“ەگەمەن” ەلباسىنىڭ جاڭا كٸتابىن جارييالاي باستادى

بيىل ەلٸمٸز ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيلٸ بەلەسٸن اتاپ ٶتكەلٸ وتىر. وسى ورايدا, ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرٸ ونى تابىستى باسقارىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۋىن تٸكتەپ, ٸرگەتاسىن بەكەمدەگەن ەلباسىمىز ن.ە.نازارباەۆتىڭ ساياساتكەرلٸك دارىنىنا قوسا, ونىڭ قالامىنان شىققان كٸتاپتار دا ەردايىم وسى سىندارلى 25 جىلدىڭ جىلناماسى بولىپ كەلەدٸ.

قازاقستان باسشىسىنىڭ ەر كٸتابىن تەك ٶز وتانداستارىمىز عانا ەمەس, ەلەم جۇرتشىلىعى دا ەلەۋلٸ جاڭالىق رەتٸندە قابىلدايدى. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەگەن اتاۋمەن ٶزٸنٸڭ جاڭا تۋىندىسىن تەمامداپ, باسپاعا ۇسىنعانى تۋرالى سٷيٸنٸشتٸ حاباردى ەستٸدٸك. ەستٸسٸمەن ونى ەل گازەتٸ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتٸندە جارييالاۋعا ۇسىنىس جاسادىق. ول ۇسىنىسىمىز قابىل الىندى.

پرەزيدەنت بۇل ەڭبەگٸندە ەل مەن جەر­دٸڭ تاريحى جەنە تاعدىرى, ەلەمنٸڭ جەنە قوعامنىڭ دامۋى, جاس بۋىننىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلٸ مٸندەتتەر, باسقا دا كٶپتە­گەن, سونىڭ ٸشٸندە جاھاندىق تا مەنٸ بار مە­سەلەلەر تۋرالى ٶزٸنٸڭ پايىمداۋلارى مەن وي-تولعامدارىن كٷللٸ ادامزاتتىق قۇندى­لىق­تارمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ باياندايدى. ەسسەيستيكانىڭ جاقسى بٸر ٷلگٸسٸنە جاتا­تىن, ويلى تۇجىرىمدار مەن تەرەڭ پايىم­داۋلارعا قۇرىلعان بۇل تۋىندى حالقىمىز­دىڭ تاعى بٸر رۋحاني يگٸلٸگٸنە اينالادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز.

ەلباسىمىزدىڭ بۇل ەڭبەگٸ – ەلٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىق تورقالى تويىنا تولىمدى تارتۋ ەكەنٸ سٶزسٸز. ال ونى وقىرماندارعا الدىمەن جەتكٸزۋ ەلٸمٸزدٸڭ باس باسىلىمى ٷشٸن زور مەرتەبە دەپ ەسەپتەيمٸز.

وقۋعا قولايلى بولۋ ٷشٸن جاڭا تۋىندىنىڭ مەتٸنٸن 3-4 بەتتەردە ارنايى كٸتاپشا رەتٸندە ۇسىنىپ وتىرمىز.

قابىل الىڭىزدار, ۇلى دالامىزدىڭ ۇلا­عات­تارىنان وي تٷيٸڭٸزدەر, قادٸرلٸ وقىرمان! 

ۇلى دالا ۇلاعاتتارى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

تۋعان ەلٸم – تٸرەگٸم

ٶز ەلٸڭە پايدالى بولۋ, ٶز وتانىڭنىڭ تاعدىرى ٷشٸن جاۋاپتى بولۋ – ەربٸر وتاندىق ساياساتكەردٸڭ, ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ بورىشى مەن ار-وجدانى.

مٸنە, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىر تولعان تورقالى كەزەڭگە كەلدٸك. بۇل از ۋاقىت پا, ەلدە كٶپ پە? نەدەن باستادىق, قاي جەرگە جەتتٸك? وسىنىڭ بەرٸن تىڭعىلىقتى تارازىلاپ, باعاسىن بەرەر شاق كەلدٸ. بولعانعا بايىپتى باعا بەرۋ – بايىرعى ەدەتٸمٸز.

ٶتكەن كٷندەردٸڭ جىلناماسى دا ادامداردىڭ ٶمٸربايانى سەكٸلدٸ. شاتتانعان شاعىڭ, رەنجٸگەن سەتتەرٸڭ, ٷكٸلەگەن ٷمٸتتەرٸڭ مەن اسقاق ارماندارىڭ, مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ – عۇمىرناما تاريحى. ەلٸڭنٸڭ تاريحى. مەملەكەتٸڭنٸڭ تاريحى. سول تاريحقا تٸكەلەي ٶزٸڭ ارالاسقانىڭ, سان قيلى سىن ساعاتتاردا شەشٸم قابىلداعانىڭ, تالاي ٸس-شارالارعا كۋە بولىپ, حالقىڭ ٷشٸن قۋانعانىڭ, ەلٸڭ ٷشٸن ەتكەن ەڭبەگٸڭنٸڭ نەتيجەسٸن كٶرگەنٸڭ – بەرٸ-بارشاسى جادىڭدا جاتتالىپ, ساناڭدا ساقتالىپ, جٷرەكتٸڭ جازباسىنا تٷسەدٸ.

ويلاناسىڭ, تولعاناسىڭ. تالاي-تالاي وقيعالار ەسٸڭە تٷسٸپ, ويىڭا ورالادى. عاسىرلار بويى ازاتتىعى ٷشٸن الىسىپ, سان شايقاستى باستان كەشكەن ەزيز بابالاردىڭ ارمان-ٷمٸتٸ كٶكەيٸڭە كەپتەلگەندە ەل مەن ۋاقىت الدىنداعى, زامان زەردەسٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ودان ەرٸ تەرەڭ سەزٸنە تٷسەسٸڭ. سونداي كەزدە بەلٸڭدٸ بەكەم بۋىپ, حالقىڭنىڭ الدىندا تۇرعان ارمان-تٸلەكتٸ جٷزەگە اسىرۋ جولىندا جاڭا جولدار مەن سونى سٷرلەۋلەر تابۋدىڭ قارەكەتٸمەن تٷن ۇيقىڭدى تٶرت بٶلٸپ, الىس-جاقىندى ويشا باعامداپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸن تولعاندىرعان الۋان ساۋالعا ورنىقتى جاۋاپ ٸزدەيسٸڭ.

وسىناۋ شيرەك عاسىر عانا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا نەبٸر وقيعالاردى باستان كەشتٸك. قيلى كەزەڭدەر مەن بەيتانىس بٶگەتتەردٸ باسىپ ٶتٸپ, ٶز جولىمىزدى تابۋعا ۇمتىلدىق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, حالقىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعى الداعى كٷنگە الىپ باراتىن تۋىمىز, ۇرانىمىز ەرٸ قۇرالىمىز بولدى. بٸز جالپىۇلتتىق ماقساتقا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بٸرٸگٸپ, بٸرلەسٸپ ۇمتىلدىق. جاڭا دەۋٸردٸڭ بولمىس-بٸتٸمٸن ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ اياسىندا زاماناۋي سىن-تەگەۋرٸندەرگە بەيٸمدەدٸك, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ ٶزٸندٸك ٶرنەگٸن تاۋىپ, مەكتەبٸن قالىپتاستىردىق. قازاقتا «مەن بٸتٸردٸم دەگەنشە, ەل بٸتٸردٸ دەسەيشٸ» دەگەن دانالىق سٶز بار. وسى سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىن جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت ورنىقتىرۋ ٸسٸندە جالپىۇلتتىق تۇتاستىق, حالىقتىق قولداۋ, قوعامدىق تۇراقتىلىق نەتيجەسٸندە جٷزەگە اسىردىق.

