«ۇشقىن» گازەتٸنٸڭ العاشقى رەداكتورى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ, 1938 جىلى گازەت تٸزگٸنٸن قولىنا العان ساقتاعان بەيٸشەۆكە دەيٸنگٸ 18 رەداكتوردىڭ 12-سٸ اتىلعان. «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ تاريحي نٶمەرٸندە جارييالانعان «جازىقسىز جازالانعان جۋرناليستەر» ماقالاسىندا وسى وقيعالار جايلى تولىق جازىلعان, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«ۇشقىن» گازەتٸنٸڭ العاشقى رەداكتورى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ, 1938 جىلى گازەت تٸزگٸنٸن قولىنا العان ساقتاعان بەيٸشەۆكە دەيٸنگٸ 18 رەداكتوردىڭ 12-سٸ اتىلىپتى.
ٶتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگٸندە جٷرگٸزٸلگەن زييالىلاردى قۋدالاۋ ناۋقانى جۋرناليستەردٸ دە اينالىپ ٶتكەن جوق. قازاق اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ايتقانداي «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە كٷن بولۋعا» ۇمتىلىپ, الاش ٷنٸ «قازاق» گازەتٸنٸڭ رۋحىندا تەربيەلەنگەن بٸر بۋىن كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ العاشقى جىلدارى بارلىعى دەرلٸك گازەت-جۋرنال ماڭىنا توپتاستى.
وسىنداي ۇشقىر ويلى, ۇلتشىل تۇلعالار جينالعان بٸر ۇيا – «ۇشقىن» گازەتٸ ەدٸ. العاشقى سانى 1919 جىلى 17 جەلتوقسان كٷنٸ ورىنبوردا جارىق كٶرگەن بۇل ٷنپاراقتىڭ بٸرٸنشٸ رەداكتورى ورال ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ, 1938 جىلى گازەت تٸزگٸنٸن قولىنا العان ساقتاعان بەيٸشەۆكە دەيٸنگٸ 18 رەداكتوردىڭ 12-سٸ قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارى جازىقسىز جالا جابىلىپ, اتىلىپ كەتٸپتٸ.
بۇلاردىڭ ٸشٸندە ەڭ الدىمەن نىساناعا ٸلٸنگەن 1922- جىلدارى گازەتكە باسشىلىق جاساعان جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ پەن باسىلىمىنىڭ جەتٸنشٸ رەداكتورى ەبدٸراحمان بايدٸلدين جەنە اتاقتى قۇران-قاري فايزوللا يشان «ٸنٸمسٸڭ جاسىڭ كٸشٸ, جولىڭ ٷلكەن, تارالىپ شوڭ اتادان جايعان ٶركەن» دەپ ماقتايتىن, جۋرناليستٸك جولىن 1920 جىلى «ۇشقىن» گازەتٸندە رەداكتسييا القاسىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە باستاعان احمەتساپا جٷسٸپۇلى.
وعان سەبەپ مىناۋ: 1930 جىلدىڭ باسىندا بك(ب)پ قازاقستان ٶلكەلٸك كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ف.ي.گولوششەكين ارنايى جيىن اشىپ رەسپۋبليكانىڭ باس باسىلىمى «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸن بۇرىنعى الاشورداشىل باعىت ۇستانۋدا, كەرٸ تارتپا ەسكٸشٸل, ۇلتشىل «قازاق» گازەتٸنٸڭ ٸزٸمەن كەتٸپ بارا جاتىر دەگەن ايىقپاس ايىپ تاقتى. بارلىق پەلە وسى ايىپتان باستالعان سيياقتى. بۇعان دەلەل اتالمىش تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ جاساعان قالامگەر تٸلەكقابىل بورانعاليۇلى, قازاقتىڭ زييالى جۋرنالشىلارىنا قارسى قۋعىن-سٷرگٸن 1930 جىلدىڭ 21 سەۋٸر كٷنٸ باستالدى دەگەن دەرەكتٸ العا تارتادى ٶيتكەنٸ وسى كٷنٸ مەسكەۋدٸڭ بۋتىركاسىندا جوعارىداعى ٷش ارىس احمەتساپا جٷسٸپوۆ, ەبدٸراحمان بايدٸلدين, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ وپات بولدى.
سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا 1919-1938 جىلدارى گازەت باسقارعان 18 رەداكتوردىڭ 13-ٸ اتىلدى دەگەندٸ ايتتىق. بۇلار كٸمدەر? ەۋەلگٸسٸنەن باستاساق, تۇڭعىش رەداكتور حالەل ەسەنباەۆ 1938 جىلى اتىلسا, ودان كەيٸنگٸلەر – ج.ايماۋىتوۆ, ە.بايدٸلدين, ب.مايلين, س.سەيفۋللين, م.جولدىباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, و.جاندوسوۆ, و.يساەۆ, ع.توعجانوۆ, ا.مۋسين, ج.سەدۋاقاسوۆتار دا العاشقى رەداكتوردىڭ تاعدىرىن قۇشىپتى.
