تاريح دٶڭگەلەگٸ مەن تاعدىر داۋىلىنىڭ كەسٸرٸنەن الا باعاننىڭ ار جاعىندا قالعان اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالىپ, تۋعان جەردە تۋىن تٸگۋدٸڭ قامىن جاساپ جاتقانىنا تالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولعان.
سودان بەرٸ ٷكٸمەت تاراپىنان كٶش-كەرۋەننٸڭ جٷگٸن جٶندەپ, باعىتىن ايقىندايتىن تالاي ماڭىزدى شارالار قابىلداندى. قانداستاردىڭ كٶبٸرەك ورالۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن جايتتار دا جوق ەمەس. قالاي بولعاندا دا, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان ەلەڭ-الاڭ جىلداردان بەرگٸ ارالىقتا ٶزبەكستان, قىتاي, موڭعولييا, رەسەي, يران, تٷركييا سىندى ەلدەردەن 1 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز اتامەكەنگە تابان تٸرەپ, تيياناق تاپقانىنىڭ ٶزٸ كٶڭٸلگە مەدەۋ.
شەتەلدەگٸ قانداستاردىڭ اتامەكەنگە اعىلۋى بيىل ەرەكشە قارقىن العانى بايقالادى. نەگە? بۇرناعى جىلداردا دا شەكارانى ەشكٸم جاۋىپ تاستاعان جوق, كەدەندە قانداستاردىڭ كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ, كٶڭٸلٸن قالدىرعان دا ەشكٸم بولماعان. ولاي بولسا, دەل بيىل قازاق كٶشٸنٸڭ قارقىن الۋىنا نە ىقپال ەتتٸ? وعان ىقپال ەتكەن باستى فاكتور – ٶتكەن جىلى كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە قاتىستى تيٸستٸ زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار.
بۇل زاڭنىڭ جاي-جاپسارىن جالپاق تٸلمەن تٷسٸندٸرە كەتەيٸك. 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى جەنە جۇمىسپەن قامتىلۋى مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان بولاتىن. بۇل قۇجات بۇرىنعى كٶشٸ-قونعا قاتىستى زاڭنامالاردان ٶزگەرەك. سولاردى سانامالاي كەتسەك, بٸرٸنشٸدەن, اتاجۇرتقا كەلگەندەر قونىستانعان ٶڭٸرلەرٸنە قاراماستان, ورالمان مەرتەبەسٸنە يە بولادى. تۇرعىلىقتى ٶمٸر سٷرۋگە رۇقسات العاننان كەيٸن 1 جىل مەرزٸمدە ەلدٸڭ تەرەزەسٸ تەڭ, قۇقى دا كەم ەمەس ازامات اتانا الادى.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, ەلدە تۇرۋعا ىقتييارحات الۋ ٷشٸن ۇلتى قازاقتاردان تٶلەم قابٸلەتٸن راستاۋ تالاپ ەتٸلمەيدٸ. شىنى كەرەك, ەلگە ورالۋعا نيەتتەنگەندەر ٷشٸن ايتارلىقتاي قولبايلاۋ بولعان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ وسى ەدٸ, ونىڭ شەشٸمٸن تاپقانى تۋرالى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سٷيٸنشٸ سۇراعان جاندار دا بولدى.
ٷشٸنشٸدەن, ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن ٶڭٸرلەرگە قونىستانعان جاعدايدا ولاردىڭ كٶلٸك شىعىنى ٶتەلەدٸ, قىزمەتتٸك ٷي نەمەسە باسپانا بەرۋ جاعى دا قاراستىرىلادى. كٶلٸك شىعىنى ەر ٷيدٸڭ وتاعاسى ٷشٸن 50 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش, ياعني 106 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن قارجىعا تەڭ. ودان بٶلەك, وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸ ٷشٸن 35 اەك مٶلشەرٸندەگٸ قاراجات تاعى بار. قىسقاسى, سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, باتىس قازاقستان, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان سىندى وبلىستارعا كٶشەمٸن دەگەندەر كٶمەكسٸز قالمايدى. ەڭ باستىسى – نيەت بولسا بولعانى.
