Biyl elimiz óz Táýelsizdiginiń shirek ǵasyrlyq mereili belesin atap ótkeli otyr. Osy oraida, egemendigimizdiń eleń-alańynan beri ony tabysty basqaryp, táýelsizdigimizdiń týyn tiktep, irgetasyn bekemdegen Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń saiasatkerlik darynyna qosa, onyń qalamynan shyqqan kitaptar da árdaiym osy syndarly 25 jyldyń jylnamasy bolyp keledi.
Qazaqstan basshysynyń ár kitabyn tek óz otandastarymyz ǵana emes, álem jurtshylyǵy da eleýli jańalyq retinde qabyldaidy. Taiaýda Memleket basshysy «Uly Dala ulaǵattary» degen ataýmen óziniń jańa týyndysyn támamdap, baspaǵa usynǵany týraly súiinishti habardy estidik. Estisimen ony el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde jariialaýǵa usynys jasadyq. Ol usynysymyz qabyl alyndy.
Prezident bul eńbeginde el men jerdiń tarihy jáne taǵdyry, álemniń jáne qoǵamnyń damýy, jas býynnyń aldynda turǵan keleli mindetter, basqa da kóptegen, sonyń ishinde jahandyq ta máni bar máseleler týraly óziniń paiymdaýlary men oi-tolǵamdaryn kúlli adamzattyq qundylyqtarmen sabaqtastyra otyryp baiandaidy. Esseistikanyń jaqsy bir úlgisine jatatyn, oily tujyrymdar men tereń paiymdaýlarǵa qurylǵan bul týyndy halqymyzdyń taǵy bir rýhani igiligine ainalady degen úmittemiz.
Elbasymyzdyń bul eńbegi – elimizdiń 25 jyldyq torqaly toiyna tolymdy tartý ekeni sózsiz. Al ony oqyrmandarǵa aldymen jetkizý elimizdiń bas basylymy úshin zor mártebe dep esepteimiz.
Oqýǵa qolaily bolý úshin jańa týyndynyń mátinin 3-4 betterde arnaiy kitapsha retinde usynyp otyrmyz.
Qabyl alyńyzdar, Uly Dalamyzdyń ulaǵattarynan oi túiińizder, qadirli oqyrman!
ULY DALA ULAǴATTARY
Nursultan Nazarbaev
TÝǴAN ELIM – TIREGIM
Óz elińe paidaly bolý, óz Otanyńnyń taǵdyry úshin jaýapty bolý – árbir otandyq saiasatkerdiń, árbir qazaqstandyqtyń boryshy men ar-ojdany.
Mine, Táýelsizdigimizge shirek ǵasyr tolǵan torqaly kezeńge keldik. Bul az ýaqyt pa, álde kóp pe? Neden bastadyq, qai jerge jettik? Osynyń bárin tyńǵylyqty tarazylap, baǵasyn berer shaq keldi. Bolǵanǵa baiypty baǵa berý – baiyrǵy ádetimiz.
Ótken kúnderdiń jylnamasy da adamdardyń ómirbaiany sekildi. Shattanǵan shaǵyń, renjigen sátteriń, úkilegen úmitteriń men asqaq armandaryń, mine, osynyń bári – ǵumyrnama tarihy. Elińniń tarihy. Memleketińniń tarihy. Sol tarihqa tikelei óziń aralasqanyń, san qily syn saǵattarda sheshim qabyldaǵanyń, talai is-sharalarǵa kýá bolyp, halqyń úshin qýanǵanyń, eliń úshin etken eńbegińniń nátijesin kórgeniń – bári-barshasy jadyńda jattalyp, sanańda saqtalyp, júrektiń jazbasyna túsedi.
Oilanasyń, tolǵanasyń. Talai-talai oqiǵalar esińe túsip, oiyńa oralady. Ǵasyrlar boiy azattyǵy úshin alysyp, san shaiqasty bastan keshken áziz babalardyń arman-úmiti kókeiińe keptelgende el men ýaqyt aldyndaǵy, zaman zerdesindegi jaýapkershilikti odan ári tereń sezine túsesiń. Sondai kezde belińdi bekem býyp, halqyńnyń aldynda turǵan arman-tilekti júzege asyrý jolynda jańa joldar men sony súrleýler tabýdyń qareketimen tún uiqyńdy tórt bólip, alys-jaqyndy oisha baǵamdap, kópshiliktiń kóńilin tolǵandyrǵan alýan saýalǵa ornyqty jaýap izdeisiń.
Osynaý shirek ǵasyr ǵana táýelsizdik jyldarynda nebir oqiǵalardy bastan keshtik. Qily kezeńder men beitanys bógetterdi basyp ótip, óz jolymyzdy tabýǵa umtyldyq. Bul turǵydan kelgende, halqymyzdyń birligi men yntymaǵy aldaǵy kúnge alyp baratyn týymyz, uranymyz ári quralymyz boldy. Biz jalpyulttyq maqsatqa judyryqtai jumylyp, birigip, birlesip umtyldyq. Jańa dáýirdiń bolmys-bitimin ulttyq salt-dástúrlerimizdiń aiasynda zamanaýi syn-tegeýrinderge beiimdedik, memleket bolyp qalyptasýdyń ózindik órnegin taýyp, mektebin qalyptastyrdyq. Qazaqta «Men bitirdim degenshe, el bitirdi deseishi» degen danalyq sóz bar. Osy sózdiń mán-maǵynasyn jańa turpatty memleket ornyqtyrý isinde jalpyulttyq tutastyq, halyqtyq qoldaý, qoǵamdyq turaqtylyq nátijesinde júzege asyrdyq.
Qashanda halyq birligi sarai salǵyzyp, qamal turǵyzady. Bul sózdi de talmastan aityp, tý etip kóterip kelemiz. Baǵzy babalardyń uly amanatyn oryndaý jolynda iyqqa túsken júkti eshqashan aýyrsynǵan emespiz. El bolýdyń, memleket bolýdyń jón-jobasyn kórsetip bergen, kómekke kelgen eshkim bolǵan joq. Biz bárin de tyńnan bastap, halqymyzben birge qalyptastyrdyq. Joqtan bar jasadyq, bardy berekege ainaldyrdyq, sol yrysty ósý men órkendeýdiń negizi etip aldyq.