ال باسىلىم تاريحىندا ٷشٸنشٸ رەداكتور رەتٸندە اتى اتالىپ جٷرگەن ھەم 1919 جىلى جارىق كٶرگەن گازەتتٸڭ العاشقى نٶمٸرٸ وسى ادامنىڭ ارناۋ ٶلەڭٸمەن اشىلعان, ليريك اقىن بەرنيياز كٷلەەۆ 1923 جىلى 29 قاڭتار كٷنٸ ٶز اجالىنان ٶلمەگەندە ول دا اتىلارى حاق ەدٸ.
1925 جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسپۋبليكا استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى «ەڭبەكشٸ قازاق» (بۇرىنعى «ۇشقىن») گازەتٸن سىر بويىنا بۇيدالاپ جەتكٸزگەن گازەتتٸڭ تٶرتٸنشٸ رەداكتورى سماعۇل سەدۋاقاسوۆ شە? بۇل ارىس 1933 جىلى تەمٸر جول اپاتىنا ۇشىراماعاندا بەرٸ بٸر قىزىل سٷرگٸدەن امان ٶتپەس ەدٸ. تۇلعانىڭ ٶمٸر تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن الاشتانۋشى-اكادەميك ديحان قامزابەكۇلى: «س.سەدۋاقاسوۆ «مەسكەۋ-دونباس تەمٸر جولى قۇرىلىسىندا ۋلاندى» دەگەن رەسمي مەلٸمەت بار. بٸراق بۇعان جۇبايى, تۋىسقاندارى سەنگەن ەمەس. ول – باستاپقى رەپرەسسييا قۇربانى. 1930-1931 جىلدان نكۆد جەنە سوعان قاتىسى بار پارتييا قۇرىلىمدارى (ەجوۆ, شكيرياتوۆ ت.ب.) ورتالىق پەن رەسپۋبليكالارعا ىقپالى بار تۇلعالاردى ەسەبٸن تاۋىپ, تٷرلٸ امالمەن ٶلتٸرە باستاعان بولاتىن» دەيدٸ. وسىعان قاراعاندا بۇل ادام دا قىزىلدار قۇربانى ەكەنٸ انىق.
قىسقاسى, قاندى قاساپ جىلدارى گازەت باسشىلارىنان تٸرٸ قالعانى تٶرت ادام. ولار – ت.سافيەۆ, م.ەۋەزوۆ, ع.مٷسٸرەپوۆ جەنە ج.ارىستانوۆ. بۇلاردىڭ جانى قالعانىمەن تەنٸ قۋعىن-سٷرگٸننەن كٶز اشپاپتى. مىسالى, گازەتتٸڭ ەكٸنشٸ رەداكتورى تەميمدار سافيەۆ تۋرالى زەرتتەۋشٸ ت.بورانعاليۇلى 1921 جىلعى بٸر قۇجاتتا «ت.سافيەۆ ۇلتشىلدىقتىڭ تۇرپايى تٷرٸن كٶرسەتە جٷرٸپ, پارتييالىق جۇمىستا بەلسەندٸلٸك تانىتپادى» دەگەن سىلتاۋمەن جازا جٷكتەگەن دەيدٸ. ياعني, قۋدالاۋعا تٷسكەن ت.سافيەۆ بوي جاسىرۋ ٷشٸن قاراقالپاق اينالىپ مەسكەۋ اسىپ, اقىرى سول جاقتا 1970 جىلدارى دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ.
قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارى «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان بەلگٸلٸ ٶلكەتانۋشى-جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە: «1938 جىلدىڭ باسى. سەكەننٸڭ, سماعۇلدىڭ, ٸليياستىڭ, تۇراردىڭ, بەيٸمبەتتٸڭ, جانايداردىڭ, عابباستىڭ, ەيتٸكەننٸڭ كٶزدەرٸ قۇرىعانمەن, بٸر كەزدە سولار وتىرعان كرەسلولاردا ابزال اعالاردىڭ بەينە-بەلەستەرٸ كٶز الدىمىزدا سايراپ تۇردى... قاباعىمىز اشىلمايدى. 1938 جىلدىڭ قىسىندا گازەتتٸڭ ورىنباسارى سۇلتان لەپەسوۆ پەن سىنشى قۇلمىرزا ٶتەپوۆ كٶزدەن تاسا بولدى. كٶكتەمدە ج.ارىستانوۆ, كەيٸنٸرەك اسا العىر بٸلٸمدٸ ازامات امانجان سەرسەنوۆ جەنە مەن تۇتقىندالدىق» دەپ جوعارىدا تٸرٸ قالعان تٶرتتٸكتٸڭ بٸرٸ جٷسٸپبەك ارىستانوۆتىڭ دا قۋدالانعانى جايلى دەرەك كەلتٸرەدٸ.
