Eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńir… Osy beineli de astarly sóz kórshiles Resei Federatsiiasynyń Omby, Túmen jáne Qorǵan oblystarymen shektesip jatqan, jerin Resei temirjoly kóktei kesip ótetin, ári Sibirden soǵatyn salqyn jeldiń ótinde turǵan Soltústik Qazaqstan oblysy jaily elimizdiń Táýelsizdigi jyldary aitylǵandyǵy anyq. Kim aitsa da, keremet aitqan!..
Jaratýshy iege emes, jeke basqa tabynyp, ózi de adasyp, halyqty da adastyryp-aljastyra jazdaǵan keshegi keńes ókimeti tusynda Qyzyljar óńiri sotsialistik realizm ádebietiniń kórnekti ókilderin dúniege ákelgen «Ulylar eli» atanǵanymen, sol ulylardyń ishinde tutas túrki áleminiń jaryq juldyzy sanalatyn aqiyq aqyn Maǵjan Jumabaev esimi múldem aýyzǵa alynbaýshy edi. «Alashym!» dep ah uryp ótken arysymyzdyń arýaǵyna odan asqan qiianat bolar ma?! Óitkeni, qazaq-keńes ádebietiniń eń kórnekti ókili, Lenindik syilyqtyń laýreaty Muhtar Áýezovtiń ózi: «…búgingi kúnniń bar jazýshysynyń ishinen keleshekke boi uryp, artqy kúnge anyq qalýǵa jaraityn sóz – Maǵjannyń sózi. Odan basqamyzdyń bárimizdiki kúmándi, óte senimsiz dep bilemin» – dep jazyp ketken edi ǵoi. Ǵulama jazýshynyń osy sóziniń astarynda qandai tuńǵiyq oi jatyr deseńizshi?! Al Maǵjan babamyz «Saǵyndym» atty óleńinde:
«Qalyń elim, qalyń qara aǵashym,
Qairaty mol, aibyndy er alashym.
Ózi-aq qular, syryń berme, sabyr qyl,
Aqymaqtar baiqamaǵan shamasyn», –
dep qylyshynan qan tamǵan keńestik imperiianyń da kúni taýsylyp, ózi-aq qulap tynatynyn sáýegeilikpen aityp ketken eken. Aqyry, uly aqyn kóregendikpen boljaǵan Azattyq tańy atyp, ádildik jeńdi, óshken jandy, ólgen tirildi. Ejelden Semei óńirin Abai eli dep atap kelsek, endi Qyzyljardy Maǵjan eli deitin boldyq.
Paiymdap qarasaq, Táýelsizdik jyldary Tuńǵysh Prezidentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerlik saiasatynyń, kemel basshylyǵynyń, qaýip-qaterge toly, syn kezeńde taǵdyryn senip tapsyrǵan, arqasúier azamatynyń sońynan ilese erip, siltegen baǵytynan jańylmai alǵa basyp, bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵara bilgen dana halqymyzdyń yntymaq-birliginiń arqasynda Maǵjan eli – Qyzyljar óńirinde de ótpeli kezeńniń barlyq qiyndyqtary eńserilip, turmys túzelip, umyt bola jazdaǵan ulttyq qundylyqtarymyz qaitadan órken jaiyp, uly aqyn rýhy jyldan-jylǵa asqaqtai túskendei.
Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń ortasynda Keńes Odaǵynda jariialanǵan jariialylyq saiasatyn paidalanyp, sanalýan sandyraq oi-pikirler aityp, saiasi upai jinaýǵa tyrysqan reseilik keibir «paiǵambarlar» men saiqymazaq saiasatkersymaqtar Qazaqstannyń soltústik óńirlerine kóz alartyp, syrttan shoq tastap turǵan shaqta Qyzyljar óńirinde aitaqqa erip, ult pen ulys arasyna shi júgirtip, qoǵamdyq-saiasi ahýaldy ýshyqtyrý piǵylyn tanytqan arandatýshylardyń boi kórsetkendigi málim. Áitkenmen, sol bir syndarly kezde respýblikamyzdaǵy bilik tizginin qolyna alǵan Nursultan Nazarbaevtyń halyq aldyndaǵy zor bedeli, Máskeý men Almatydaǵy biik minberlerden jáne buqaralyq aqparat quraldary arqyly eldi yntymaq-birlikke shaqyrǵan parasatty sózderi, «ógizdi de óltirmei, arbany da syndyrmai», tuiyqtan shyǵar joldy týra tapqan dana sheshimderi jáne Tuńǵysh Prezidentine qoldaý bildirgen qyzyljarlyq ziialy qaýymnyń sabyrly da saliqaly is-áreketi oblystaǵy qoǵamdyq turaqtylyqty saqtaýǵa múmkindik berdi.