الىستان كەلگەن اعايىن بۇرىن ازاماتتىق پەن ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قۇجات جيناپ قاجيتىن, اڭعالدارى دەلدالدارعا جەم بولاتىن. قازٸر قاعازباستىلىقتان قۇتىلدى. ورالمان مەرتەبەسٸن الا سالىسىمەن جەكە سەيكەستەندٸرۋ نٶمٸرٸن دە يەلەنٸپ, بالالارىن مەكتەپ پەن بالاباقشاعا قينالماي ورنالاستىرۋدا. زەينەتاقى جارناسىن, ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر اۋدارۋ سىندى جۇمىستار دا وڭاي شەشٸلمەكشٸ.
قازٸر كٶش باسىن ەلگە تٷزەگەندەر مەنشٸكتەرٸندەگٸ مٷلكٸ, كٶلٸكتەرٸ كەلگەندە قاڭتارىلىپ قالادى-اۋ دەپ قام جەمەيدٸ. كەدەن كودەكسٸ تالاپتارىندا ولار تيٸستٸ تٶلەمدەردەن بوساتىلعان.
قىسقاسى, كٶشٸپ كەلەمٸن دەگەن جانعا كٶمەك بەرٸلٸپ وتىر. العاشقى نەتيجەسٸ دە جامان ەمەس. سٶز باسىندا قانداستاردىڭ اتاجۇرتقا اسىعۋى قارقىن العانى تۋرالى ايتقان ەدٸك. ايتقانىمىز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن سوڭعى بٸرنەشە جىلداعى جەنە بيىلعى كٶرسەتكٸشتٸ قاتار قويىپ قاراستىرايىق. سونىمەن, ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە كٶشٸ-قون كوميتەتٸنەن العان دەرەكتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, 2011 جىلى الا باعاننىڭ بەرگٸ بەتٸنە 14 803 وتباسى كٶشٸپ كەلٸپتٸ. 2012 جىلى – 15 مىڭنان استام, 2013 جىلى 15 338 وتباسى كەلگەن. وسى ٷش جىلدا اتامەكەنگە تابان تٸرەگەن قانداستاردىڭ جالپى سانى 120 مىڭنان اسىپ تٷسەدٸ. الايدا, 2014 جىلدان باستاپ كٷرت قۇلدىراپ, 3 792 وتباسى, ياعني 8 247 ادامعا بٸر-اق كەمٸگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. 2015 جىلعى كٶرسەتكٸش بۇدان دا از. وسى كەزەڭدە كٶشٸ-قون ساياساتىنداعى كەيبٸر ولقىلىقتار اتامەكەننەن تيياناق تابامىز دەپ نيەتتەنگەن قانداستارعا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن-دٸ.
ەندٸ, مٸنە, كەدەرگٸلەر الىنىپ, كەرٸسٸنشە, قولداۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ. ەڭ باستىسى, اعايىندار كەدەننەن بەرٸ ٶتسە بولعانى. سونىڭ ارقاسىندا كٶشٸ-قوننىڭ قارقىنى قايتا ٷدەپ, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا-اق 6 840 وتباسى شەكارانىڭ بەرگٸ بەتٸنە ٶتٸپتٸ. ياعني, 6 ايداعى كٶرسەتكٸشتٸڭ ٶزٸ 2014 جىلمەن سالىستىرعانداعىدان اناعۇرلىم اسىپ تٷسٸپ, 14 974 ادامعا ارتقان. 15 مىڭعا تارتا ادامنىڭ 9 593-ٸ – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامدار.
بەرٸن ايت تا, بٸرٸن ايت, «ٶز ەلٸندە ۇلتان بولۋدى» اڭساعان اعايىندارىمىز از ەمەس. ونى ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە كٶشٸ-قون كوميتەتٸنە كەلٸپ تٷسٸپ جاتقان ٶتٸنٸشتەردەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى. الىستاعى باۋىردىڭ تٸلەگٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ زاڭناما ٷيلەسٸم تاپقانىن ەسكەرسەك, قازاقستاندى بەتكە العان كٶش-كەرۋەننٸڭ لەگٸ ەندٸ تولاستامايتىن شىعار دەگەن ٷمٸت باسىم.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
تاريح دٶڭگەلەگٸ مەن تاعدىر داۋىلىنىڭ كەسٸرٸنەن الا باعاننىڭ ار جاعىندا قالعان اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالىپ, تۋعان جەردە تۋىن تٸگۋدٸڭ قامىن جاساپ جاتقانىنا تالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولعان.
