«Egemen Qazaqstan» tarihy: Qýǵyn-súrgin jyldary basylymnyń 18 redaktorynyń 12-si atylǵan

«Ushqyn» gazetiniń alǵashqy redaktory Halel Esenbaevtan bastap, 1938 jyly gazet tizginin qolyna alǵan Saqtaǵan Báiishevke deiingi 18 redaktordyń 12-si atylǵan. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń búgingi tarihi nómerinde jariialanǵan «Jazyqsyz jazalanǵan jýrnalister» maqalasynda osy oqiǵalar jaily tolyq jazylǵan, dep habarlaidy "Ult aqparat".

«Ushqyn» gazetiniń alǵashqy redaktory Halel Esenbaevtan bastap, 1938 jyly gazet tizginin qolyna alǵan Saqtaǵan Báiishevke deiingi 18 redaktordyń 12-si atylypty.

Ótken ǵasyrdyń alǵashqy shireginde júrgizilgen ziialylardy qýdalaý naýqany jýrnalisterdi de ainalyp ótken joq. Qazaq aqyny Sultanmahmut Toraiǵyrov aitqandai «qarańǵy qazaq kógine kún bolýǵa» umtylyp, alash úni «Qazaq» gazetiniń rýhynda tárbielengen bir býyn keńestik dáýirdiń alǵashqy jyldary barlyǵy derlik gazet-jýrnal mańyna toptasty.

Osyndai ushqyr oily, ultshyl tulǵalar jinalǵan bir uia – «Ushqyn» gazeti edi. Alǵashqy sany 1919 jyly 17 jeltoqsan kúni Oryn­bor­da jaryq kórgen bul únparaqtyń birinshi redaktory Oral óńiriniń týmasy Halel Esenbaevtan bastap, 1938 jyly gazet tizginin qolyna alǵan Saqtaǵan Báiishevke deiingi 18 redaktordyń 12-si qýǵyn-súrgin jyldary jazyqsyz jala jabylyp, aty­lyp ketipti.

Bulardyń ishinde eń aldymen nysanaǵa ilingen 1922- jyldary gazet­ke basshylyq jasaǵan Júsipbek Aimaýytov pen basylymynyń jetinshi redaktory Ábdirahman Baidildin jáne ataqty qu­ran-qari Faizolla ishan «Inimsiń jasyń kishi, jolyń úlken, Taralyp Shoń atadan jaiǵan órken» dep maqtaityn, jýrnalistik jolyn 1920 jyly «Ushqyn» gazetinde redak­tsiia alqasynyń múshesi retinde bastaǵan Ahmetsapa Júsipuly.

Oǵan sebep mynaý: 1930 jyldyń basynda BK(b)P Qazaqstan ólkelik komi­tetiniń birinshi hatshysy F.I.Goloshekin arnaiy jiyn ashyp respýblikanyń bas basylymy «Eńbekshi qazaq» gazetin burynǵy alashordashyl baǵyt ustanýda, keri tartpa eskishil, ultshyl «Qa­zaq» gazetiniń izimen ketip ba­ra jatyr degen aiyqpas aiyp taqty. Barlyq pále osy aiyptan bastalǵan siiaq­ty. Buǵan dálel atalmysh taqy­ryp boiynsha zertteý ja­saǵan qalamger Tilekqabyl Bo­ranǵaliuly, qazaqtyń ziia­ly jýrnalshylaryna qarsy qýǵyn-súrgin 1930 jyldyń 21 sáýir kúni bastaldy degen derekti alǵa tartady Óit­keni osy kúni Máskeýdiń Bý­tyr­kasynda joǵarydaǵy úsh arys Ahmetsapa Júsipov, Áb­dirahman Baidildin, Jú­sipbek Aimaýytov opat boldy.