قاشاندا حالىق بٸرلٸگٸ ساراي سالعىزىپ, قامال تۇرعىزادى. بۇل سٶزدٸ دە تالماستان ايتىپ, تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ كەلەمٸز. باعزى بابالاردىڭ ۇلى اماناتىن ورىنداۋ جولىندا يىققا تٷسكەن جٷكتٸ ەشقاشان اۋىرسىنعان ەمەسپٸز. ەل بولۋدىڭ, مەملەكەت بولۋدىڭ جٶن-جوباسىن كٶرسەتٸپ بەرگەن,  كٶمەككە كەلگەن ەش­كٸم بولعان جوق. بٸز بەرٸن دە تىڭنان باستاپ, حالقىمىزبەن بٸرگە قالىپتاستىردىق. جوقتان بار جاسادىق, باردى بەرەكەگە اينالدىردىق, سول ىرىستى ٶسۋ مەن ٶركەندەۋدٸڭ نەگٸزٸ ەتٸپ الدىق.

مەملەكەت تە جەكە ادام سەكٸلدٸ ٶتكەنٸن سارالاپ, الداعى كٷندەرٸن جوسپارلاپ, ۋاقىت الدىنداعى مٸندەتتەرٸن زەردەلەپ, بولاشاققا الدىن الا قام جاساپ وتىرادى. بۇل – ۋاقىت تالابى. جيىرما بەس جىلدىق مٷشەلدٸ مەرزٸم مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن قالىپتاسۋ تۇعىرى بولىپ قانا قويعان جوق, بٸز ٶزگەلەرگە دە ٷلگٸ بولاتىنداي بيٸكتەردەن كٶرٸنە الدىق. ٶركەنيەت كٶشٸندەگٸ ٶز ورنىمىزدى تاپتىق. سونىڭ نەتيجەسٸندە جيىرما بەس جىل جاڭىلماي, سٷرٸنبەي كەلەمٸز.

ٶمٸرگە جاڭا ۇرپاق كەلدٸ. ولار – تەۋەلسٸزدٸك قاعيداتتارىن تال بويلارىنا سٸڭٸرٸپ ٶسكەن ٶركەن, جاس تولقىن. ەندٸگٸ بولاشاق سولاردىڭ قولىندا. بٸز ولارعا وسى بٸر تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ كەلەشەك تاعدىرىن سەنٸپ تاپسىرامىز. «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەپ اتالعان جولداۋ مەملەكەتتٸك يدەيانىڭ تٷپقازىعى – بٸزدٸڭ جالپىۇلتتىق اڭسارلى ارماننان باستاۋ الاتىنىن جان-جاقتى اشىپ كٶرسەتۋگە باعىتتالدى. «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭٸ باستالدى» دەگەن سٶز جالاڭ ۇران ەمەس. ونى جٷزەگە اسىرۋ جولىنداعى جۇمىستار قازٸردٸڭ ٶزٸندە قارقىن الىپ, باياندى باستاما حالىقتىق قاعيداعا اينالۋدا. قولداۋ تاۋىپ, جٷزەگە اسىرىلۋدا.

بٸز جالپىۇلتتىق ارماننىڭ ورىندالۋى ٷشٸن بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ, بٸلٸم-بٸلٸگٸمٸزدٸ, العان تەجٸريبەمٸز بەن تٷيگەن ٷلگٸ-ٶنەگەمٸزدٸ تولىق ەرٸ سارقا جۇمسايتىن بولامىز. بۇل اسىل مۇرات – كٷللٸ قازاقستاندىقتاردى جارقىن بولاشاققا باستاۋدىڭ كەپٸلٸ. ۋاقىت بٸزدٸ تاڭدادى! بٸز سول ۋاقىتقا ەندٸ ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك مٶرٸمٸز – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ اتىن جازدىق. ٶيتكەنٸ, بٸز جاڭاشا ارمانداۋدى ٷيرەندٸك. جاڭاشا جول تابۋدى ٷيرەندٸك. ەل مەن قوعامدى دامىتۋدىڭ ناقتى مٸندەتتەرٸن العا قويۋدى ٷيرەندٸك. بٸز ٷيرەنە وتىرىپ, ٷلگٸلٸ جولعا تٷستٸك. بۇل جول – ەندٸ بٸزدٸڭ جول, قازاقستان جولى.

سٶيتٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلىنا قازاقستاندىق جاڭا ارمانمەن اياق باستىق. ونىڭ باس­تى ماقساتى – «قازاقستان-2050» مەملەكەتتٸك ستراتە­گيياسىن جٷزەگە اسىرۋدان تولىق كٶرٸنەتٸن بولادى. وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي بٸز قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ اسا دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرۋٸن مەجەلەپ وتىرمىز. بۇل – ۇلت جوسپارى, قازاقستاندىق ارمان. اڭسارلى ارماندى ابىرويمەن ورىنداۋ جولىندا جالپاق جۇرتىمىزدىڭ بٸرلٸك پەن ىنتىماق تانىتىپ, جۇمىلا ەڭبەك ەتۋٸ – بارلىق جەڭٸستەرٸمٸزدٸڭ التىن تۇعىرى بولىپ, ابىرويلى بيٸگٸنە اينالماق.

بۇعان دەيٸن جٷرٸپ ٶتكەن جول تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸندەگٸ قيىنشىلىقتاردى جالپى ەل بولىپ ەڭسەرۋ, ودان كەيٸنگٸ جىلدارداعى دامۋ مەن ٶركەندەۋ جولى بولدى. مەملەكەت ٶمٸرٸندەگٸ مەرتەبەلٸ دە مەرەيلٸ كەزەڭدەر بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸمٸزدٸ ەبدەن نىعايتتى. دامۋدىڭ تۇراقتىلىعىن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى بٸز قازاقستاندى ەلەمگە تانىتتىق. ەلەمنٸڭ گەوساياسي كارتاسىندا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت پايدا بولدى. مۇنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى ساعاتىنان باستالدى.

…1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ەر كٷنٸ, ەر تاڭى مەنٸڭ جادىمدا جاڭعىرىپ, سول كەزدە كەۋدەنٸ كەرنەگەن شاتتىق پەن سالتانات جانىمدى ەلٸ كٷنگە تەربەپ كەلەدٸ. سول كٷنٸ, بٸر جاعىنان – جاڭا تۋعان سەبيدەي, بٸر جاعىنان – عاسىر جاساعان قاريياداي كٷيدە بولعانىم ەسٸمدە. شىنايى باقىت سەزٸمٸن باستان كەشٸپ, شالقار شاتتىققا بٶلەندٸم. جەكە باسىڭنىڭ قۋانىشى مەن باقىتى بٸر بٶلەك تە, تۋعان حالقىڭنىڭ قۋانىشى مەن باقىتى مٷلدە باسقا ەكەنٸن سول جولى ەرەكشە تٷسٸندٸم. تەبٸرەندٸم, تولقىدىم. بابالار اماناتىن ورىنداۋ باقىتى, ەلدٸ ەرتەڭگٸ كٷنٸنە باستاۋ پارىزى مەنٸڭ ماڭدايىما جازىلعانىن جاراتۋشىنىڭ ەرەكشە سىيى, ايرىقشا مٷمكٸندٸگٸ دەپ تٷسٸنەمٸن. بەلكٸم, تاريحتىڭ تاڭداۋى, حالىقتىڭ قولداۋى دەگەن جٶن بولار?!