Memleket te jeke adam sekildi ótkenin saralap, aldaǵy kúnderin josparlap, ýaqyt aldyndaǵy mindetterin zerdelep, bolashaqqa aldyn ala qam jasap otyrady. Bul – ýaqyt talaby. Jiyrma bes jyldyq músheldi merzim memleketimiz úshin qalyptasý tuǵyry bolyp qana qoiǵan joq, biz ózgelerge de úlgi bolatyndai biikterden kórine aldyq. Órkeniet kóshindegi óz ornymyzdy taptyq. Sonyń nátijesinde jiyrma bes jyl jańylmai, súrinbei kelemiz.
Ómirge jańa urpaq keldi. Olar – táýelsizdik qaǵidattaryn tal boilaryna sińirip ósken órken, jas tolqyn. Endigi bolashaq solardyń qolynda. Biz olarǵa osy bir táýelsiz memlekettiń keleshek taǵdyryn senip tapsyramyz. «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaityn jol» dep atalǵan Joldaý memlekettik ideianyń túpqazyǵy – bizdiń jalpyulttyq ańsarly armannan bastaý alatynyn jan-jaqty ashyp kórsetýge baǵyttaldy. «5 institýttyq reformany júzege asyrý boiynsha 100 naqty qadam – Ult Josparyn oryndaýdyń praktikalyq kezeńi bastaldy» degen sóz jalań uran emes. Ony júzege asyrý jolyndaǵy jumystar qazirdiń ózinde qarqyn alyp, baiandy bastama halyqtyq qaǵidaǵa ainalýda. Qoldaý taýyp, júzege asyrylýda.
Biz jalpyulttyq armannyń oryndalýy úshin bar kúsh-jigerimizdi, bilim-biligimizdi, alǵan tájiribemiz ben túigen úlgi-ónegemizdi tolyq ári sarqa jumsaityn bolamyz. Bul asyl murat – kúlli qazaqstandyqtardy jarqyn bolashaqqa bastaýdyń kepili. Ýaqyt bizdi tańdady! Biz sol ýaqytqa endi ózimizdiń memlekettik mórimiz – táýelsiz Qazaqstannyń atyn jazdyq. Óitkeni, biz jańasha armandaýdy úirendik. Jańasha jol tabýdy úirendik. El men qoǵamdy damytýdyń naqty mindetterin alǵa qoiýdy úirendik. Biz úirene otyryp, úlgili jolǵa tústik. Bul jol – endi bizdiń jol, Qazaqstan joly.
Sóitip, Táýelsizdiktiń jiyrma besinshi jylyna qazaqstandyq jańa armanmen aiaq bastyq. Onyń basty maqsaty – «Qazaqstan-2050» Memlekettik strategiiasyn júzege asyrýdan tolyq kórinetin bolady. Osy ǵasyrdyń ortasyna qarai biz Qazaqstannyń álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirýin mejelep otyrmyz. Bul – Ult jospary, qazaqstandyq arman. Ańsarly armandy abyroimen oryndaý jolynda jalpaq jurtymyzdyń birlik pen yntymaq tanytyp, jumyla eńbek etýi – barlyq jeńisterimizdiń altyn tuǵyry bolyp, abyroily biigine ainalmaq.
Buǵan deiin júrip ótken jol táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qiynshylyqtardy jalpy el bolyp eńserý, odan keiingi jyldardaǵy damý men órkendeý joly boldy. Memleket ómirindegi mártebeli de mereili kezeńder bolashaqqa degen senimimizdi ábden nyǵaitty. Damýdyń turaqtylyǵyn júzege asyrý arqyly biz Qazaqstandy álemge tanyttyq. Álemniń geosaiasi kartasynda jańa turpatty memleket paida boldy. Munyń bári táýelsizdiktiń alǵashqy saǵatynan bastaldy.
…1991 jyldyń jeltoqsan aiynyń ár kúni, ár tańy meniń jadymda jańǵyryp, sol kezde keýdeni kernegen shattyq pen saltanat janymdy áli kúnge terbep keledi. Sol kúni, bir jaǵynan – jańa týǵan sábidei, bir jaǵynan – ǵasyr jasaǵan qariiadai kúide bolǵanym esimde. Shynaiy baqyt sezimin bastan keship, shalqar shattyqqa bólendim. Jeke basyńnyń qýanyshy men baqyty bir bólek te, týǵan halqyńnyń qýanyshy men baqyty múlde basqa ekenin sol joly erekshe túsindim. Tebirendim, tolqydym. Babalar amanatyn oryndaý baqyty, eldi erteńgi kúnine bastaý paryzy meniń mańdaiyma jazylǵanyn Jaratýshynyń erekshe syiy, airyqsha múmkindigi dep túsinemin. Bálkim, tarihtyń tańdaýy, halyqtyń qoldaýy degen jón bolar?!
…Alataýdyń baýyrynda qonys tepken shaǵyn ǵana Shamalǵan aýylyndaǵy mektepke alǵash barǵan jyldarym, aiaýly ustazdarymnan alǵan baǵalarym janymdy qandai shýaqqa bólegenin áli kúnge umytpaimyn. Bastaýysh synyptyń balasy bolsam da, oiynnan góri oi qýyp, tezirek erjetsem, kúndiz-túni belin bir jazbai tirlik keshetin anamdy, tańmen talasa turyp, qas qaraia otbasyna áreń oralatyn ákemdi qýantatyn qolǵanat bolsam, olardyń eńbegin jeńildetip, mańdai terin súrter kómekshisi bolsam degen arman kún saiyn eseitip kele jatty. Ár bala armanyna asyqpai ma? Men de sonyń biri shyǵarmyn dep oilaimyn. Árbir qazaq balasy osy armanshyl arda sezim men bula kezeńnen ótkenine kúmán joq. Iá, solai.