Sózimizdiń basynda 1919-1938 jyldary gazet bas­qar­ǵan 18 redaktordyń 13-i atyldy degendi aittyq. Bu­lar kimder? Áýelgisinen bas­­tasaq, tuńǵysh redaktor Ha­lel Esenbaev 1938 jyly atyl­sa, odan keiingiler – J.Aimaýytov, Á.Baidildin, B.Mailin, S.Seifýllin, M.Jol­dybaev, T.Rysqulov, O.Jan­­dosov, O.Isaev, Ǵ.Toǵ­janov, A.Mýsin, J.Sá­dýaqa­sov­tar da alǵashqy redak­tordyń taǵdyryn qushypty.

Al basylym tarihynda úshinshi redaktor retinde aty atalyp júrgen hám 1919 jyly jaryq kórgen gazettiń alǵashqy nómiri osy adamnyń arnaý óleńimen ashylǵan, lirik aqyn Berniiaz Kúleev 1923 jyly 29 qańtar kúni óz ajalynan ólmegende ol da atylary haq edi.

1925 jyldyń mamyr aiynda respýblika astanasy Orynbordan Qyzylordaǵa qonys aýdarýyna bailanysty «Eńbekshi qazaq» (burynǵy «Ushqyn») gazetin Syr bo­iyna buidalap jetkizgen gazettiń tórtinshi redaktory Smaǵul Sádýaqasov she? Bul arys 1933 jyly temir jol apatyna ushyramaǵanda bári bir qyzyl súrgiden aman ótpes edi. Tulǵanyń ómir tarihyn tereń zerttegen alashtanýshy-akademik Dihan Qamzabekuly: «S.Sádýaqasov «Máskeý-Donbas temir joly qurylysynda ýlandy» degen resmi málimet bar. Biraq buǵan jubaiy, týysqandary sengen emes. Ol – bastapqy repressiia qurbany. 1930-1931 jyldan NKVD jáne soǵan qatysy bar partiia qurylymdary (Ejov, Shkiriatov t.b.) ortalyq pen respýblikalarǵa yqpaly bar tulǵalardy esebin taýyp, túrli amalmen óltire bastaǵan bolatyn» deidi. Osyǵan qaraǵanda bul adam da qyzyldar qurbany ekeni anyq.

Qysqasy, qandy qasap jyldary gazet basshyla­ry­nan tiri qalǵany tórt adam.­ Olar – T.Safiev, M.Áýe­­zov, Ǵ.Músirepov jáne J.Arys­tanov. Bulardyń ja­ny qalǵa­nymen táni qýǵyn-súr­ginnen kóz ashpapty. Mysaly, ga­zet­tiń ekinshi redaktory Tá­mimdar Safiev týraly zert­teýshi T.Boranǵaliuly 1921 jylǵy bir qujatta «T.Safiev ultshyldyqtyń tur­paiy túrin kórsete júrip, partiialyq ju­mysta belsendilik tanyt­pady» degen syltaýmen jaza júktegen deidi. Iaǵni, qý­dalaýǵa túsken T.Safiev boi ja­syrý úshin Qaraqalpaq ainalyp Máskeý asyp, aqyry sol jaqta 1970 jyldary dúnieden ótipti.

Qýǵyn-súrgin jyldary «Sotsialistik Qazaq­stan» gazetinde bólim meńgerý­shi­siniń orynbasary qyzmetin atqarǵan belgili ólketanýshy-jazýshy Jaiyq Bekturov óziniń esteliginde: «1938 jyl­dyń basy. Sákenniń, Sma­ǵuldyń, Iliiastyń, Turardyń, Beiimbettiń, Janaidardyń, Ǵabbastyń, Áitikenniń kózde­ri quryǵanmen, bir kezde solar otyrǵan kreslolarda abzal aǵa­lardyń beine-belesteri kóz aldymyzda sairap turdy... Qabaǵymyz ashylmaidy. 1938 jyldyń qysynda gazettiń orynbasary Sultan Lepesov pen synshy Qulmyrza Ótepov kózden tasa boldy. Kóktemde J.Arystanov, keiinirek asa alǵyr bilimdi azamat Aman­jan Sársenov jáne men tut­qyndaldyq» dep joǵaryda tiri qalǵan tórttiktiń biri Jú­sipbek Arystanovtyń da qýdalanǵany jaily derek keltiredi.