Jeke oblys bolyp qurylǵannan bergi elý bes jyl ishinde birde-bir qazaq birinshi basshy bolyp kórmegen, ári qatary seldir qandas aǵaiyndarymyzdyń kópshiligi «kommýnizmniń sara jolyna» kózjumbailyqpen túsip ketkendikten, ata salt-dástúrimiz men ana tilimiz adyra qalýǵa ainalǵan óńirdiń ótpeli kezeńdegi ereksheligin eskergen bolýy kerek, Elbasy jergilikti basqarý júiesine ákimdik institýtyn engizgen soń Soltústik Qazaqstan oblysynyń alǵashqy ákimi etip ulty nemis azamat – Vladimir Gartmandy taǵaiyndaǵan bolatyn. Ol «gorbachevtik qaita qurý» ákelgen pikir alýandyǵynyń jóni osy eken dep, aýyzǵa kelgenniń bárin aityp, ásire ultshyldyq tanytyp, keýdelerin qaǵyp shyǵa kelgen keibir qyzbaminez qandastarymyzdyń elimiz Táýelsizdik alǵannan keiin tipti myqtymsyp, oilanbai aityp salatyn ushqary sózderinen shoshynyp, erteńgi kúnderine alańdaǵan orystildi qaýym men jergilikti qazaqtardyń qarym-qatynasynda araaǵaiyndyq ról atqaryp, talai ózekti máseleniń túiinin yń-shyńsyz sheshýge uiytqy bola bilipti. Máselen, 1992 jyly Petropavl qalasyndaǵy Kommýnist jáne 2-shi Kommýnist kósheleri biriktirilip uzartylyp, ataýy Maǵjan Jumabaev atyndaǵy kóshe dep ózgertilgen. Kelesi jyly uly aqynnyń ǵasyrlyq mereitoiy Qyzyljar óńirinde respýblikalyq deńgeide tamasha atalyp ótip, oblys ortalyǵynda oǵan eskertkish ornatylǵan jáne esimi jergilikti pedagogikalyq ýchilishege berilgen. Oblys ortalyǵynda alǵashqy qazaq mektepteri men balabaqsha da eshqandai ý-shýsyz ashylǵan.
Al 1997 jylǵy kóktemde Prezident Jarlyǵymen kórshiles Soltústik Qazaqstan oblysyna Kókshetaý oblysynyń keibir soltústik jáne soltústik-shyǵys aýdandary qosylyp, irilendirilgen óńirdiń ortalyǵy bolyp Petropavl qalasy belgilendi. Bul bizge, sol kezdegi kókshetaýlyqtarǵa ońai soqpaǵanymen, qily zamanda el tizginin ustaǵan Elbasymyzdyń sheshiminiń durystyǵyna esh kúmán keltirgen joqpyz. Ony buǵanasy qatyp, býyny bekimegen jas memleketimizdiń irgesin nyǵaita túsýge baǵyttalǵan qadamdardyń biri retinde qabyldadyq. Kókshetaýda bilik basynda júrgen qazaq azamattarynyń basym kópshiligi Qyzyljardaǵy óńirlik basqarý organdaryna birinshi-ekinshi basshylar bolyp aýystyrylyp, oblystyq jáne Petropavl qalalyq ákimdikterindegi, basqarmalar men ártúrli vedomstvolardaǵy ulttyq kadrlar qatary qalyńdap shyǵa keldi. Al oblys turǵyndarynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úlesi 26 paiyzdan 30 paiyzǵa deiin ósti. Sóitip, enshisin Qyzyljardan 1944 jyly bólip alyp, jeke otaý – jańa oblys bolyp qurylǵan Kókshetaýdyń keibir aýdandary araǵa 53 jyl salyp, ata shańyraqqa qaityp oralyp, ondaǵy ulttyq rýhty kótere tústi.
