڭ 11,5 %-ى جاستار. قركف اتقارۋ كوميتەتٸ قۇرامىندا دا جاس­تاردىڭ ٷلەسٸ 8,3 % قۇرايدى. اۋماقتىق كەسٸپوداقتار بٸرلەستٸكتەرٸنٸڭ 16 باسشى­سىنىڭ ٸشٸندە 6 جاستار ٶكٸلدەرٸ بار.

العا قويىلعان مٸندەتتەردٸ جٷزە­گە اسىرا وتىرىپ, كەسٸپوداقتار مەم­لە­كەت­تٸك جاستار ساياساتىنىڭ تيٸم­دٸ­لٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەلەۋمەت­تٸك باع­دارلامالاردى ەزٸرلەپ جەنە ٸسكە اسىرۋعا اتسالىسادى, جاستاردى كەسٸپوداقتار قوزعالىسىنا تارتادى, جاستار كەڭەس­تەرٸنٸڭ جۇمىستارىن ٷيلەستٸرەدٸ, جاس كەسٸپوداق كٶشباسشىلارىنىڭ وقۋىن ۇيىمداستىرادى.

جاستارمەن جۇمىس ٸستەۋدە كەسٸپ­وداقتار فەدەراتسيياسى ولاردىڭ كەسٸپ­وداقتار قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن, ونىڭ قاتارىن نىعايتۋ ٷشٸن ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن باسشىلىققا الادى.

ەل پرەزيدەنتٸ ٶزٸنٸڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرٸن جەڭۋگە قابٸ­لەتتٸ بارىنشا تيٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك سايا­­ساتتى ەزٸرلەۋ قاجەتتٸگٸ جايلى ايت­­قان بولاتىن. بۇل مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ «قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا ايتىلدى.

قازاقستاننىڭ ساياسي جەنە ەلەۋ­مەت­تٸك-ەكونوميكالىق ٶمٸرٸندەگٸ جاھاندىق جەنە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ەڭبەك­شٸلەر­دٸڭ ٶمٸرٸنە وراسان زور ىقپال ەتٸپ, كەسٸپ­وداقتار قوزعالىسىنا جاڭا مٸندەتتەر مەن تالاپتار جٷكتەۋدە. بٷگٸندە كەسٸپتٸك وداقتارعا ٷلكەن جاۋاپ­كەرشٸلٸك ارتىلۋدا, ول ەڭ الدىمەن ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنىڭ ستاندارتى جوعارى ەلەۋمەتتٸك ەل قۇرۋعا اتسالىسۋىنان كٶرٸنٸس تابادى.

ەل پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆتىڭ جو­عارىدا اتالعان ستراتەگيياسى مەن باعدارلامالىق ماقالاسىن قابىلداعان كەسٸپوداقتار ەڭبەكشٸلەردٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزدى مٷددەلەرٸن قورعاۋ جولىنداعى كٷرەستٸ ٶزدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارى دەپ سانايدى.

ەڭگٸمەلەسكەن

سەيفوللا شايىنعازى,

«ەگەمەن قازاقستان»