Halqymyzdyń qadirli qasietteri ushan-teńiz. Olar ata-baba dástúrlerinen bastaý alady. Qazaq – oishyl halyq, aqyn halyq. Sábi júreginde jelkildegen arman men úmit, qiial men oi kókireginde sáýlesi bar qazaq balasyn óleń ólkesine alyp keledi. Halqymyzdyń aqynjandylyǵy – urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan máńgilik mektep. Telegei teńiz aýyz ádebietiniń qainarynan sýsyndaǵan ultymyzdyń uly tarihyndaǵy ulaǵatty belester buǵan naqty dálel. Biz tarihyn tilmen de, dilmen de jazǵan halyqpyz.
Tarihi jaǵdaiy men tabiǵi bolmysy óleńmen órilgen jurtymyzdyń júrek lúpili jyrmen jymdasyp, ánmen áýeleitini de sondyqtan. Mysaly, bizdiń óńirdiń aqyndardyń eli dep atalǵany tekten-tek bolmas. «Ekeide elý baqsy, seksen aqyn, gýleidi jyn qaqqandai keshke jaqyn» degen óleńdi bilmeitin isi qazaq joq bolar. Balań shaǵymda óleńniń aýylyna jaqyn boldym. Jyr alyby Jambyl babamnyń – Tátemniń ózi dúnieden ótse de, sózi saltanat quryp, dańqy dúrildep turǵan sol bir kezeńde bizdiń aýylda aqyn bolmaý kinádai kórinetin. Tipti aqyn bolmaýǵa qaqyń joq sekildi bolatyn. «Aitysatyn aqsaqalmen, qyzbenen, aqyn halyq ekenbiz ǵoi biz degen» dep Qadyr aqyn qapysyz aitqan ǵoi.
Mektepte júrgen kezdegi óleńge degen áýesqoilyq ómirde meniń ishki jan dúniemniń bir bólshegi sekildenip, áli kúnge kúmis sáýlesin quiyp turǵandai sezinemin. Uly Dalamyz keide ashyq jatqan jyr kitaby siiaqty bolyp ta kórinip ketedi. Jadyńdy jańǵyrtyp, durystap jaqsylap oqi alsań, jan dúnień jadyrap, baǵzy babalardyń baiandy únin, tarihtyń tylsym syryn, týǵan elińniń máńgilik jyryn qaiyra estip, baitaq álemge qulashyńdy keń jaiǵandai bolasyń.
Sol kezde dalamyzdyń qadir-qasietin odan saiyn tereń uǵynyp, ony ardaqty anamyzdai, áziz júrek ákemizdei kórip, kóńil aspanymyz shaidai ashylatyn. Balalyq shaqtyń, bozbala kúnderdiń sol bir jarqyn boiaýlary kóz aldyma áli de jii oralyp turady. Uly Dalanyń ulandary ulaǵatty tarihyn erlikpen jazǵan. Endi sol tarihty táýelsizdik jyldarynda eseli eńbekpen, halyqtyq qairatpen biz jazyp jatyrmyz. Eńbek – ómirdiń ustazy. Eren eńbektiń tereń sabaǵyn alǵan saiyn eldiń ál-aýqaty artyp, qýaty kúsheie beredi. El qýaty – erteńniń muraty. Urpaǵy bar eldiń bolashaǵy zor. Sábi sezim armanshyl qushtarlyqqa negiz bolady. Bala beinesin joǵaltpaǵan adam adaldyqtan adaspaidy. Halyq ta sondai.
«Balalyǵyńmen kúle otyryp qoshtasyp, aǵalyǵyńdy amalsyz moiyndaisyń» degen sóz bar. Sol ras. Biz qai kezde de jeńiske umtylǵan jurtpyz. Tar jol, taiǵaq keshýler, aldaspandy aiqastar men aq berendi shaiqastar halqymyzdy tek qana jeńýge jumyldyrdy. Jeńilsek jer jastanyp, qulasaq qurdymǵa ketetinimizdi tereń túsingendikten, zamanalar boiy jeńiske umtylýmen boldyq. Biz – jeńimpaz jurttyń urpaǵymyz. Jeńemin dep belińdi býsań – jeńesiń, jeńilemin dep qoryqsań – kózińe qos kórinedi. Bul da babalardan qalǵan baiandy sózdiń biri.
Bizdiń urpaq Uly Otan soǵysy degen atpen tarihqa engen qasiretti jyldardyń kýágeri boldy. Uly Jeńistiń shattyǵyn kishkentai júrekterimen qýana qabyl alǵandar da solar. Qan maidannan oralyp, elin ańsap kelip jatqan erlerdiń aldynan júgirip shyqqan soǵys balalarynyń ómirbaianynda sol kezdegi saltanat pen mereidiń jarqyn boiaýy áli tunyp tur. Tarih boiaýyn tynymsyz ýaqyt tolassyz óshirip jatqan myna zamanda bizdiń meilinshe esti, meiirban ári ustamdy bolǵanymyz jón. Salmaqty sózdi sanaly er ǵana aitady.
«Bul – bizdiń jeńis emes» degen alypqashpa sózdi maldanyp, bátýasyz bailamǵa aldanǵannyń aiyby zor. Jeńil sózdiń aýyr syny ata-babalarymyzdyń ónegeli ósietin syzyp tastaidy. Óitsek, biz burynǵymyzǵa satqyndyq jasaǵan bolamyz. Óz jolymyzdy ózimiz bógep, óz qolymyzdy ózimiz keskendei bolamyz. Biz buǵan jol bere almaimyz. Biz Jeńisterimizdi qorǵaimyz. Óitkeni, qandai Jeńis te árqashan qorǵaýdy qajet etedi.
«Jaý jolyna atam seni, bomba bol da jaryl, júrek» dep qazaq jyrynyń qaisar ókili, ultymyzdyń uly aqyndarynyń biri Qasym Amanjolov jazǵandai, bizdiń urpaqtyń boiyndaǵy qaisar rýh – baǵzy babalardan, abyz danalardan jetken uly syi, ulyq mura. Osynaý ulan-baitaq jerimiz bizge babalar rýhy men erliginiń arqasynda mura bolyp qalǵan. Bul – uly jeńistiń naqty nyshany, dáýirlerdiń dińine tikken ór qazaqtyń bairaǵy. Ol bairaq baitaq jurtymyzdyń júreginde jelbirei bermek.