…الاتاۋدىڭ باۋىرىندا قونىس تەپكەن شاعىن عانا شامالعان اۋىلىنداعى مەكتەپكە العاش بارعان جىلدارىم, اياۋلى ۇستازدارىمنان العان باعالارىم جانىمدى قانداي شۋاققا بٶلەگەنٸن ەلٸ كٷنگە ۇمىتپايمىن. باستاۋىش سىنىپتىڭ بالاسى بولسام دا, ويىننان گٶرٸ وي قۋىپ, تەزٸرەك ەرجەتسەم, كٷندٸز-تٷنٸ بەلٸن بٸر جازباي تٸرلٸك كەشەتٸن انامدى, تاڭمەن تالاسا تۇرىپ, قاس قارايا وتباسىنا ەرەڭ ورالاتىن ەكەمدٸ قۋانتاتىن قولعانات بولسام, ولاردىڭ ەڭبەگٸن جەڭٸلدەتٸپ, ماڭداي تەرٸن سٷرتەر كٶمەكشٸسٸ بولسام دەگەن ارمان كٷن سايىن ەسەيتٸپ كەلە جاتتى. ەر بالا ارمانىنا اسىقپاي ما? مەن دە سونىڭ بٸرٸ شىعارمىن دەپ ويلايمىن. ەربٸر قازاق بالاسى وسى ارمانشىل اردا سەزٸم مەن بۇلا كەزەڭنەن ٶتكەنٸنە كٷمەن جوق. يە, سولاي.

حالقىمىزدىڭ قادٸرلٸ قاسيەتتەرٸ ۇشان-تەڭٸز. ولار اتا-بابا دەستٷرلەرٸنەن باستاۋ الادى. قازاق – ويشىل حالىق, اقىن حالىق. سەبي جٷرەگٸندە جەلكٸلدەگەن ارمان مەن ٷمٸت, قييال مەن وي كٶكٸرەگٸندە سەۋلەسٸ بار قازاق بالاسىن ٶلەڭ ٶلكەسٸنە الىپ كەلەدٸ. حالقىمىزدىڭ اقىنجاندىلىعى – ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان مەڭگٸلٸك مەكتەپ. تەلەگەي تەڭٸز اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ قاينارىنان سۋسىنداعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تاريحىنداعى ۇلاعاتتى بەلەستەر بۇعان ناقتى دەلەل. بٸز تاريحىن تٸلمەن دە, دٸلمەن دە جازعان حالىقپىز.

تاريحي جاعدايى مەن تابيعي بولمىسى ٶلەڭمەن ٶرٸلگەن جۇرتىمىزدىڭ جٷرەك لٷپٸلٸ جىرمەن جىمداسىپ, ەنمەن ەۋەلەيتٸنٸ دە سوندىقتان. مىسالى, بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ اقىنداردىڭ ەلٸ دەپ اتالعانى تەكتەن-تەك بولماس. «ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, گۋلەيدٸ جىن قاققانداي كەشكە جاقىن» دەگەن ٶلەڭدٸ بٸلمەيتٸن يسٸ قازاق جوق بولار. بالاڭ شاعىمدا ٶلەڭنٸڭ اۋىلىنا جاقىن بولدىم. جىر الىبى جامبىل بابامنىڭ – تەتەمنٸڭ ٶزٸ دٷنيەدەن ٶتسە دە, سٶزٸ سالتانات قۇرىپ, داڭقى دٷرٸلدەپ تۇرعان سول بٸر كەزەڭدە بٸزدٸڭ اۋىلدا اقىن بولماۋ كٸنەداي كٶرٸنەتٸن. تٸپتٸ اقىن بولماۋعا قاقىڭ جوق سەكٸلدٸ بولاتىن. «ايتىساتىن اقساقالمەن, قىزبەنەن, اقىن حالىق ەكەنبٸز عوي بٸز دەگەن» دەپ قادىر اقىن قاپىسىز ايتقان عوي.

مەكتەپتە جٷرگەن كەزدەگٸ ٶلەڭگە دەگەن ەۋەسقويلىق ٶمٸردە مەنٸڭ ٸشكٸ جان دٷنيەمنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ سەكٸلدەنٸپ, ەلٸ كٷنگە كٷمٸس سەۋلەسٸن قۇيىپ تۇرعانداي سەزٸنەمٸن. ۇلى دالامىز كەيدە اشىق جاتقان جىر كٸتابى سيياقتى بولىپ تا كٶرٸنٸپ كەتەدٸ. جادىڭدى جاڭعىرتىپ, دۇرىستاپ جاقسىلاپ وقي الساڭ, جان دٷنيەڭ جادىراپ, باعزى بابالاردىڭ باياندى ٷنٸن, تاريحتىڭ تىلسىم سىرىن, تۋعان ەلٸڭنٸڭ مەڭگٸلٸك جىرىن قايىرا ەستٸپ, بايتاق ەلەمگە قۇلاشىڭدى كەڭ جايعانداي بولاسىڭ.

سول كەزدە دالامىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ودان سايىن تەرەڭ ۇعىنىپ, ونى ارداقتى انامىزداي, ەزيز جٷرەك ەكەمٸزدەي كٶرٸپ, كٶڭٸل اسپانىمىز شايداي اشىلاتىن. بالالىق شاقتىڭ, بوزبالا كٷندەردٸڭ سول بٸر جارقىن بوياۋلارى كٶز الدىما ەلٸ دە جيٸ ورالىپ تۇرادى. ۇلى دالانىڭ ۇلاندارى ۇلاعاتتى تاريحىن ەرلٸكپەن جازعان. ەندٸ سول تاريحتى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەسەلٸ ەڭبەكپەن, حالىقتىق قايراتپەن بٸز جازىپ جاتىرمىز. ەڭبەك – ٶمٸردٸڭ ۇستازى. ەرەن ەڭبەكتٸڭ تەرەڭ ساباعىن العان سايىن ەلدٸڭ ەل-اۋقاتى ارتىپ, قۋاتى كٷشەيە بەرەدٸ. ەل قۋاتى – ەرتەڭنٸڭ مۇراتى. ۇرپاعى بار ەلدٸڭ بولاشاعى زور. سەبي سەزٸم ارمانشىل قۇشتارلىققا نەگٸز بولادى. بالا بەينەسٸن جوعالتپاعان ادام ادالدىقتان اداسپايدى. حالىق تا سونداي.