Sol 1997 jyldyń aiaǵynda Elbasy oblysqa tuńǵysh ret qazaq azamatyn – Danial Ahmetovti birinshi basshy etip taǵaiyndap, ony óńir aktivine ózi ákelip tanystyrdy. Ol qazaqtar da oblys basqara alatyndyǵyn isimen dáleldep, barsha soltústikqazaqstandyqtardyń qurmetine bólendi. Odan keiin turǵyndarynyń ulttyq quramyndaǵy qazaqtardyń úlesi eń az oblysty belgili diplomattar jáne onda qalyptasqan qoǵamdyq-saiasi jaǵdaidyń qyr-syryn jaqsy biletin jergilikti azamattar basqaryp kele jatqandyǵy da Elbasynyń eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńirge erekshe kóńil bólip otyrǵandyǵyn ańǵartqandai. Túsine bilgenge soltústik te – názik sharýa…
Allaǵa shúkir, Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń «soltústik qaqpasy» bolyp sanalatyn óńirde ana tilimizdi, ulttyq mádenietimiz ben ónerimizdi, asyl dinimizdi qaitadan órkendetý baǵytynda atqarylǵan igi ister kóńil kónshiterliktei. Máselen, 1990 jyly Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qyzyljarlyq belsendileri Petropavl qalasynda alǵashqy qazaq synybyn ashý maqsatymen úi jaǵalap, úgit júrgizip, sol jyly kúzde mektep tabaldyryǵynan alǵash ret attaityn 15 qazaq balasynyń ata-analaryn ul-qyzdaryn ana tilinde oqytýǵa áreń kóndirgen eken. Arada birneshe jyl ótkende oblys ortalyǵynda jańadan bes qazaq mektebi ashylyp qana qoimai, qazaqsha oqýǵa ynta bildirgen oqýshylar sanynyń kóptigine bailanysty olardy eki aýysymda oqytýǵa kóshirýge týra keldi. Buǵan qosa, keiin Petropavldaǵy 35 orys mektebiniń 15-iniń janynan qazaq synyptary ashylyp, olar aralas mektepterge ainaldyryldy.
Al 1991 jyly Ǵabit Músirepov atyndaǵy aýdannyń ortalyǵy – Novoishim aýyly men Taiynsha qalasynda taratylǵan kompartiianyń bosap qalǵan aýdandyq komitetteriniń shaǵyn ǵimarattarynda ashylǵan 110 oryndyq qazaq orta mektepterindegi shákirtter sany ýaqyt óte kele, 400-den asyp jyǵylǵandyqtan, olar úsh aýysymda oqytýǵa kóshirilgen. Sóitip, novoishimkalyq jáne taiynshalyq qazaq balalary sport zaly múldem joq mektepte, aýa jetpeitin tar bólmelerdegi taqtaǵa tym jaqyn qoiylǵan partalarda kózderin aýyrtyp, syǵylysa otyryp oqýǵa májbúr bolǵan. Bul problemany besinshi shaqyrylymdaǵy oblystyq máslihattyń «Nur Otan» partiiasynan sailanǵan depýtattary birneshe márte kótergendikten, oblys basshylyǵy Novoishimdegi jańa 400 oryndyq qazaq mektep-internaty men Taiynshada 300 oryndyq qazaq orta mektebin salýǵa qajetti jobalaý-smetalyq qujattaryn daiyndatyp, olardy qarjylandyrý máselesin respýblikalyq bilik organdarynyń aldyna qoiǵan bolatyn. Sátin salǵanda, bul problema byltyr Memleket basshysynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasy aiasynda ońynan sheshilip, atalǵan eldi mekenderde zamanaýi bilim mekemeleriniń sáýletti ǵimarattary boi kóterip, ústimizdegi oqý jyly qarsańynda paidalanýǵa berildi. Sóitip, Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń bilim salasyna erekshe qamqorlyǵynyń arqasynda Qyzyljar óńirinde úsh aýysymdy mektepter problemasy oidaǵydai sheshilip qana qoimai, ana tilimizdiń órisi de keńeie tústi.