Qazaqtyń qasietti jeri – bizdiń asqaq rýhymyz, baǵa jetpes bailyǵymyz, máńgilik muramyz. Baǵzy tarihymyzdyń bastaýynda turǵan zańǵar qaǵan Módeniń aram piǵyl aiar jaýǵa tulparyn, Jaratqan qosqan jubaiyn da el tynyshtyǵy úshin qiǵanymen, kindik qany tamǵan jerin bermei, qaskói jaýmen qyrǵyn soǵysqa túsip, jeńiske jetýi – qanymyz ben janymyzdaǵy halyqtyq qasiet, ómirlik ósiet.
Álemde qasiet pen ósietti qadirleitin elder az ba, kóp pe? Árine, ár eldiń, ár halyqtyń ózindik salt-dástúrleri bar. Sonyń ishinde ulttyq qundylyqtar retinde memleket tarapynan qoldaý tabatyn ustanymdar da bar. Aitalyq, bizdiń elde ulttyq ujdan asa bai aýyz ádebietimizden, sóz máiegi – maqal-mátelderimizden barynsha baiqalady. Tarihymyzda baiandalyp, shejiremizde shertiledi.
Halqymyzdyń qai murasyn alsaq ta, odan tek úlgi men ónege, aqyl men parasat, adamgershilik pen iman, dostyq pen baýyrmaldyq aiqyn kórinip, anyq tanylady. Abzaly, biz – aqyndyǵy men batyrlyǵy qatar túsip, ózegi birge órilip jatatyn jurtpyz. Aýyz ádebietiniń uly jaýharlary bul sózimizge kýálik ete alady.
Álemdi kezgen saiahatshylardyń ózi Aziianyń en dalasyndaǵy san qily elder men alýan túrli jurttardy saralai qarap, qazaqtyń qonaqjailyǵy men darqandyǵyn, adami bolmysy men ar-namys biiktigin súisine aityp-jazyp ketken. Ańqaýlyǵynyń ózi adaldyǵynyń ainasyndai ultymyzdyń ulaǵatty qasietterin jahandanýǵa jutylyp jatqan qazirgi kezdiń ózinde burynǵy ulttyq salt-dástúrimizdi áli de tórge shyǵaryp, tóbege kóterip kelemiz. Solai bola beredi. Óitkeni, halyqtyq dástúr – tegimizde.
Biz, árbir otandasymyz: «Meniń elim – Qazaqstan» degen sózdi maqtanyshpen aitýymyz kerek. «Qazaq balasy, sen dúniege osy ulttyń ókili bolyp týǵanyńa maqtan» degen sóz ultymyzdyń ár ulanynyń júregin qýanyshqa bóleýge tiis. Biz sonda ǵana egemen el bolyp álemge tanylamyz, ózimizdi ózgege syilata alamyz, alys-jaqynmen aralasyp, bir úidiń balasyndai baýyrlasyp ketemiz. Mine, jurtymyzdyń kóńili jailanatyn, erteńin oilanatyn kezi keldi. Ulttyq armandy ulyqtaý arqyly biz ortaq jeńiske jetetin bolamyz.
Biz – joqtan bar, imannan ar jasaǵan urpaqtyń ókilimiz. «Myń ólip, myń tirile júrip», qaisar rýh, ómirge degen qushtarlyqtyń arqasynda, aqyry táýelsizdigimizge qol jetkizdik. Bostanbyz! Azat halyq bolyp, Eýraziianyń alyp aimaǵyn jailap jatyrmyz. Bizge de qyzyǵa qaraityn, bizden de úlgi-ónege alatyn elder az emes. Osyǵan táýbe demeske bola ma?!
Bul baqytty bizdiń babalarymyz qalai ańsady? Onyń tarihyn bilemiz. Bul kezdi keshegi aǵa urpaq qalai ańsady? Onyń jaǵdaiyn bilemiz. Bul kúndi keshegi qarly jeltoqsanda alańǵa shyǵyp, atoilap teńdik suraǵan keiingi batyr urpaq, jas urpaq qalai ańsady? Ony da jaqsy bilemiz. Biz Jeltoqsannyń jaraly jańǵyryǵyn umytqan joqpyz. Eshqashan umytpaq emespiz. Erekshe tarihty ekshep qaraý arqyly, este saqtaý arqyly halyq árqashan ósip, eseiip otyrady.
Osynaý ǵasyrǵa teń ǵalamat jyldarda Qazaqstan, san qily tarihi kezeńderdi bastan keshken qazaq jurty jiyrmasynshy ǵasyrdy oidaǵydai aiaqtap, jańa jiyrma birinshi ǵasyrdyń esigin beibit eńbekpen ashty. Otarlyq ezgiden ońtaiyn taýyp qutylǵan, kón qursaýly keńestik tártiptiń qamalyn qaqyratyp, óz aldyna keregesi berik, shańyraǵy biik memleketin qurǵan myna zaman – bizdiń zaman. Bizdiń ýaqyt. Biz bul ýaqytqa óz qoltańbamyzdy qaldyratyn bolamyz.
Jańa zaman bizdiń órisimizdi keńeitip, jolymyzdy uzartty. Tilimizge teńdik, oiymyzǵa keńdik berdi. Alysty jaqyndatyp, ulttar men ulystardyń kóshin irgemizge buryp, 1992 jyly Birikken Ulttar Uiymynyń mereili basqosýynda jańa memleket retinde mártebeli minberden sóz uzatsaq, BUU-nyń 2015 jylǵy 70 jyldyq torqaly toiynda tomaǵasy alynǵan týǵan tilimizde – qazaq tilinde baiandama jasap, Qazaq eliniń ataǵy men abyroiyn jańasha asqaqtattyq. Bul buryn túsimizge de kirmeitin jaǵdai edi ǵoi.
Baiqońyr baspaldaqtarymen biikke, ǵaryshqa samǵaǵan zymyrandardyń tizgininde otyrǵan qazaq balasy qazir týǵan eliniń týyn kóterip, Jer-Ananyń orbitasynan shyǵyp, Ǵaryshtan Qazaqstanǵa, búkil álemge kóz saldy. Bizdiń eldiń damýyn osynaý beineli teńeýge balaimyn. Ǵasyr men ǵaryshty qatar igerip kelemiz.
