Tarih dóńgelegi men taǵdyr daýylynyń kesirinen ala baǵannyń ar jaǵynda qalǵan aǵaiynnyń atajurtqa oralyp, týǵan jerde týyn tigýdiń qamyn jasap jatqanyna talai jyldyń júzi bolǵan.
Sodan beri Úkimet tarapynan kósh-kerýenniń júgin jóndep, baǵytyn aiqyndaityn talai mańyzdy sharalar qabyldandy. Qandastardyń kóbirek oralýyna kedergi keltirgen jaittar da joq emes. Qalai bolǵanda da, elimiz táýelsizdik alǵan eleń-alań jyldardan bergi aralyqta Ózbekstan, Qytai, Mońǵoliia, Resei, Iran, Túrkiia syndy elderden 1 millionǵa jýyq qandasymyz atamekenge taban tirep, tiianaq tapqanynyń ózi kóńilge medeý.
Sheteldegi qandastardyń atamekenge aǵylýy biyl erekshe qarqyn alǵany baiqalady. Nege? Burnaǵy jyldarda da shekarany eshkim jaýyp tastaǵan joq, kedende qandastardyń keýdesinen iterip, kóńilin qaldyrǵan da eshkim bolmaǵan. Olai bolsa, dál biyl qazaq kóshiniń qarqyn alýyna ne yqpal etti? Oǵan yqpal etken basty faktor – ótken jyly kóshi-qon máselesine qatysty tiisti zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar.
Bul zańnyń jai-japsaryn jalpaq tilmen túsindire keteiik. 2015 jyldyń qarasha aiynda Elbasy «Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne jumyspen qamtylýy máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoiǵan bolatyn. Bul qujat burynǵy kóshi-qonǵa qatysty zańnamalardan ózgerek. Solardy sanamalai ketsek, birinshiden, atajurtqa kelgender qonystanǵan óńirlerine qaramastan, oralman mártebesine ie bolady. Turǵylyqty ómir súrýge ruqsat alǵannan keiin 1 jyl merzimde eldiń terezesi teń, quqy da kem emes azamat atana alady.
Taǵy bir aita keterligi, elde turýǵa yqtiiarhat alý úshin ulty qazaqtardan tólem qabiletin rastaý talap etilmeidi. Shyny kerek, elge oralýǵa niettengender úshin aitarlyqtai qolbailaý bolǵan máselelerdiń biri osy edi, onyń sheshimin tapqany týraly áleýmettik jelide súiinshi suraǵan jandar da boldy.
Úshinshiden, Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaida olardyń kólik shyǵyny óteledi, qyzmettik úi nemese baspana berý jaǵy da qarastyrylady. Kólik shyǵyny ár úidiń otaǵasy úshin 50 ailyq eseptik kórsetkish, iaǵni 106 myń teńgeden asatyn qarjyǵa teń. Odan bólek, otbasynyń árbir múshesi úshin 35 AEK mólsherindegi qarajat taǵy bar. Qysqasy, Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan syndy oblystarǵa kóshemin degender kómeksiz qalmaidy. Eń bastysy – niet bolsa bolǵany.
Alystan kelgen aǵaiyn buryn azamattyq pen áleýmettik kómekke qol jetkizý úshin qujat jinap qajityn, ańǵaldary deldaldarǵa jem bolatyn. Qazir qaǵazbastylyqtan qutyldy. Oralman mártebesin ala salysymen jeke sáikestendirý nómirin de ielenip, balalaryn mektep pen balabaqshaǵa qinalmai ornalastyrýda. Zeinetaqy jarnasyn, áleýmettik tólemder aýdarý syndy jumystar da ońai sheshilmekshi.
Qazir kósh basyn elge túzegender menshikterindegi múlki, kólikteri kelgende qańtarylyp qalady-aý dep qam jemeidi. Keden kodeksi talaptarynda olar tiisti tólemderden bosatylǵan.