«بالالىعىڭمەن كٷلە وتىرىپ قوشتاسىپ, اعالىعىڭدى امالسىز مويىندايسىڭ» دەگەن سٶز بار. سول راس. بٸز قاي كەزدە دە جەڭٸسكە ۇمتىلعان جۇرتپىز. تار جول, تايعاق كەشۋلەر, الداسپاندى ايقاستار مەن اق بەرەندٸ شايقاستار حالقىمىزدى تەك قانا جەڭۋگە جۇمىلدىردى. جەڭٸلسەك جەر جاستانىپ, قۇلاساق قۇردىمعا كەتەتٸنٸمٸزدٸ تەرەڭ تٷسٸنگەندٸكتەن, زامانالار بويى جەڭٸسكە ۇمتىلۋمەن بولدىق. بٸز – جەڭٸمپاز جۇرتتىڭ ۇرپاعىمىز. جەڭەمٸن دەپ بەلٸڭدٸ بۋساڭ – جەڭەسٸڭ, جەڭٸلەمٸن دەپ قورىقساڭ – كٶزٸڭە قوس كٶرٸنەدٸ. بۇل دا بابالاردان قالعان باياندى سٶزدٸڭ بٸرٸ.

بٸزدٸڭ ۇرپاق ۇلى وتان سوعىسى دەگەن اتپەن تاريحقا ەنگەن قاسٸرەتتٸ جىلداردىڭ كۋەگەرٸ بولدى. ۇلى جەڭٸستٸڭ شاتتىعىن كٸشكەنتاي جٷرەكتەرٸمەن قۋانا قابىل العاندار دا سولار. قان مايداننان ورالىپ, ەلٸن اڭساپ كەلٸپ جاتقان ەرلەردٸڭ الدىنان جٷگٸرٸپ شىققان سوعىس بالالارىنىڭ ٶمٸربايانىندا سول كەزدەگٸ سالتانات پەن مەرەيدٸڭ جارقىن بوياۋى ەلٸ تۇنىپ تۇر. تاريح بوياۋىن تىنىمسىز ۋاقىت تولاسسىز ٶشٸرٸپ جاتقان مىنا زاماندا بٸزدٸڭ مەيلٸنشە ەستٸ, مەيٸربان ەرٸ ۇستامدى بولعانىمىز جٶن. سالماقتى سٶزدٸ سانالى ەر عانا ايتادى.

«بۇل – بٸزدٸڭ جەڭٸس ەمەس» دەگەن الىپقاشپا سٶزدٸ مالدانىپ, بەتۋاسىز بايلامعا الدانعاننىڭ ايىبى زور. جەڭٸل سٶزدٸڭ اۋىر سىنى اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶنەگەلٸ ٶسيەتٸن سىزىپ تاستايدى. ٶيتسەك, بٸز بۇرىنعىمىزعا ساتقىندىق جاساعان بولامىز. ٶز جولىمىزدى ٶزٸمٸز بٶگەپ, ٶز قولىمىزدى ٶزٸمٸز كەس­كەندەي بولامىز. بٸز بۇعان جول بەرە المايمىز. بٸز جەڭٸستەرٸمٸزدٸ قورعايمىز. ٶيتكەنٸ, قانداي جەڭٸس تە ەرقاشان قورعاۋدى قاجەت ەتەدٸ.

«جاۋ جولىنا اتام سەنٸ, بومبا بول دا جارىل, جٷرەك» دەپ قازاق جىرىنىڭ قايسار ٶكٸلٸ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ بٸرٸ قاسىم امانجولوۆ جازعانداي, بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ بويىنداعى قايسار رۋح – باعزى بابالاردان, ابىز دانالاردان جەتكەن ۇلى سىي, ۇلىق مۇرا. وسىناۋ ۇلان-بايتاق جەرٸمٸز بٸزگە بابالار رۋحى مەن ەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا مۇرا بولىپ قالعان. بۇل – ۇلى جەڭٸستٸڭ ناقتى نىشانى, دەۋٸرلەردٸڭ دٸڭٸنە تٸككەن ٶر قازاقتىڭ بايراعى. ول بايراق بايتاق جۇرتىمىزدىڭ جٷرەگٸندە جەلبٸرەي بەرمەك.

قازاقتىڭ قاسيەتتٸ جەرٸ – بٸزدٸڭ اسقاق رۋحىمىز, باعا جەتپەس بايلىعىمىز, مەڭگٸلٸك مۇرامىز. باعزى تاريحىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان زاڭعار قاعان مٶدەنٸڭ ارام پيعىل ايار جاۋعا تۇلپارىن, جاراتقان قوسقان جۇبايىن دا ەل تىنىشتىعى ٷشٸن قيعانىمەن, كٸندٸك قانى تامعان جەرٸن بەرمەي, قاسكٶي جاۋمەن قىرعىن سوعىسقا تٷسٸپ, جەڭٸسكە جەتۋٸ – قانىمىز بەن جانىمىزداعى حالىقتىق قاسيەت, ٶمٸرلٸك ٶسيەت.

ەلەمدە قاسيەت پەن ٶسيەتتٸ قادٸرلەيتٸن ەلدەر از با, كٶپ پە? ەرينە, ەر ەلدٸڭ, ەر حالىقتىڭ ٶزٸندٸك سالت-دەستٷرلەرٸ بار. سونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق قۇندىلىقتار رەتٸندە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاباتىن ۇستانىمدار دا بار. ايتالىق, بٸزدٸڭ ەلدە ۇلتتىق ۇجدان اسا باي اۋىز ەدەبيەتٸمٸزدەن, سٶز مەيەگٸ – ماقال-مەتەلدەرٸمٸزدەن بارىنشا بايقالادى. تاريحىمىزدا باياندالىپ, شەجٸرەمٸزدە شەرتٸلەدٸ.

حالقىمىزدىڭ قاي مۇراسىن الساق تا, ودان تەك ٷلگٸ مەن ٶنەگە, اقىل مەن پاراسات, ادامگەرشٸلٸك پەن يمان, دوستىق پەن باۋىرمالدىق ايقىن كٶرٸنٸپ, انىق تانىلادى. ابزالى, بٸز – اقىندىعى مەن باتىرلىعى قاتار تٷسٸپ, ٶزەگٸ بٸرگە ٶرٸلٸپ جاتاتىن جۇرتپىز. اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلى جاۋھارلارى بۇل سٶزٸمٸزگە كۋەلٸك ەتە الادى.

ەلەمدٸ كەزگەن ساياحاتشىلاردىڭ ٶزٸ ازييانىڭ ەن دالاسىنداعى سان قيلى ەلدەر مەن الۋان تٷرلٸ جۇرتتاردى سارالاي قاراپ, قازاقتىڭ قوناقجايلىعى مەن دارقاندىعىن, ادامي بولمىسى مەن ار-نامىس بيٸكتٸگٸن سٷيسٸنە ايتىپ-جازىپ كەتكەن. اڭقاۋلىعىنىڭ ٶزٸ ادالدىعىنىڭ ايناسىنداي ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى قاسيەتتەرٸن جاھاندانۋعا جۇتىلىپ جاتقان قازٸرگٸ كەزدٸڭ ٶزٸندە بۇرىنعى ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ەلٸ دە تٶرگە شىعارىپ, تٶبەگە كٶتەرٸپ كەلەمٸز. سولاي بولا بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, حالىقتىق دەستٷر – تەگٸمٸزدە.