Taǵy bir aita ketetin jait – Elbasynyń «Nurly kósh» baǵdarlamasy boiynsha shetelderden atajurtqa oralǵan otandastarymyz úshin oblys ortalyǵynyń irgesindegi Qyzyljar aýdanynyń aýmaǵynda jańadan salynǵan Báiterek aýylynyń 300-den astam balasy ústimizdegi oqý jylyna deiin soltústiktiń qytymyr qysynyń qaqaǵan aiazdy kúnderinde de kórshiles Beskól aýylyndaǵy mektepterge ózderine arnaiy bólingen avtobýstarmen qatynap oqyǵan-dy. Sol sebepti kún men jelge tigizbei, mápelep ósirip otyrǵan ul-qyzdarynyń densaýlyǵyn oilaǵan aǵaiyndar Báiterekte mektep salý máselesin birneshe jyldan beri kóterip júrgen. Atamekendi alystan ańsap kelgen qandas baýyrlar ótinishin qalaida sheshýge ýáde bergen oblys ákimi Erik Sultanov oblystyq biýdjetten byltyrdan beri 827 million teńge qarjy bólgizip, qazaq jáne orys tilderinde oqityn 300 oqýshyǵa arnalǵan zamanaýi bilim ordasyn bir jyldyń ishinde salǵyzyp berdi.
Kórshiles Ózbekstan men Resei Federatsiiasynan, sondai-aq Mońǵoliiadan atajurtqa oralǵan qandas baýyrlarymyz turatyn aýyldaǵy bul mektep keleshekte taza qazaq mektebine ainalýy ǵajap emes. Óitkeni, Keńes ókimeti tusynda bolashaqta bir-aq ult pen bir-aq tildi qaldyrýdy kózdegen kommýnizmdi Qyzyljar óńirinde tezirek quryp tastaýǵa bilek sybana atsalysqan keibir basshy aǵalarymyz da óz balalaryn oryssha oqytyp qana qoimai, 94 qazaq aýylyndaǵy ana tilimizdegi mektepterdi orys tilinde oqytýǵa kóshirýge de muryndyq bolǵan kórinedi. Abyroi bolǵanda, olar óz sanalaryna Táýelsizdik tańynyń sáýlesi túsken sátte burynǵy railarynan qaityp, jibergen qatelikterin túsinip, kezinde óz qoldarymen jabysqan qazaq mektepteriniń báriniń qaitadan ashylýyna taǵy da bilek sybana atsalysqan. Aralarynda tipti Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń naǵyz ot aýyzdy, oraq tildi belsendileri bolyp shyǵa kelgenderi de bar…
Qyzyljar óńirinde ulttyq rýhymyzdyń kóterilýine Elbasy Petropavl qalasynda 2000 jyly óz qolymen ashqan qasterli óner ordasy – Sábit Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatry eleýli úles qosyp keledi. Dýlat Isabekovtiń «Óitpese, Maǵjan bola ma?!» atty dramasyn jáne Baianǵali Álimjanovtyń Maǵjannyń «Batyr Baian» poemasynyń jelisi boiynsha jazǵan pesasyn da sahnalap, uly aqyn rýhyn airyqsha asqaqtatqan jergilikti ártister oblysta ótkiziletin kóptegen mádeni sharalardyń da sánin kirgizip, mán-maǵynasyn kúsheitip júr.
Elbasymyzdyń Qyzyljardyń qaq ortasynda kók kúmbezi kók tiregen jańa meshitti saldyrýǵa tikelei járdem jasaǵanyn, «Mádeni mura» baǵdarlamasy boiynsha Abylai hannyń aq úiin qalpyna keltirtip, ony óz qolymen ashqanyn qyzyljarlyqtar árdaiym asa rizashylyqpen eske alyp, aityp otyrady.