Qysqasy, kóship kelemin degen janǵa kómek berilip otyr. Alǵashqy nátijesi de jaman emes. Sóz basynda qandastardyń atajurtqa asyǵýy qarqyn alǵany týraly aitqan edik. Aitqanymyz dáleldi bolýy úshin sońǵy birneshe jyldaǵy jáne biylǵy kórsetkishti qatar qoiyp qarastyraiyq. Sonymen, Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komitetinen alǵan derekterge kóz júgirtsek, 2011 jyly ala baǵannyń bergi betine 14 803 otbasy kóship kelipti. 2012 jyly – 15 myńnan astam, 2013 jyly 15 338 otbasy kelgen. Osy úsh jylda atamekenge taban tiregen qandastardyń jalpy sany 120 myńnan asyp túsedi. Alaida, 2014 jyldan bastap kúrt quldyrap, 3 792 otbasy, iaǵni 8 247 adamǵa bir-aq kemigeni ókinishti. 2015 jylǵy kórsetkish budan da az. Osy kezeńde kóshi-qon saiasatyndaǵy keibir olqylyqtar atamekennen tiianaq tabamyz dep niettengen qandastarǵa kedergi keltirgen-di.
Endi, mine, kedergiler alynyp, kerisinshe, qoldaý sharalary kúsheitildi. Eń bastysy, aǵaiyndar kedennen beri ótse bolǵany. Sonyń arqasynda kóshi-qonnyń qarqyny qaita údep, biylǵy jyldyń alǵashqy 6 aiynda-aq 6 840 otbasy shekaranyń bergi betine ótipti. Iaǵni, 6 aidaǵy kórsetkishtiń ózi 2014 jylmen salystyrǵandaǵydan anaǵurlym asyp túsip, 14 974 adamǵa artqan. 15 myńǵa tarta adamnyń 9 593-i – eńbekke qabiletti adamdar.
Bárin ait ta, birin ait, «Óz elinde ultan bolýdy» ańsaǵan aǵaiyndarymyz az emes. Ony Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komitetine kelip túsip jatqan ótinishterden de aiqyn ańǵarýǵa bolady. Alystaǵy baýyrdyń tilegi men jergilikti zańnama úilesim tapqanyn eskersek, Qazaqstandy betke alǵan kósh-kerýenniń legi endi tolastamaityn shyǵar degen úmit basym.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
Tarih dóńgelegi men taǵdyr daýylynyń kesirinen ala baǵannyń ar jaǵynda qalǵan aǵaiynnyń atajurtqa oralyp, týǵan jerde týyn tigýdiń qamyn jasap jatqanyna talai jyldyń júzi bolǵan.
Sodan beri Úkimet tarapynan kósh-kerýenniń júgin jóndep, baǵytyn aiqyndaityn talai mańyzdy sharalar qabyldandy. Qandastardyń kóbirek oralýyna kedergi keltirgen jaittar da joq emes. Qalai bolǵanda da, elimiz táýelsizdik alǵan eleń-alań jyldardan bergi aralyqta Ózbekstan, Qytai, Mońǵoliia, Resei, Iran, Túrkiia syndy elderden 1 millionǵa jýyq qandasymyz atamekenge taban tirep, tiianaq tapqanynyń ózi kóńilge medeý.
Sheteldegi qandastardyń atamekenge aǵylýy biyl erekshe qarqyn alǵany baiqalady. Nege? Burnaǵy jyldarda da shekarany eshkim jaýyp tastaǵan joq, kedende qandastardyń keýdesinen iterip, kóńilin qaldyrǵan da eshkim bolmaǵan. Olai bolsa, dál biyl qazaq kóshiniń qarqyn alýyna ne yqpal etti? Oǵan yqpal etken basty faktor – ótken jyly kóshi-qon máselesine qatysty tiisti zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar.
Bul zańnyń jai-japsaryn jalpaq tilmen túsindire keteiik. 2015 jyldyń qarasha aiynda Elbasy «Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne jumyspen qamtylýy máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoiǵan bolatyn. Bul qujat burynǵy kóshi-qonǵa qatysty zańnamalardan ózgerek. Solardy sanamalai ketsek, birinshiden, atajurtqa kelgender qonystanǵan óńirlerine qaramastan, oralman mártebesine ie bolady. Turǵylyqty ómir súrýge ruqsat alǵannan keiin 1 jyl merzimde eldiń terezesi teń, quqy da kem emes azamat atana alady.