بٸز, ەربٸر وتانداسىمىز: «مەنٸڭ ەلٸم – قازاقستان» دەگەن سٶزدٸ ماقتانىشپەن ايتۋىمىز كەرەك. «قازاق بالاسى, سەن دٷنيەگە وسى ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولىپ تۋعانىڭا ماقتان» دەگەن سٶز ۇلتىمىزدىڭ ەر ۇلانىنىڭ جٷرەگٸن قۋانىشقا بٶلەۋگە تيٸس. بٸز سوندا عانا ەگەمەن ەل بولىپ ەلەمگە تانىلامىز, ٶزٸمٸزدٸ ٶزگەگە سىيلاتا الامىز, الىس-جاقىنمەن ارالاسىپ, بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي باۋىرلاسىپ كەتەمٸز. مٸنە, جۇرتىمىزدىڭ كٶڭٸلٸ جايلاناتىن, ەرتەڭٸن ويلاناتىن كەزٸ كەلدٸ. ۇلتتىق ارماندى ۇلىقتاۋ ارقىلى بٸز ورتاق جەڭٸسكە جەتەتٸن بولامىز.

بٸز – جوقتان بار, يماننان ار جاساعان ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸمٸز. «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلە جٷرٸپ», قايسار رۋح, ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ ارقاسىندا, اقىرى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قول جەتكٸزدٸك. بوستانبىز! ازات حالىق بولىپ, ەۋرازييانىڭ الىپ ايماعىن جايلاپ جاتىرمىز. بٸزگە دە قىزىعا قارايتىن, بٸزدەن دە ٷلگٸ-ٶنەگە الاتىن ەلدەر از ەمەس. وسىعان تەۋبە دەمەسكە بولا ما?!

بۇل باقىتتى بٸزدٸڭ بابالارىمىز قالاي اڭسادى? ونىڭ تاريحىن بٸلەمٸز. بۇل كەزدٸ كەشەگٸ اعا ۇرپاق قالاي اڭسادى? ونىڭ جاعدايىن بٸلەمٸز. بۇل كٷندٸ كەشەگٸ قارلى جەلتوقساندا الاڭعا شىعىپ, اتويلاپ تەڭدٸك سۇراعان كەيٸنگٸ باتىر ۇرپاق, جاس ۇرپاق قالاي اڭسادى? ونى دا جاقسى بٸلەمٸز. بٸز جەلتوقساننىڭ جارالى جاڭعىرىعىن ۇمىتقان جوقپىز. ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەسپٸز. ەرەكشە تاريحتى ەكشەپ قاراۋ ارقىلى, ەستە ساقتاۋ ارقىلى حالىق ەرقاشان ٶسٸپ, ەسەيٸپ وتىرادى.

وسىناۋ عاسىرعا تەڭ عالامات جىلداردا قازاقستان, سان قيلى تاريحي كەزەڭدەردٸ باستان كەشكەن قازاق جۇرتى جيىرماسىنشى عاسىردى ويداعىداي اياقتاپ, جاڭا جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ ەسٸگٸن بەيبٸت ەڭبەكپەن اشتى. وتارلىق ەزگٸدەن وڭتايىن تاۋىپ قۇتىلعان, كٶن قۇرساۋلى كەڭەستٸك تەرتٸپتٸڭ قامالىن قاقىراتىپ, ٶز الدىنا كەرەگەسٸ بەرٸك, شاڭىراعى بيٸك مەملەكەتٸن قۇرعان مىنا زامان – بٸزدٸڭ زامان. بٸزدٸڭ ۋاقىت. بٸز بۇل ۋاقىتقا ٶز قولتاڭبامىزدى قالدىراتىن بولامىز.

جاڭا زامان بٸزدٸڭ ٶرٸسٸمٸزدٸ كەڭەيتٸپ, جولىمىزدى ۇزارتتى. تٸلٸمٸزگە تەڭدٸك, ويىمىزعا كەڭدٸك بەردٸ. الىستى جاقىنداتىپ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كٶشٸن ٸرگەمٸزگە بۇرىپ, 1992 جىلى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مەرەيلٸ باسقوسۋىندا جاڭا مەملەكەت رەتٸندە مەرتەبەلٸ مٸنبەردەن سٶز ۇزاتساق, بۇۇ-نىڭ 2015 جىلعى 70 جىلدىق تورقالى تويىندا توماعاسى الىنعان تۋعان تٸلٸمٸزدە – قازاق تٸلٸندە بايانداما جاساپ, قازاق ەلٸنٸڭ اتاعى مەن ابىرويىن جاڭاشا اسقاقتاتتىق. بۇل بۇرىن تٷسٸمٸزگە دە كٸرمەيتٸن جاعداي ەدٸ عوي.

بايقوڭىر باسپالداقتارىمەن بيٸككە, عارىشقا سامعاعان زىمىرانداردىڭ تٸزگٸنٸندە وتىرعان قازاق بالاسى قازٸر تۋعان ەلٸنٸڭ تۋىن كٶتەرٸپ, جەر-انانىڭ وربيتاسىنان شىعىپ, عارىشتان قازاقستانعا, بٷكٸل ەلەمگە كٶز سالدى. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ دامۋىن وسىناۋ بەينەلٸ تەڭەۋگە بالايمىن. عاسىر مەن عارىشتى قاتار يگەرٸپ كەلەمٸز.

جىر الىبى جامبىلدىڭ «مەنٸڭ پٸرٸم – سٷيٸنباي» دەگەن قاناتتى جىرىن قازاق بالاسى جاقسى بٸلەدٸ. تۋعان حالقىمنىڭ الدىندا «تۋعان ەلٸم – تٸرەگٸم» دەپ بار داۋىسپەن ايتا الامىن.

تەۋەلسٸزدٸك تاڭىندا ازداعان تىعىرىققا تٸرەلٸپ ابىرجىساق تا, الداعى كٷندٸ ويلاعاندا, بەلٸمٸزدٸ بەكەم بۋىپ, تەۋەكەل كەمەسٸنٸڭ جەلكەنٸن ۋاقىت جەلٸنە توسقان كٷيٸ الىس جاعالاۋعا اتتاندىق. قاشاندا جول باستاۋ قيىن, بٸراق الدىڭدا اقىلشى حالقىڭ تۇرعاندا, ونى دا يگەرەسٸڭ. قاشاندا قول باستاۋ قيىن, بٸراق جانىڭدا جاۋجٷرەك جۇرتىڭ تۇرسا, ونى دا ٷيرەنەسٸڭ. قاشاندا سٶز باستاۋ قيىن, بٸراق جادىڭدا بابانىڭ سٶزٸ تۇرعاندا, ونىڭ دا جٷيەسٸن تاباسىڭ.

وسىنداي سەتتٸ ساپاردا تٶرتكٸل دٷنيەنٸڭ تٶرت قۇبىلاسىنان تۇراقتى دوس, ساپارلاس سەرٸكتەس, قاقىسى بۇزىلماس كٶرشٸ تاپقان قازاقستان جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى كٶشٸندە كەرۋەن تارتىپ كەلەدٸ. سەنٸم دەگەن – سەرپٸندٸ كٷش. ول كٷشتٸ قايسار دا قاراپايىم حالىقتان الامىز. حالىقتىڭ قاسيەتٸ مەن ٶسيەتٸن قاتار ٶرٸپ, كەلەر كٷنگە اشىق پەيٸل, جارقىن جٷزبەن قارايمىز.