«Túieni jel shaiqasa, esh­kini aspannan izde» degendei, basylym basshylary qan­­dy qasaptyń qylyshyna baý­dai qyrqylyp jatqanda, by­laiǵy qarapaiym gazet qyz­met­kerleri qalai aman qal­­­syn, olar da borandy kúni bur­­­shaq soqqan shegirtkedei jairaǵan.

Zertteýshi T.Boranǵali­uly­nyń «Ǵasyrǵa syr» at­ty kitabynda: «Ushqynnyń» al­ǵashqy redaktsiia alqasy­nyń múshesi Ámirǵali Meń­deshov 1938 jyly 27 aq­pan­­da atyldy. Sol kún­deri «ush­­qyndyqtar» men «eń­bek­­shi­qazaqtyqtardan» 25 aqpanda – Temirbek Júrgenov, Janai­dar Sádýaqasov, Sáken Seifýl­lin, Aitmuhamed Mý­sin, Ǵab­bas Toǵjanov, 26 aq­pan kúni – Iliias Jansúgirov, Beiim­­bet Mailin, 1 naýryzda – Oraz Jandosov, 3 naýryzda – Halel Esenbaev, 9 naýryzda – Ábdirahman Aisarin, Mu­­qan Ah­metov qurban boldy» dep ja­zady. Bulardyń barlyǵy ga­zet qyzmetkeri bolǵan adamdar.

Qysqasy, gazet 1919-1938 jyl­dary «Ushqyn», «Eńbek týy», «Eńbekshil qazaq», «Eńbekshi qazaq», «Sotsialdy Qazaqstan», «Sotsialistik Qazaqstan» atalǵan shaqtarda redaktordyń orynbasary Rahym Súgirov, bólim meń­gerýshisi Hamza Abdýllin, Ábdirahman Aisarin, menshik­ti tilshi Mútálip Ahmetov, Ǵa­ziz Ismaǵulov, fototilshi Maks Shohor, gazetke avtor bol­ǵan mádeniet, ǵylym, óner qairat­kerleri Temirbek Júr­genov, Názir Tórequlov, Din­muham­med Ádilov, Qońyrqoja Qojyqov sekildi ondaǵan arys oqqa bailandy.

Bulardyń syrtynda ár jyl­­dary gazette qyzmet ja­sa­­­ǵan qatardaǵy jýrnalis­ter: Merǵali Eshmuhambetov, Ǵabdol Bekteniiarov, Ámirhan Esen­geldin, Ǵulama Sebepov, Májit Dáýletbekov, Ahmet Elshibekov, Ǵali Begaliev, Taýtan Arystanbekov, Ǵab­dol Bekteniiarov, Mustafa Qaiypnazarov, Ámirhan Esen­geldin, Májit Dáýlet­bekov, Ahmet Elshibekov, Ju­mash Elenov, Jumaǵali Or­man­baev, Shiiap Qojahme­tov­ter­ge ártúrli jala jaby­lyp qý­ǵyn­dalsa, 1920 jy­ly «Ush­qy­nnyń» redaktsiia alqa­syna mú­she bolǵan Hairetdin Bol­ǵan­baev, Sháimerden Toq­ji­gi­tov, Asfendiiar Kenjin, Ken­je­ǵali Ǵabdýllin, Temir­bo­lat Teljanov (ataqty sýretshi ­Qa­napiia Teljanovtyń ákesi) t.b. azamattar atylyp tynyp­ty.

Sýrette: 1929 jyly «Eńbekshi qazaq» gazetiniń Qyzylordadan Almatyǵa kó­ship kelgen ujymy beinelen­gen. Keiin 1937-1938­ jyldary jazyqsyz jaza­ǵa ushyrap atylǵan azamattardyń bet-álpeti syzylyp tastalǵan.

Beken Qairatuly