Táýelsizdik jyldarynda Qyzyljar óńiriniń ekonomikasy da ósip-órkendeý jolyna tústi. Jappai qarýlaný jarysynda qýaty sarqylyp, aqyry qulap tynǵan Keńes odaǵynyń birqatar qorǵanys kásporyndary ornalasqan Petropavl qalasyndaǵy iri zaýyttardyń kópshiligi ótpeli kezeńdegi qiyndyqtardy Memleket basshysynyń jan-jaqty járdemimen eńserip, beibit ónimder shyǵarýǵa kóshti. Orta jáne shaǵyn biznes te memlekettik qoldaýǵa súiene, keńinen óristetilip, ózin ǵana emes, ózgelerdi de turaqty jumyspen qamtamasyz etken kásipkerler qatary kóbeidi. «Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten alady» demekshi, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ekonomikalyq daǵdarys kezinde óz qulqyndarynyń qamyn ǵana oilap, keńsharlardyń mal-múlkin talan-tarajǵa salǵan kóptegen «qyzyl direktorlardyń» qyrsyǵy qosa tigen aýyl sharýashylyǵy da memlekettiń qoldaýymen qaitadan kóterilip, burynǵysynsha óńir ekonomikasynyń jetekshi salasyna ainaldy. Bir kezde jýsan basyp ketken egin alqaptarynyń bárine qaitadan yrys dáni egilip, oblys elimizdiń astyqty eń kóp óndiretin óńirleriniń biri atanyp otyr. Tórt túlik mal basy da jyldan-jylǵa kóbeiip keledi. Keiingi jyldary kópten jóndeý kórmei, toz-tozy shyqqan jergilikti mańyzdaǵy joldardy qalpyna keltirý isi de qarqyn ala tústi.
Búginde oblys basshylyǵy óńirdegi demografiialyq ahýaldy jaqsartýǵa barynsha múddelilik tanytyp, ásirese, Elbasynyń tapsyrmasyna sáikes ústimizdegi jyly elimizdiń jumys kúshi artyq óńirleriniń turǵyndaryn jumys kúshi jetispeitin óńirlerge qonystandyrý bastalǵandyǵyna úlken senim artyp otyr. Úkimet bekitken kvota boiynsha biyl ońtústik aimaqtaǵy aǵaiyndardyń 100 otbasy Qyzyljar óńirine kóship keldi. Olardyń «túsken jerlerine tastai batyp, sýdai sińip», tez beiimdelip ketýi úshin qoldan kelgen kómektiń barlyǵy kórsetilýde. Buǵan qosa, «Serpin-2050» áleýmettik jobasy boiynsha jumys kúshi artyq oblystardan kelip, Petropavldaǵy M.Qozybaev atyndaǵy memlekettik ýniversitet pen birneshe kolledjde tegin bilim alyp júrgen 1 myńnan astam stýdent jastardyń da bir bóligi oqý bitirgen soń osynda jumysqa ornalasyp, otbasyn quryp, turaqtap qalady degen úmit bar. Baiyrǵy turǵyndary – qazaqtarynyń sany da onsha óspei, oblys turǵyndarynyń nebári 34 paiyzyn qurap otyrǵan óńir úshin jumys kúshi artyq ońtústik oblystardyń turǵyndaryn kóshirip ákelip, jumysqa ornalastyryp, baspanamen qamtamasyz etip, turaqtandyrýdyń mańyzy zor ekendigi daýsyz. Osyǵan orai qazirdiń ózinde «Qyzylorda – Kókshetaý» poiyzynyń baǵytyn Petropavl qalasynyń temirjol stansasyna deiin uzartý qajettiligi de týyndap otyr. Munyń ońtústik pen soltústik óńirler turǵyndary arasyndaǵy qarym-qatynasty kúsheite túsýge septigi tieri sózsiz. «Ornynda bar ońalar» demekshi, ózge irili-usaqty másele ataýlynyń bári qazirgi almaǵaiyp zaman túzele kele, birtindep ońynan sheshile jatary kámil.
…Qazir oblys ortalyǵyndaǵy záýlim de kórikti eskertkishterde temirjol vokzalynyń aldynda shetten kelgen qonaqtardy jalyndy jyrymen qarsy alyp turǵan Maǵjannyń, qalanyń basty kóshesimen árili-berili aǵylǵan jurtqa qarap, bilek biriktire, iyq tirestire birge turǵan Qarasai jáne Aǵyntai batyrlardyń, qalalyq mádeniet jáne demalys saiabaǵynan qatarlasa shyǵyp kele jatqan Abai Qunanbaev pen Aleksandr Pýshkinniń jáne áigili Aq úiiniń janynda arǵymaǵyna minip, qala shetinde ornalasqan Áskeri institýttyń kýrsanttarynyń jaýyngerlik daiyndyqtaryn alystan kózben sholyp, qolyna ustaǵan asa taiaǵymen jón siltep turǵandai áser qaldyratyn Abylai hannyń beineleri eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńirdegi kóp jaidan habar berip, únsiz uqtyryp turǵandai…
Káribai MUSYRMAN,
Parlament Májilisiniń depýtaty
.jpeg)