Taǵy bir aita keterligi, elde turýǵa yqtiiarhat alý úshin ulty qazaqtardan tólem qabiletin rastaý talap etilmeidi. Shyny kerek, elge oralýǵa niettengender úshin aitarlyqtai qolbailaý bolǵan máselelerdiń biri osy edi, onyń sheshimin tapqany týraly áleýmettik jelide súiinshi suraǵan jandar da boldy.
Úshinshiden, Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaida olardyń kólik shyǵyny óteledi, qyzmettik úi nemese baspana berý jaǵy da qarastyrylady. Kólik shyǵyny ár úidiń otaǵasy úshin 50 ailyq eseptik kórsetkish, iaǵni 106 myń teńgeden asatyn qarjyǵa teń. Odan bólek, otbasynyń árbir múshesi úshin 35 AEK mólsherindegi qarajat taǵy bar. Qysqasy, Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan syndy oblystarǵa kóshemin degender kómeksiz qalmaidy. Eń bastysy – niet bolsa bolǵany.
Alystan kelgen aǵaiyn buryn azamattyq pen áleýmettik kómekke qol jetkizý úshin qujat jinap qajityn, ańǵaldary deldaldarǵa jem bolatyn. Qazir qaǵazbastylyqtan qutyldy. Oralman mártebesin ala salysymen jeke sáikestendirý nómirin de ielenip, balalaryn mektep pen balabaqshaǵa qinalmai ornalastyrýda. Zeinetaqy jarnasyn, áleýmettik tólemder aýdarý syndy jumystar da ońai sheshilmekshi.
Qazir kósh basyn elge túzegender menshikterindegi múlki, kólikteri kelgende qańtarylyp qalady-aý dep qam jemeidi. Keden kodeksi talaptarynda olar tiisti tólemderden bosatylǵan.
Qysqasy, kóship kelemin degen janǵa kómek berilip otyr. Alǵashqy nátijesi de jaman emes. Sóz basynda qandastardyń atajurtqa asyǵýy qarqyn alǵany týraly aitqan edik. Aitqanymyz dáleldi bolýy úshin sońǵy birneshe jyldaǵy jáne biylǵy kórsetkishti qatar qoiyp qarastyraiyq. Sonymen, Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komitetinen alǵan derekterge kóz júgirtsek, 2011 jyly ala baǵannyń bergi betine 14 803 otbasy kóship kelipti. 2012 jyly – 15 myńnan astam, 2013 jyly 15 338 otbasy kelgen. Osy úsh jylda atamekenge taban tiregen qandastardyń jalpy sany 120 myńnan asyp túsedi. Alaida, 2014 jyldan bastap kúrt quldyrap, 3 792 otbasy, iaǵni 8 247 adamǵa bir-aq kemigeni ókinishti. 2015 jylǵy kórsetkish budan da az. Osy kezeńde kóshi-qon saiasatyndaǵy keibir olqylyqtar atamekennen tiianaq tabamyz dep niettengen qandastarǵa kedergi keltirgen-di.
Endi, mine, kedergiler alynyp, kerisinshe, qoldaý sharalary kúsheitildi. Eń bastysy, aǵaiyndar kedennen beri ótse bolǵany. Sonyń arqasynda kóshi-qonnyń qarqyny qaita údep, biylǵy jyldyń alǵashqy 6 aiynda-aq 6 840 otbasy shekaranyń bergi betine ótipti. Iaǵni, 6 aidaǵy kórsetkishtiń ózi 2014 jylmen salystyrǵandaǵydan anaǵurlym asyp túsip, 14 974 adamǵa artqan. 15 myńǵa tarta adamnyń 9 593-i – eńbekke qabiletti adamdar.
Bárin ait ta, birin ait, «Óz elinde ultan bolýdy» ańsaǵan aǵaiyndarymyz az emes. Ony Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komitetine kelip túsip jatqan ótinishterden de aiqyn ańǵarýǵa bolady. Alystaǵy baýyrdyń tilegi men jergilikti zańnama úilesim tapqanyn eskersek, Qazaqstandy betke alǵan kósh-kerýenniń legi endi tolastamaityn shyǵar degen úmit basym.
Arnur ASQAR,
.jpeg)