قازاق دالاسى – ۇلى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ قارا شاڭىراعى. التاي مەن اتىراۋدىڭ, جايىق پەن ٸلەنٸڭ, الاتاۋ مەن سارىارقانىڭ اراسىن جٸبەك جولى جالعاعان كەشەگٸ زاماندى بٸز قايتا تٷلەتٸپ جاتىرمىز. ەۋرازييانىڭ الىپ دالاسى ەۋروپانىڭ تٶرٸنە, اسپاناستى ەلٸنە جولىن جالعاپ, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ كەرۋەندٸ كٶشٸن ۇزارتىپ, كٶركٸن اسىرىپ كەلەدٸ. كەشەگٸ جٸبەك جولى ەندٸ دەۋٸردٸڭ داڭعىلىنا اينالىپ, قازاق ەلٸن دامۋدىڭ جاڭا ساپارىنا باستاپ بارادى. كٶشٸمٸزدٸڭ كٶلٸكتٸ, جٷگٸمٸزدٸڭ سالماقتى, تابىسىمىزدىڭ قوماقتى بولاتىنىنا كٷمەن جوق.

مەن ساياساتكەر بولعاندىقتان, كٶبٸنە وسى مٸندەت مٸنبەرٸنەن سٶز ايتامىن. ەر نەرسەنٸڭ سەبەبٸن, ەربٸر سٶزدٸڭ سالماعىن بەزبەندەپ, ونى ەلٸمٸزدٸڭ ماقسات-مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ەكشەپ, ەلەيمٸن. ونسىز بولمايدى, جەكە «مەننٸڭ» حالىقتىق «مەنگە», ەلدٸك پٸكٸرگە ۇلاسۋى تۇرعىسىنان سٶز ۇستايمىن. ارقامدا تۇرعان الاشتىڭ مٷددەسٸن كٶزدەپ تٸل قاتامىن.

ەندەشە, بۇل كٸتاپتى دا «مەنٸڭ قازاقستانىم» دەگەن تولعاۋدىڭ تۇعىرى دەپ تٷسٸنگەن ابزال. بەرٸمٸز دە ۇلى دالا ەلٸنٸڭ پەرزەنتتەرٸمٸز. وسى ورايدا, بيٸك تاۋدىڭ ەتەگٸنە كەلٸپ, ونىڭ قارلى شىڭدارىنا قاراپ تۇرعان ادام سيياقتىمىن. ونىڭ قويناۋىندا جان بٸلمەيتٸن كٶپ قازىنا, نەبٸر عاجايىپ جۇمباقتار بار سەكٸلدٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ. ٶزٸم كٶرگەن, كٶكەيگە تٷيٸپ, كٶزٸم جەتكەن جايتتاردىڭ بٸرازىن بۇعان دەيٸن دە ايتقان سيياقتىمىن. بٸراق ويلانىپ وتىرسام, جۇرتىمنىڭ جاي-جاپسارىن ەلٸ دە تولىق ايتا الماعاندايمىن. وسىنداي ۇلان-عايىر دالانىڭ, ۇلاعاتتى ۇلتتىڭ ۇلىمىن دەگەن پەرزەنتتٸك سەزٸمدٸ دە باستان كەشەتٸنٸم بار.

«مەنٸڭ قازاقستانىم» دەگەن ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ جان جٷرەگٸن باۋرايتىن سٶز دەپ تٷسٸنەمٸن. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرلىق جەڭٸستٸ جولىندا وسىناۋ تٸركەستٸڭ ەربٸر كٶكٸرەكتە ورنىعۋىنا قانشاما كٷش سالدىق, قانشاما قيلى كەزەڭدەردٸ باستان كەشتٸك? «مەنٸڭ قازاقستانىم» دەگەن ەرٸ قاراپايىم, ەرٸ قايسار سٶز سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق ۇلتتىق ەنۇران بولىپ ەر جٷرەكتٸڭ تٶرٸنەن ورىن العان-دى. قازٸر ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە بٸزدٸڭ ەنۇراندى جاقسى بٸلەدٸ. وسىناۋ جان تەبٸرەنتەرلٸك قۋاتتى ەۋەن شىرقالعاندا كەۋدەمٸزدٸ شاتتىق كەرنەسە, ول ورىندالعاندا بەرٸمٸز تٸكەمٸزدەن تٸك تۇرىپ, وڭ قولىمىزدى جٷرەگٸمٸزگە قويىپ, سالتاناتىمىز تاسىپ تۇرادى. ونداي كەزدە بٸز ٶزٸمٸزدٸ باقىتتى سەزٸنەمٸز. سونداي سەتتە بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ مەنٸن تەرەڭ ۇعىنا تٷسەمٸز, ايبىنىمىز اسىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان كٷندەردٸ باستان كەشٸپ جاتقانىمىزعا شٷكٸرشٸلٸك ايتامىز.

ٶيتكەنٸ, «مەنٸڭ قازاقستانىم» – بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز! تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٷن سايىن قورعاۋ كەرەك, نىعايتۋ كەرەك, ٶركەندەتۋ كەرەك! تۇعىرىمىز دا, عۇمىرىمىز دا تەۋەلسٸزدٸك! تەۋەلسٸزدٸك – مەنٸڭ قازاقستانىم, سٸزدٸڭ قازاقستانىڭىز, بەرٸمٸزدٸڭ قازاقستانىمىز! بٸز وسى ەلدە تۋىپ, وسى ەلدە ەڭبەك ەتٸپ, وسى ەلدە ۇرپاق ٶسٸرٸپ, وسى ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ, ٶركەندەپ جاتقانىمىزدى ماقتان ەتەمٸز. بٸزدٸڭ قازاقستانىمىز – ۇلى دالا ەلٸ, مەڭگٸلٸك ەل. بٸز وسىناۋ اسا قاسيەتتٸ اتاۋدى ەندٸ ۇلتتىق بەينە-بەدەرٸمٸز رەتٸندە كٶكٸرەگٸمٸزدەگٸ كٷندەي ىستىق, سانامىزداعى سەرتتەي بەرٸك ۇستايمىز. ۇلى دالانىڭ ۇلىق تاريحىن بٸز جاڭاشا جازىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرەمٸز. بۇل – جالپىۇلتتىق, ماڭىزدى مەملەكەتتٸك مٸندەت. ال مٸندەت – ورىندالۋىمەن مەندٸ. دەمەك, بۇل – ۇلى دالا ۇرپاعىنىڭ ۇلاعاتتى پارىزى. ەندەشە, «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەگەن اتپەن ايدارلانعان بۇل كٸتاپتا وسى تۇرعىداعى ويلارىمدى ورتاعا سالماقپىن. كٶكەيدەگٸ كٶپ ويدىڭ, سونىڭ ٸشٸندەگٸ كٶركەم ويدىڭ قالاي ورنالاسقانىنا ٶزدەرٸڭٸز ەدٸل قازىسىزدار.

ەل مەن ەر جەنە جەر

جەردەن ٶتكەن بايلىق جوق: جەر بولسا – ەل بولادى, ەل بولسا – ەر بولادى.