Jyr alyby Jambyldyń «Meniń pirim – Súiinbai» degen qanatty jyryn qazaq balasy jaqsy biledi. Týǵan halqymnyń aldynda «Týǵan elim – tiregim» dep bar daýyspen aita alamyn.
Táýelsizdik tańynda azdaǵan tyǵyryqqa tirelip abyrjysaq ta, aldaǵy kúndi oilaǵanda, belimizdi bekem býyp, táýekel kemesiniń jelkenin ýaqyt jeline tosqan kúii alys jaǵalaýǵa attandyq. Qashanda jol bastaý qiyn, biraq aldyńda aqylshy halqyń turǵanda, ony da igeresiń. Qashanda qol bastaý qiyn, biraq janyńda jaýjúrek jurtyń tursa, ony da úirenesiń. Qashanda sóz bastaý qiyn, biraq jadyńda babanyń sózi turǵanda, onyń da júiesin tabasyń.
Osyndai sátti saparda tórtkil dúnieniń tórt qubylasynan turaqty dos, saparlas seriktes, qaqysy buzylmas kórshi tapqan Qazaqstan jańa myńjyldyqtyń uly kóshinde kerýen tartyp keledi. Senim degen – serpindi kúsh. Ol kúshti qaisar da qarapaiym halyqtan alamyz. Halyqtyń qasieti men ósietin qatar órip, keler kúnge ashyq peiil, jarqyn júzben qaraimyz.
Qazaq dalasy – Uly Túrki dúniesiniń qara shańyraǵy. Altai men Atyraýdyń, Jaiyq pen Ileniń, Alataý men Saryarqanyń arasyn Jibek joly jalǵaǵan keshegi zamandy biz qaita túletip jatyrmyz. Eýraziianyń alyp dalasy Eýropanyń tórine, Aspanasty eline jolyn jalǵap, jańa myńjyldyqtyń kerýendi kóshin uzartyp, kórkin asyryp keledi. Keshegi Jibek joly endi dáýirdiń dańǵylyna ainalyp, Qazaq elin damýdyń jańa saparyna bastap barady. Kóshimizdiń kólikti, júgimizdiń salmaqty, tabysymyzdyń qomaqty bolatynyna kúmán joq.
Men saiasatker bolǵandyqtan, kóbine osy mindet minberinen sóz aitamyn. Ár nárseniń sebebin, árbir sózdiń salmaǵyn bezbendep, ony elimizdiń maqsat-múddesi turǵysynan ekshep, eleimin. Onsyz bolmaidy, jeke «menniń» halyqtyq «menge», eldik pikirge ulasýy turǵysynan sóz ustaimyn. Arqamda turǵan Alashtyń múddesin kózdep til qatamyn.
Endeshe, bul kitapty da «Meniń Qazaqstanym» degen tolǵaýdyń tuǵyry dep túsingen abzal. Bárimiz de Uly Dala eliniń perzentterimiz. Osy oraida, biik taýdyń etegine kelip, onyń qarly shyńdaryna qarap turǵan adam siiaqtymyn. Onyń qoinaýynda jan bilmeitin kóp qazyna, nebir ǵajaiyp jumbaqtar bar sekildi bolyp kórinedi. Ózim kórgen, kókeige túiip, kózim jetken jaittardyń birazyn buǵan deiin de aitqan siiaqtymyn. Biraq oilanyp otyrsam, jurtymnyń jai-japsaryn áli de tolyq aita almaǵandaimyn. Osyndai ulan-ǵaiyr dalanyń, ulaǵatty ulttyń ulymyn degen perzenttik sezimdi de bastan keshetinim bar.
«Meniń Qazaqstanym» degen árbir qazaqstandyqtyń jan júregin baýraityn sóz dep túsinemin. Táýelsizdiktiń shirek ǵasyrlyq jeńisti jolynda osynaý tirkestiń árbir kókirekte ornyǵýyna qanshama kúsh saldyq, qanshama qily kezeńderdi bastan keshtik? «Meniń Qazaqstanym» degen ári qarapaiym, ári qaisar sóz sol kezdiń ózinde-aq ulttyq ánuran bolyp ár júrektiń tórinen oryn alǵan-dy. Qazir álemniń ár túkpirinde bizdiń Ánurandy jaqsy biledi. Osynaý jan tebirenterlik qýatty áýen shyrqalǵanda keýdemizdi shattyq kernese, ol oryndalǵanda bárimiz tikemizden tik turyp, oń qolymyzdy júregimizge qoiyp, saltanatymyz tasyp turady. Ondai kezde biz ózimizdi baqytty sezinemiz. Sondai sátte biz táýelsizdigimizdiń mánin tereń uǵyna túsemiz, aibynymyz asyp, ata-babalarymyz ańsaǵan kúnderdi bastan keship jatqanymyzǵa shúkirshilik aitamyz.
Óitkeni, «Meniń Qazaqstanym» – bizdiń táýelsizdigimiz! Táýelsizdikti kún saiyn qorǵaý kerek, nyǵaitý kerek, órkendetý kerek! Tuǵyrymyz da, ǵumyrymyz da Táýelsizdik! Táýelsizdik – meniń Qazaqstanym, sizdiń Qazaqstanyńyz, bárimizdiń Qazaqstanymyz! Biz osy elde týyp, osy elde eńbek etip, osy elde urpaq ósirip, osy elde ómir súrip, órkendep jatqanymyzdy maqtan etemiz. Bizdiń Qazaqstanymyz – Uly Dala eli, Máńgilik El. Biz osynaý asa qasietti ataýdy endi ulttyq beine-bederimiz retinde kókiregimizdegi kúndei ystyq, sanamyzdaǵy serttei berik ustaimyz. Uly Dalanyń ulyq tarihyn biz jańasha jazyp, jas urpaqtyń sanasyna sińiremiz. Bul – jalpyulttyq, mańyzdy memlekettik mindet. Al mindet – oryndalýymen mándi. Demek, bul – Uly Dala urpaǵynyń ulaǵatty paryzy. Endeshe, «Uly Dala ulaǵattary» degen atpen aidarlanǵan bul kitapta osy turǵydaǵy oilarymdy ortaǵa salmaqpyn. Kókeidegi kóp oidyń, sonyń ishindegi kórkem oidyń qalai ornalasqanyna ózderińiz ádil qazysyzdar.