«تٷيەنٸ جەل شايقاسا, ەشكٸنٸ اسپاننان ٸزدە» دەگەندەي, باسىلىم باسشىلارى قاندى قاساپتىڭ قىلىشىنا باۋداي قىرقىلىپ جاتقاندا, بىلايعى قاراپايىم گازەت قىزمەتكەرلەرٸ قالاي امان قالسىن, ولار دا بوراندى كٷنٸ بۇرشاق سوققان شەگٸرتكەدەي جايراعان.
زەرتتەۋشٸ ت.بورانعاليۇلىنىڭ «عاسىرعا سىر» اتتى كٸتابىندا: «ۇشقىننىڭ» العاشقى رەداكتسييا القاسىنىڭ مٷشەسٸ ەمٸرعالي مەڭدەشوۆ 1938 جىلى 27 اقپاندا اتىلدى. سول كٷندەرٸ «ۇشقىندىقتار» مەن «ەڭبەكشٸقازاقتىقتاردان» 25 اقپاندا – تەمٸربەك جٷرگەنوۆ, جانايدار سەدۋاقاسوۆ, سەكەن سەيفۋللين, ايتمۇحامەد مۋسين, عابباس توعجانوۆ, 26 اقپان كٷنٸ – ٸليياس جانسٷگٸروۆ, بەيٸمبەت مايلين, 1 ناۋرىزدا – وراز جاندوسوۆ, 3 ناۋرىزدا – حالەل ەسەنباەۆ, 9 ناۋرىزدا – ەبدٸراحمان ايسارين, مۇقان احمەتوۆ قۇربان بولدى» دەپ جازادى. بۇلاردىڭ بارلىعى گازەت قىزمەتكەرٸ بولعان ادامدار.
قىسقاسى, گازەت 1919-1938 جىلدارى «ۇشقىن», «ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشٸل قازاق», «ەڭبەكشٸ قازاق», «سوتسيالدى قازاقستان», «سوتسياليستٸك قازاقستان» اتالعان شاقتاردا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى راحىم سٷگٸروۆ, بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ حامزا ابدۋللين, ەبدٸراحمان ايسارين, مەنشٸكتٸ تٸلشٸ مٷتەلٸپ احمەتوۆ, عازيز يسماعۇلوۆ, فوتوتٸلشٸ ماكس شوحور, گازەتكە اۆتور بولعان مەدەنيەت, عىلىم, ٶنەر قايراتكەرلەرٸ تەمٸربەك جٷرگەنوۆ, نەزٸر تٶرەقۇلوۆ, دٸنمۇحاممەد ەدٸلوۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ سەكٸلدٸ ونداعان ارىس وققا بايلاندى.
بۇلاردىڭ سىرتىندا ەر جىلدارى گازەتتە قىزمەت جاساعان قاتارداعى جۋرناليستەر: مەرعالي ەشمۇحامبەتوۆ, عابدول بەكتەنيياروۆ, ەمٸرحان ەسەنگەلدين, عۇلاما سەبەپوۆ, مەجيت دەۋلەتبەكوۆ, احمەت ەلشٸبەكوۆ, عالي بەگاليەۆ, تاۋتان ارىستانبەكوۆ, عابدول بەكتەنيياروۆ, مۇستافا قايىپنازاروۆ, ەمٸرحان ەسەنگەلدين, مەجيت دەۋلەتبەكوۆ, احمەت ەلشٸبەكوۆ, جۇماش ەلەنوۆ, جۇماعالي ورمانباەۆ, شيياپ قوجاحمەتوۆتەرگە ەرتٷرلٸ جالا جابىلىپ قۋعىندالسا, 1920 جىلى «ۇشقىننىڭ» رەداكتسييا القاسىنا مٷشە بولعان حايرەتدين بولعانباەۆ, شەيمەردەن توقجٸگٸتوۆ, اسفەندييار كەنجين, كەنجەعالي عابدۋللين, تەمٸربولات تەلجانوۆ (اتاقتى سۋرەتشٸ قاناپييا تەلجانوۆتىڭ ەكەسٸ) ت.ب. ازاماتتار اتىلىپ تىنىپتى.
سۋرەتتە: 1929 جىلى «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸنٸڭ قىزىلوردادان الماتىعا كٶشٸپ كەلگەن ۇجىمى بەينەلەنگەن. كەيٸن 1937-1938 جىلدارى جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ اتىلعان ازاماتتاردىڭ بەت-ەلپەتٸ سىزىلىپ تاستالعان.
بەكەن قايراتۇلى