ەل مەن ەردٸڭ اراسىندا ايىرما جوق دەۋگە دە بولادى. ەكەۋٸ بٸر ۇعىم, قوس ٶرٸم, ەگٸز تٷسٸنٸك. ٶتكەن زاماننىڭ ويشىلدارىنىڭ بٸرٸ ش.مونتەسكەنٸڭ: «مەملەكەت ٶمٸرٸ ادام ٶمٸرٸ سەكٸلدٸ» دەگەن سٶزٸ بار. ەندەشە, ەل مەن ەردٸڭ ٶمٸرٸ دە – وسى قاناتتى قاعيدامەن ساباقتاس. حالقىمىز بۇل تۇرعىدا تالاي تاماشا سٶزدەر مەن عاجايىپ تەمسٸلدەردٸ ايتىپ تا كەتكەن. جاقسى سٶزدەن سىباعا, جارقىن ويدان مۇرا, حالىقتىق قاعيدادان ٷلگٸ الساق, نەسٸبەمٸز مولايىپ, تاپقانىمىز تولىسا تٷسپەك. مەملەكەت ٶمٸرٸن قۇرايتىن دا, ۇزارتاتىن دا – ونىڭ بەيبٸت ٶمٸردٸ سٷيەتٸن, بٸرلٸگٸ جاراسقان حالقى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەڭ العاشقى كٷنٸنەن باستاپ بٸز بٸرلٸك پەن ىنتىماقتىڭ تۋىن بيٸك كٶتەرۋدٸ ماقسات تۇتتىق. ەل بٸرلٸگٸ – ەرەكشە بايلىق.

حالقىمىز ٷشٸن ەر مەن جەردٸڭ نارقى اسا بيٸك. بٸز – بالا كەزٸمٸزدەن وسىناۋ ەگٸز ۇعىمدى انامىزدىڭ اق سٷتٸنەن, ەكەمٸزدٸڭ اششى تەرٸنەن ۇعىنىپ ٶسكەن ۇرپاقپىز. جەردٸڭ قادٸرٸن بٸلۋ ارقىلى ەلدٸڭ قادٸرٸن بٸلەسٸڭ. ەلدٸڭ ابىرويىن ويلاۋ ارقىلى ٶز ابىرويىڭا داق تٷسٸرمەۋگە تىرىساسىڭ. وسىلاردى بالا كەزدەن بويعا سٸڭٸرۋ, ويعا توقۋ ارقىلى ۇلتتىق سالت-سانا مەن حالىقتىق قاسيەتتەردٸ دە تال بويىڭا تاراتىپ, تاعىلىم الىپ ٶسەسٸڭ. ادام ٶز حالقىنان ٶمٸر بويى ٷيرەنەدٸ, سونىمەن قاتار ەلگە ەلەۋلٸ ەربٸر ازامات ٸرگەلٸ ٸسٸمەن, ٷلگٸ-ٶنەگەسٸمەن ەلدٸ دە تەربيەلەيدٸ. ەل مەن ەردٸڭ بٸرلٸگٸ, ەل مەن ەردٸڭ جاراسىمى – جارقىن بولاشاقتىڭ كەپٸلٸ دەيتٸنٸمٸز سوندىقتان.

بالا كەزٸمٸزدە مەكتەپكە بارا جاتقاندا, كەڭ كٶشەنٸڭ بويىندا كەڭەسٸپ, ٶتكەن-كەتكەننٸڭ سەلەمٸن سەتٸمەن الىپ, باتاسىن بەرٸپ, باقىتىڭدى ٷستەپ وتىراتىن قارييالاردى كٶپ كٶرەتٸنبٸز. ولاردىڭ الدىن كەسٸپ ٶتپەي, توقتاپ, نازارىن اۋدارىپ, اۋزىمىزدى تولتىرىپ «اسسالاۋماعالايكٷم» دەپ امانداسىپ, سونان سوڭ كٶپتەن كٷتكەن كەرەك ٸستٸ تىندىرعانداي بولىپ, شاتتانا جٷگٸرٸپ بارا جاتاتىنبىز. ەكەمنٸڭ كٶزٸن كٶرگەن, انامنىڭ قولىنان دەم تاتقان سول قارييالار تۋرالى بٷگٸن ۇزاق جىلداردىڭ قىرقاسىنان ويلانا ەسكە الساق, سول كەزدەر بٸزدٸڭ ازاماتتىق قالىپتاسۋىمىزدىڭ سانالى ساباعىنداي بولعان ەكەن.

قازٸر دە, جولىم تٷسكەندە, سول باياعى بالاڭ سٷرلەۋمەن تاعى دا جٷرٸپ ٶتكەندٸ ۇناتامىن. سول كەزدە ەر ٷيدٸڭ الدىندا وتىرعان اق ساقالدى ابىز قارييانى, اق جاۋلىقتى ەز انالاردى تاعى دا كٶرەم بە دەپ ەلەڭدەيمٸن. ەتتەڭ, ۋاقىت قاتال, ولاردىڭ بەرٸن كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە مٸنگٸزٸپ, الىسقا ەكەتكەندەي. جانىم جابىرقاپ, كٶڭٸلٸم قامىعىپ, ەر كٶشەنٸڭ ٶن بويىنا جالتاق-جالتاق قارايمىن. سولارمەن بٸرگە كەتكەن قيماس شاق – بالالىق بالدەۋرەندٸ بٷگٸنگٸ ۇلانداردىڭ بويىنان كٶرەمٸن بە دەپ, كٶشەدە جٷگٸرٸپ بارا جاتقان بٷلدٸرشٸندەردٸڭ سوڭىنان ۇزاق قاراپ قالاتىنىم بار.

الاتاۋ قويناۋلارىنداعى الما باقتارىنىڭ يٸسٸ جۇپار اڭقىعان سول بٸر تاماشا سەتٸ, بيٸك تاۋدىڭ باسىنا ەزەر ٶرمەلەپ شىعاتىنداي تاڭعى ارايدىڭ تامىلجىعان شاپاعى, اۋىلدان ٶرگەن مالدىڭ قىم-قۋىت داۋىستارى, تٶرت تٷلٸگٸن ٶرگٸزگەن اپالاردىڭ بٸر-بٸرٸنە سەلەم سالىپ, اي كٶرمەگەن ابىسىنداي, جىل كٶرمەگەن تانىسىنداي بولىپ شۇرقىراسىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ جاتقانى كٶڭٸل ايناسىندا كٶپ ۋاقىت ٶتسە دە, ەسكٸرگەن ەمەس. كەيٸنگٸ كەزدەردە جەر شارىنىڭ تالاي ەلٸندە, تالاي قيىرلاردا تاڭنىڭ اتۋىن كٶپ كٶردٸم. بٸراق سولاردىڭ ەشقايسىسى دا مەنٸڭ جانىمدى دەل سول بالا كەزدەگٸ تۋعان اۋىلىمنىڭ – تۋعان ەلٸمنٸڭ تاڭىنداي باۋراعان ەمەس.

بۇل, بەلكٸم, تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق سەزٸم, اتا-اناما دەگەن ٶشپەس ساعىنىش بولار. تاڭمەن تالاسا تۇرىپ, تاۋ قويناۋىنداعى ەسكٸ جولدارعا جاڭا قادامدار قوساتىن ەكەمنٸڭ ىمىرت ٷيٸرٸلگەندە ٷيگە كەلٸپ, داستارقان باسىندا دەم تاتىپ وتىرعان بەينەسٸن وزعان جىلداردىڭ وي-شىمىلدىعىن تٷرٸپ, قانشا قاراسام دا, كٶكەيٸمدەگٸنٸ كٶرە المايمىن-اق. شاراسىز كٷيدە جولعا شىعىپ, يىعىن شاڭ قاپقان جولاۋشىداي كٷي كەشەتٸنٸمدٸ نەسٸنە جاسىرايىن.