EL MEN ER JÁNE JER
Jerden ótken bailyq joq: jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady.
El men erdiń arasynda aiyrma joq deýge de bolady. Ekeýi bir uǵym, qos órim, egiz túsinik. Ótken zamannyń oishyldarynyń biri Sh.Monteskeniń: «Memleket ómiri adam ómiri sekildi» degen sózi bar. Endeshe, el men erdiń ómiri de – osy qanatty qaǵidamen sabaqtas. Halqymyz bul turǵyda talai tamasha sózder men ǵajaiyp támsilderdi aityp ta ketken. Jaqsy sózden sybaǵa, jarqyn oidan mura, halyqtyq qaǵidadan úlgi alsaq, nesibemiz molaiyp, tapqanymyz tolysa túspek. Memleket ómirin quraityn da, uzartatyn da – onyń beibit ómirdi súietin, birligi jarasqan halqy. Táýelsizdiktiń eń alǵashqy kúninen bastap biz birlik pen yntymaqtyń týyn biik kóterýdi maqsat tuttyq. El birligi – erekshe bailyq.
Halqymyz úshin er men jerdiń narqy asa biik. Biz – bala kezimizden osynaý egiz uǵymdy anamyzdyń aq sútinen, ákemizdiń ashy terinen uǵynyp ósken urpaqpyz. Jerdiń qadirin bilý arqyly eldiń qadirin bilesiń. Eldiń abyroiyn oilaý arqyly óz abyroiyńa daq túsirmeýge tyrysasyń. Osylardy bala kezden boiǵa sińirý, oiǵa toqý arqyly ulttyq salt-sana men halyqtyq qasietterdi de tal boiyńa taratyp, taǵylym alyp ósesiń. Adam óz halqynan ómir boiy úirenedi, sonymen qatar elge eleýli árbir azamat irgeli isimen, úlgi-ónegesimen eldi de tárbieleidi. El men erdiń birligi, el men erdiń jarasymy – jarqyn bolashaqtyń kepili deitinimiz sondyqtan.
Bala kezimizde mektepke bara jatqanda, keń kósheniń boiynda keńesip, ótken-ketkenniń sálemin sátimen alyp, batasyn berip, baqytyńdy ústep otyratyn qariialardy kóp kóretinbiz. Olardyń aldyn kesip ótpei, toqtap, nazaryn aýdaryp, aýzymyzdy toltyryp «assalaýmaǵalaikúm» dep amandasyp, sonan soń kópten kútken kerek isti tyndyrǵandai bolyp, shattana júgirip bara jatatynbyz. Ákemniń kózin kórgen, anamnyń qolynan dám tatqan sol qariialar týraly búgin uzaq jyldardyń qyrqasynan oilana eske alsaq, sol kezder bizdiń azamattyq qalyptasýymyzdyń sanaly sabaǵyndai bolǵan eken.
Qazir de, jolym túskende, sol baiaǵy balań súrleýmen taǵy da júrip ótkendi unatamyn. Sol kezde ár úidiń aldynda otyrǵan aq saqaldy abyz qariiany, aq jaýlyqty áz analardy taǵy da kórem be dep eleńdeimin. Átteń, ýaqyt qatal, olardyń bárin kelmestiń kemesine mingizip, alysqa áketkendei. Janym jabyrqap, kóńilim qamyǵyp, ár kósheniń ón boiyna jaltaq-jaltaq qaraimyn. Solarmen birge ketken qimas shaq – balalyq baldáýrendi búgingi ulandardyń boiynan kóremin be dep, kóshede júgirip bara jatqan búldirshinderdiń sońynan uzaq qarap qalatynym bar.
Alataý qoinaýlaryndaǵy alma baqtarynyń iisi jupar ańqyǵan sol bir tamasha sáti, biik taýdyń basyna ázer órmelep shyǵatyndai tańǵy araidyń tamyljyǵan shapaǵy, aýyldan órgen maldyń qym-qýyt daýystary, tórt túligin órgizgen apalardyń bir-birine sálem salyp, ai kórmegen abysyndai, jyl kórmegen tanysyndai bolyp shurqyrasyp, amandyq-saýlyq surasyp jatqany kóńil ainasynda kóp ýaqyt ótse de, eskirgen emes. Keiingi kezderde Jer sharynyń talai elinde, talai qiyrlarda tańnyń atýyn kóp kórdim. Biraq solardyń eshqaisysy da meniń janymdy dál sol bala kezdegi týǵan aýylymnyń – týǵan elimniń tańyndai baýraǵan emes.
Bul, bálkim, týǵan jerge degen ystyq sezim, ata-anama degen óshpes saǵynysh bolar. Tańmen talasa turyp, taý qoinaýyndaǵy eski joldarǵa jańa qadamdar qosatyn ákemniń ymyrt úiirilgende úige kelip, dastarqan basynda dám tatyp otyrǵan beinesin ozǵan jyldardyń oi-shymyldyǵyn túrip, qansha qarasam da, kókeiimdegini kóre almaimyn-aq. Sharasyz kúide jolǵa shyǵyp, iyǵyn shań qapqan jolaýshydai kúi keshetinimdi nesine jasyraiyn.
El men jerdiń qasietin tanytý turǵysynda biz keide jadaǵai sózderge de oryn berip jatamyz. «Ońai sóz ǵoi Otandy súiem degen, men Otandy atamdai iemdenem», dep Muqaǵali aqyn qalai dál aitqan. Atameken degen sózde kie bar. Týǵan jer desek, armanda ketken babalardyń búgingi tańda aqtalǵan armany oiǵa oralady. Óz Otanyń – bul dúniedegi jánnatyń men shýaǵyń. Sondyqtan men jastarǵa bilimiń men qairat-jigerińdi óz elińniń múddesine jumsa dep aitar edim. Týǵan eliń dáýletti, týǵan jeriń sáýletti bolsa, sen de áýletti, áleýetti bolasyń. Otandy súiý barshamyz júrek tusynda ustaýǵa tiesili osyndai qarapaiym sózderden bastalady.