سودان بەرٸ ٷكٸمەت تاراپىنان كٶش-كەرۋەننٸڭ جٷگٸن جٶندەپ, باعىتىن ايقىندايتىن تالاي ماڭىزدى شارالار قابىلداندى. قانداستاردىڭ كٶبٸرەك ورالۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن جايتتار دا جوق ەمەس. قالاي بولعاندا دا, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان ەلەڭ-الاڭ جىلداردان بەرگٸ ارالىقتا ٶزبەكستان, قىتاي, موڭعولييا, رەسەي, يران, تٷركييا سىندى ەلدەردەن 1 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز اتامەكەنگە تابان تٸرەپ, تيياناق تاپقانىنىڭ ٶزٸ كٶڭٸلگە مەدەۋ.
شەتەلدەگٸ قانداستاردىڭ اتامەكەنگە اعىلۋى بيىل ەرەكشە قارقىن العانى بايقالادى. نەگە? بۇرناعى جىلداردا دا شەكارانى ەشكٸم جاۋىپ تاستاعان جوق, كەدەندە قانداستاردىڭ كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ, كٶڭٸلٸن قالدىرعان دا ەشكٸم بولماعان. ولاي بولسا, دەل بيىل قازاق كٶشٸنٸڭ قارقىن الۋىنا نە ىقپال ەتتٸ? وعان ىقپال ەتكەن باستى فاكتور – ٶتكەن جىلى كٶشٸ-قون مەسەلەسٸنە قاتىستى تيٸستٸ زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار.
بۇل زاڭنىڭ جاي-جاپسارىن جالپاق تٸلمەن تٷسٸندٸرە كەتەيٸك. 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى جەنە جۇمىسپەن قامتىلۋى مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان بولاتىن. بۇل قۇجات بۇرىنعى كٶشٸ-قونعا قاتىستى زاڭنامالاردان ٶزگەرەك. سولاردى سانامالاي كەتسەك, بٸرٸنشٸدەن, اتاجۇرتقا كەلگەندەر قونىستانعان ٶڭٸرلەرٸنە قاراماستان, ورالمان مەرتەبەسٸنە يە بولادى. تۇرعىلىقتى ٶمٸر سٷرۋگە رۇقسات العاننان كەيٸن 1 جىل مەرزٸمدە ەلدٸڭ تەرەزەسٸ تەڭ, قۇقى دا كەم ەمەس ازامات اتانا الادى.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, ەلدە تۇرۋعا ىقتييارحات الۋ ٷشٸن ۇلتى قازاقتاردان تٶلەم قابٸلەتٸن راستاۋ تالاپ ەتٸلمەيدٸ. شىنى كەرەك, ەلگە ورالۋعا نيەتتەنگەندەر ٷشٸن ايتارلىقتاي قولبايلاۋ بولعان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ وسى ەدٸ, ونىڭ شەشٸمٸن تاپقانى تۋرالى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سٷيٸنشٸ سۇراعان جاندار دا بولدى.
ٷشٸنشٸدەن, ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن ٶڭٸرلەرگە قونىستانعان جاعدايدا ولاردىڭ كٶلٸك شىعىنى ٶتەلەدٸ, قىزمەتتٸك ٷي نەمەسە باسپانا بەرۋ جاعى دا قاراستىرىلادى. كٶلٸك شىعىنى ەر ٷيدٸڭ وتاعاسى ٷشٸن 50 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش, ياعني 106 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن قارجىعا تەڭ. ودان بٶلەك, وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸ ٷشٸن 35 اەك مٶلشەرٸندەگٸ قاراجات تاعى بار. قىسقاسى, سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, باتىس قازاقستان, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان سىندى وبلىستارعا كٶشەمٸن دەگەندەر كٶمەكسٸز قالمايدى. ەڭ باستىسى – نيەت بولسا بولعانى.