Ákemiz kún saiyn «Otandy súi, eldi súi, týǵan jerdi qadirle» dep taqpaq jattatqandai bolǵan joq. Anamyz da mundai sózderdi qulaǵymyzdyń quryshyn qandyryp, kúnde aitqan emes. Biraq olardyń kúndelikti qarapaiym tirligi, ot basy-oshaq qasynda atqarǵan is-áreketi bizge ómirlik sabaq, ǵumyrlyq ǵibrat boldy. Mundai jaǵdaidy tek men ǵana bastan keshpegenim de shyndyq. Árbir qazaq balasynyń, ár qazaqstandyqtyń osyndai tálim-tárbie alǵany daýsyz dep oilaimyn.
Halyq ta birde bala, birde dana. Dana halyqtyń uly, bala halyqtyń basshysy bolyp, týǵan elińniń týyn kótergende, jurtyńa degen senim eshqashan sýǵa batyrmaidy, otqa kúidirmeidi. Tyǵyryqtan jol tabasyń. Qazir buǵan halqymyz da, alys-jaqyn elder de kýá. Turlaýly tarih, shejirege ainalar shyndyq kýá. Búgingi ýaqyt kýá. Al biz – osy taǵdyrsheshti týyndynyń bas keiipkerlerimiz.
Qazaq úshin qara jerdiń qasieti tym biik. Taǵdyr bizge ulan-baitaq jer berdi. Ul-qyzynyń rýhy asqaq, namysy biik el berdi. Ǵasyrlar boiy kúresip, talai-talai tar kezeńde daýdyń betinde, jaýdyń ótinde júrdik. Baitaq jerdiń baianyn, ata-babanyń armanyn umytpadyq. Aq bilektiń kúshin de, aq naizanyń ushyn da oraiyn taýyp ustap, amalyn taýyp azat kúnge jettik. Demek, Otandy súiý – bizdiń perzenttik paryzymyz, qarys qadam jeri úshin janyn qiǵan babalardyń asyl amanatyna adaldyǵymyz.
Jerdiń iesi de, kiesi de – halyq. Bul bizdiń eshqashan esten shyǵarmaityn erejemiz, qasietti qaǵidamyz bolýy tiis. Týǵan eliniń tutastyǵy men birligi jolyndaǵy halyqtyq oi-pikirler qashanda qostaýǵa, tereń túsinistik tanytýǵa laiyqty.
Mundaida:
Uly toi kóppen kórgen halqyń úshin,
Eshqashan adastyrmas saltyń úshin.
Jaratqan,
Qazaǵyma yntymaq ber,
Turǵanda myna zaman tartyp ishin, –
degennen basqa ne aitqandaisyń?!
Biz – yntymaq degen sózdiń mán-maǵynasyn bala kezden boiǵa sińirip ósken urpaqpyz. Ári muny tek mektep oqýlyqtarynan ǵana emes, alaqandai aýyldyń qarapaiym adamdarynan estip, kúndelikti tirliginen tanyp óstik. Osyndaida bir támsil eske túsedi. Baiaǵyda bir qariia jemis aǵashyn egip jatypty. Ózi beli eńkish tartyp, ábden qartaiǵan kári adam eken. Ony kórgender: «Ata, ózińiz bolsa qartaidyńyz, bul aǵash qashan jemis beredi, ony siz kóre almaityn da shyǵarsyz, nesine áýre bolyp jatyrsyz?», – degende, belin bir sátke jazǵan qariia: «Men jemisin jemesem de, ony keiingi urpaǵym jeidi ǵoi, sol úshin otyrǵyzyp jatyrmyn», – depti.
Bizdiń ákelerimiz osy támsildegi qariianyń ózindei, urpaǵyn oilaǵan úlkenderdiń kózindei edi. Alataý baýraiynda boi kótergen aýyldardaǵy qariialardyń bári derlik osy támsildi óz bastarynan keshken urpaq edi. Muny jyldar óte kele tereń uǵyna tústik. Al búkil qazaq dalasyn jaýdan da, daýdan da qorǵap, keler urpaǵy úshin shybyn janyn da, qasyq qanyn da qiǵan qasietti aǵa urpaqtyń el men jer týraly máńgilik támsilin búgingi urpaqqa jan-jaqty uǵyndyra aldyq pa? «Bitken iske synshy kóp, bitirgen erdiń kemi joq» degen Mahambetten jetken maǵynaly sóz bar. Keide bir azamattar shamadan tys minshil bolyp jatqanda, osy sózdi ustanǵan baiaǵy aýyl qarttary eske jiirek túsetini bar.
El men jerdiń qasieti men kiesi – uly jádiger. Ulttyq bailyq. Ulttyq ulaǵat. Tilimizde «jer taǵdyry – el taǵdyry» degen sóz bar. Óitkeni, jerdiń tarihy, onyń taǵdyry árbir adamnyń da ómirbaiany, ashyly-tushyly ǵumyrnamasy sekildi. Biz osy jerde ómirge keldik, ult bolyp uiydyq, halyq bolyp qalyptastyq. Han kóterip qatarǵa kirdik, memleket bolyp mereiimizdi ósirdik.
Endi, mine, egemen el, kimmen de terezesi teń táýelsiz memleket retinde órkeniet ólkesine óristep baramyz. Kósh-kerýenimiz kólikti de, kórikti de bolǵai!
Halqymyzda «El bolsa, er týǵyzbai tura almaidy» degen erekshe bir mándi sóz bar. Egemen elińdi jaýǵa aldyrmaityn, daýǵa qaldyrmaityn er basqarsa, ony qoldaityn eli bolsa, bul dúnieniń bailyǵy da, baqyty da sol emes pe! El baqyty – er baqyty. Sondyqtan da «Atadan ul týsa igi, ata jolyn qýsa igi» dep ósken eldiń perzentterimiz.