الىستان كەلگەن اعايىن بۇرىن ازاماتتىق پەن ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قۇجات جيناپ قاجيتىن, اڭعالدارى دەلدالدارعا جەم بولاتىن. قازٸر قاعازباستىلىقتان قۇتىلدى. ورالمان مەرتەبەسٸن الا سالىسىمەن جەكە سەيكەستەندٸرۋ نٶمٸرٸن دە يەلەنٸپ, بالالارىن مەكتەپ پەن بالاباقشاعا قينالماي ورنالاستىرۋدا. زەينەتاقى جارناسىن, ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر اۋدارۋ سىندى جۇمىستار دا وڭاي شەشٸلمەكشٸ.
قازٸر كٶش باسىن ەلگە تٷزەگەندەر مەنشٸكتەرٸندەگٸ مٷلكٸ, كٶلٸكتەرٸ كەلگەندە قاڭتارىلىپ قالادى-اۋ دەپ قام جەمەيدٸ. كەدەن كودەكسٸ تالاپتارىندا ولار تيٸستٸ تٶلەمدەردەن بوساتىلعان.
قىسقاسى, كٶشٸپ كەلەمٸن دەگەن جانعا كٶمەك بەرٸلٸپ وتىر. العاشقى نەتيجەسٸ دە جامان ەمەس. سٶز باسىندا قانداستاردىڭ اتاجۇرتقا اسىعۋى قارقىن العانى تۋرالى ايتقان ەدٸك. ايتقانىمىز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن سوڭعى بٸرنەشە جىلداعى جەنە بيىلعى كٶرسەتكٸشتٸ قاتار قويىپ قاراستىرايىق. سونىمەن, ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە كٶشٸ-قون كوميتەتٸنەن العان دەرەكتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, 2011 جىلى الا باعاننىڭ بەرگٸ بەتٸنە 14 803 وتباسى كٶشٸپ كەلٸپتٸ. 2012 جىلى – 15 مىڭنان استام, 2013 جىلى 15 338 وتباسى كەلگەن. وسى ٷش جىلدا اتامەكەنگە تابان تٸرەگەن قانداستاردىڭ جالپى سانى 120 مىڭنان اسىپ تٷسەدٸ. الايدا, 2014 جىلدان باستاپ كٷرت قۇلدىراپ, 3 792 وتباسى, ياعني 8 247 ادامعا بٸر-اق كەمٸگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. 2015 جىلعى كٶرسەتكٸش بۇدان دا از. وسى كەزەڭدە كٶشٸ-قون ساياساتىنداعى كەيبٸر ولقىلىقتار اتامەكەننەن تيياناق تابامىز دەپ نيەتتەنگەن قانداستارعا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن-دٸ.
ەندٸ, مٸنە, كەدەرگٸلەر الىنىپ, كەرٸسٸنشە, قولداۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ. ەڭ باستىسى, اعايىندار كەدەننەن بەرٸ ٶتسە بولعانى. سونىڭ ارقاسىندا كٶشٸ-قوننىڭ قارقىنى قايتا ٷدەپ, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا-اق 6 840 وتباسى شەكارانىڭ بەرگٸ بەتٸنە ٶتٸپتٸ. ياعني, 6 ايداعى كٶرسەتكٸشتٸڭ ٶزٸ 2014 جىلمەن سالىستىرعانداعىدان اناعۇرلىم اسىپ تٷسٸپ, 14 974 ادامعا ارتقان. 15 مىڭعا تارتا ادامنىڭ 9 593-ٸ – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامدار.
بەرٸن ايت تا, بٸرٸن ايت, «ٶز ەلٸندە ۇلتان بولۋدى» اڭساعان اعايىندارىمىز از ەمەس. ونى ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە كٶشٸ-قون كوميتەتٸنە كەلٸپ تٷسٸپ جاتقان ٶتٸنٸشتەردەن دە ايقىن اڭعارۋعا بولادى. الىستاعى باۋىردىڭ تٸلەگٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ زاڭناما ٷيلەسٸم تاپقانىن ەسكەرسەك, قازاقستاندى بەتكە العان كٶش-كەرۋەننٸڭ لەگٸ ەندٸ تولاستامايتىن شىعار دەگەن ٷمٸت باسىم.
ارنۇر اسقار,
.jpeg)