Ulttyq múddege qyzmet etýdiń tarihi uly úlgilerin biz halqymyzdyń qairatker tulǵalarynyń ómirbaiandarynan bilemiz. Jiyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy ulttyq múdde jolyndaǵy jankeshti arpalystar keiingi jyldarda zulmat pen náýbettiń qasiretti kezeńine tap bolsa da, olardyń aiqyn maqsattary men asqaq armandary keler urpaqtyń keýdesindegi azattyq sezimin oiatty. Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda jiyrmadan endi asqan Sultanmahmuttyń: «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolam, qarańǵylyqtyń kegine, kún bolmaǵanda kim bolam?!» dep basyn báigege tigýi aqyndyq albyrttyq qana emes, azamattyq, qairatkerlik jankeshtilik bolatyn.
Feodaldyq jáne sotsialistik sana arasyndaǵy sábi talpynystar men solaqai urandar ulttyq eseiýdiń, halyqtyq erjetýdiń kezeńin keshiktirip, onyń sońy syrttan tańylyp, surqiia pishilgen solaqai jospardyń kesirinen ótken ǵasyr basynda kórshilerinen sany jaǵynan basym qazaq jurtynyń ǵasyr ortasynda olardan kósh boiy qalyp qoiǵanyn tarihi zaýal, náýbet demegende ne deimiz?!
Elim týraly, onyń erteńi týraly oilanǵanda, týǵan aýyldaǵy kóp balaly otbasylardyń ómiri esime túsedi. Bárine birdei analyq júrekpen, ákelik tilekpen qaraityn qarapaiym otbasylar sekildi eshkimdi alalap qaraǵan emespin. Bári de – meniń halqym, týǵan jurtym. Bereke-birligi jarasqan, erteńge ortaq arman-úmitpen qaraǵan olardy eshqashan shektep, shettetýge bolmaidy. Óitkeni myna jer, mynaý aspan men taý, boi kótergen úiler men qalalar bárimizge ortaq. Barshasy – el men jerdiń ortaq bailyǵy, ortaq qazynasy. Búginimiz de, erteńimiz de ortaq.
Sondyqtan da jurt bolyp jumylyp, kóp bolyp uǵynyp, er bolyp eńserip, el bolyp belsenip qyzmet atqaryp kelemiz. Munyń bári qasietti qazaq jerinde júzege asyp jatyr.
Halqymyzda «Taýdan tiregi bardyń tastan júregi bar» degen sóz bar. Meniń taýym da, tabaldyryǵym da, tapqanym da, tabynatynym da – týǵan halqym. Eli muratqa jetpese, erdiń bási kem, eri muratqa jetpese, eldiń bási kem. Ekeýi teń túsip, tilegi men tiregi ushtassa, ekeýi de ómirden órisin, eńbekten jemisin, jarystan jeńisin tabady. Eliń – quryshyń, jeriń – yrysyń. Óitkeni jerdiń de, eldiń de iesi ekenińdi eshqashan esten shyǵarýǵa bolmaidy. Balaly úidiń bazary tarqamaityny sekildi, sonda elińniń bazary da, ajary da jarasymdy kelisimmen ǵumyr keship, tarihi isterdi atqara alasyń.
Eldiń kúshi – birlikte. Bul sóz bizdiń ulttyq uranymyz. Bir el, bir maqsat, bir Otan – bizdiń ulttyq armanymyzdyń aqiqat alǵysharttary. Bilimdi myńdy jyǵady, bilgen ýaqyttan ozady. Al izgi qasietterdi izgilikke jumsaǵan eldiń de, erdiń de qashanda mańdaiy ashyq. Bul sózderdi elep-ekshep bergen de halqymyzdyń ǵibratty ómir joly. Biz – talaidy kórgen halyqpyz. Tar zamandy bastan keship, keń zamandy ańsaǵan elmiz. Bul kúnge bizdiń urpaq jetti. Endigi jas urpaq – erteńgi el tiregi osyny baǵalai bilýi kerek. Baqyt – baǵalai bilgendiki. Adal mańdai ter – abyroidyń baspaldaǵy, eseli eńbektiń óteýi.
Ǵasyrlar boiy azattyqqa umtylǵan arda eldiń qai kezde de kóshin bastaǵan uly tulǵalary bolǵan. Bul turǵydan kelgende ulttyń uly tulǵalarynyń esimderiniń ózi talai kitapqa júk bolarlyq. Erlerdiń eren beinelerin dastan-jyrlarynda máńgilikke naqyshtaǵan halqymyzdyń ulan-ǵaiyr bailyǵy – rýhaniiatymyzdyń asyl qazynasy ǵana emes, ol – bizdiń keleshek damýymyzdyń, eldik qýattyń qainar kózi.
Tulpar minip, tý ustaǵan babalardan jetken asyl sóz, aibyndy uran endi búginde Qazaqstannyń mártebesi men mereiin asyryp, onyń álemdik órkeniet kóshindegi ornyn aiqyndaýda. Qazaq jeriniń – ústi de, asty da bailyq. Al odan da qymbat bailyq – bizdiń baýyrmal halqymyz, márt jurtymyz. El bolý úshin, eń aldymen ulttyq rýh, ulttyq qasiet jáne ultqa degen senim bolýy qajet. Biz osy uly qasietterdi memlekettik saiasat retinde ustanamyz jáne ony árkez maqtan etemiz.
Memlekettiń ǵumyry da adamdardyń taǵdyryna uqsas. Aristotel danyshpan: «Memlekettiń paida bolýy Qudaidyń isi, al ony saqtap qalý – adamnyń isi», degen eken. Biz, Qazaqstan halqy, Qudaidyń isine qýana otyryp, jańa turpatty memleketimizdi saqtap qalý úshin Máńgilik Elge qyzmet jasaý jolynda eńbektenip jatyrmyz. El men erdiń birligi – halyqtyń qam-qareketi.
«Jeri joq el memleket qura almaidy, jeri joq el ómir súre almaidy», degen eken ǵundardyń kósemi Móde babamyz. Bizde ulan-baitaq jer de bar, yntymaǵy jarasqan el de bar.
Eńbegimizge bereke, halqymyzǵa birlik bergei!
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)