ەل مەن جەردٸڭ قاسيەتٸن تانىتۋ تۇرعىسىندا بٸز كەيدە جاداعاي سٶزدەرگە دە ورىن بەرٸپ جاتامىز. «وڭاي سٶز عوي وتاندى سٷيەم دەگەن, مەن وتاندى اتامداي يەمدەنەم», دەپ مۇقاعالي اقىن قالاي دەل ايتقان. اتامەكەن دەگەن سٶزدە كيە بار. تۋعان جەر دەسەك, ارماندا كەتكەن بابالاردىڭ بٷگٸنگٸ تاڭدا اقتالعان ارمانى ويعا ورالادى. ٶز وتانىڭ – بۇل دٷنيەدەگٸ جەنناتىڭ مەن شۋاعىڭ. سوندىقتان مەن جاستارعا بٸلٸمٸڭ مەن قايرات-جٸگەرٸڭدٸ ٶز ەلٸڭنٸڭ مٷددەسٸنە جۇمسا دەپ ايتار ەدٸم. تۋعان ەلٸڭ دەۋلەتتٸ, تۋعان جەرٸڭ سەۋلەتتٸ بولسا, سەن دە ەۋلەتتٸ, ەلەۋەتتٸ بولاسىڭ. وتاندى سٷيۋ بارشامىز جٷرەك تۇسىندا ۇستاۋعا تيەسٸلٸ وسىنداي قاراپايىم سٶزدەردەن باستالادى.

ەكەمٸز كٷن سايىن «وتاندى سٷي, ەلدٸ سٷي, تۋعان جەردٸ قادٸرلە» دەپ تاقپاق جاتتاتقانداي بولعان جوق. انامىز دا مۇنداي سٶزدەردٸ قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, كٷندە ايتقان ەمەس. بٸراق ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ قاراپايىم تٸرلٸگٸ, وت باسى-وشاق قاسىندا اتقارعان ٸس-ەرەكەتٸ بٸزگە ٶمٸرلٸك ساباق, عۇمىرلىق عيبرات بولدى. مۇنداي جاعدايدى تەك مەن عانا باستان كەشپەگەنٸم دە شىندىق. ەربٸر قازاق بالاسىنىڭ, ەر قازاقستاندىقتىڭ وسىنداي تەلٸم-تەربيە العانى داۋسىز دەپ ويلايمىن.

حالىق تا بٸردە بالا, بٸردە دانا. دانا حالىقتىڭ ۇلى, بالا حالىقتىڭ باسشىسى بولىپ, تۋعان ەلٸڭنٸڭ تۋىن كٶتەرگەندە, جۇرتىڭا دەگەن سەنٸم ەشقاشان سۋعا باتىرمايدى, وتقا كٷيدٸرمەيدٸ. تىعىرىقتان جول تاباسىڭ. قازٸر بۇعان حالقىمىز دا, الىس-جاقىن ەلدەر دە كۋە. تۇرلاۋلى تاريح, شەجٸرەگە اينالار شىندىق كۋە. بٷگٸنگٸ ۋاقىت كۋە. ال بٸز – وسى تاعدىرشەشتٸ تۋىندىنىڭ باس كەيٸپكەرلەرٸمٸز.

قازاق ٷشٸن قارا جەردٸڭ قاسيەتٸ تىم بيٸك. تاعدىر بٸزگە ۇلان-بايتاق جەر بەردٸ. ۇل-قىزىنىڭ رۋحى اسقاق, نامىسى بيٸك ەل بەردٸ. عاسىرلار بويى كٷرەسٸپ, تالاي-تالاي تار كەزەڭدە داۋدىڭ بەتٸندە, جاۋدىڭ ٶتٸندە جٷردٸك. بايتاق جەردٸڭ بايانىن, اتا-بابانىڭ ارمانىن ۇمىتپادىق. اق بٸلەكتٸڭ كٷشٸن دە, اق نايزانىڭ ۇشىن دا ورايىن تاۋىپ ۇستاپ, امالىن تاۋىپ ازات كٷنگە جەتتٸك. دەمەك, وتاندى سٷيۋ – بٸزدٸڭ پەرزەنتتٸك پارىزىمىز, قارىس قادام جەرٸ ٷشٸن جانىن قيعان بابالاردىڭ اسىل اماناتىنا ادالدىعىمىز.

جەردٸڭ يەسٸ دە, كيەسٸ دە – حالىق. بۇل بٸزدٸڭ ەشقاشان ەستەن شىعارمايتىن ەرەجەمٸز, قاسيەتتٸ قاعيدامىز بولۋى تيٸس. تۋعان ەلٸنٸڭ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸ جولىنداعى حالىقتىق وي-پٸكٸرلەر قاشاندا قوستاۋعا, تەرەڭ تٷسٸنٸستٸك تانىتۋعا لايىقتى.

مۇندايدا:

ۇلى توي كٶپپەن كٶرگەن حالقىڭ ٷشٸن,

ەشقاشان اداستىرماس سالتىڭ ٷشٸن.

جاراتقان,

قازاعىما ىنتىماق بەر,

تۇرعاندا مىنا زامان تارتىپ ٸشٸن, –

دەگەننەن باسقا نە ايتقاندايسىڭ?!

بٸز – ىنتىماق دەگەن سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىن بالا كەزدەن بويعا سٸڭٸرٸپ ٶسكەن ۇرپاقپىز. ەرٸ مۇنى تەك مەكتەپ وقۋلىقتارىنان عانا ەمەس, الاقانداي اۋىلدىڭ قاراپايىم ادامدارىنان ەستٸپ, كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸگٸنەن تانىپ ٶستٸك. وسىندايدا بٸر تەمسٸل ەسكە تٷسەدٸ. باياعىدا بٸر قارييا جەمٸس اعاشىن ەگٸپ جاتىپتى. ٶزٸ بەلٸ ەڭكٸش تارتىپ, ەبدەن قارتايعان كەرٸ ادام ەكەن. ونى كٶرگەندەر: «اتا, ٶزٸڭٸز بولسا قارتايدىڭىز, بۇل اعاش قاشان جەمٸس بەرەدٸ, ونى سٸز كٶرە المايتىن دا شىعارسىز, نەسٸنە ەۋرە بولىپ جاتىرسىز?», – دەگەندە, بەلٸن بٸر سەتكە جازعان قارييا: «مەن جەمٸسٸن جەمەسەم دە, ونى كەيٸنگٸ ۇرپاعىم جەيدٸ عوي, سول ٷشٸن وتىرعىزىپ جاتىرمىن», – دەپتٸ.

بٸزدٸڭ ەكەلەرٸمٸز وسى تەمسٸلدەگٸ قارييانىڭ ٶزٸندەي, ۇرپاعىن ويلاعان ٷلكەندەردٸڭ كٶزٸندەي ەدٸ. الاتاۋ باۋرايىندا بوي كٶتەرگەن اۋىلدارداعى قارييالاردىڭ بەرٸ دەرلٸك وسى تەمسٸلدٸ ٶز باستارىنان كەشكەن ۇرپاق ەدٸ. مۇنى جىلدار ٶتە كەلە تەرەڭ ۇعىنا تٷستٸك. ال بٷكٸل قازاق دالاسىن جاۋدان دا, داۋدان دا قورعاپ, كەلەر ۇرپاعى ٷشٸن شىبىن جانىن دا, قاسىق قانىن دا قيعان قاسيەتتٸ اعا ۇرپاقتىڭ ەل مەن جەر تۋرالى مەڭگٸلٸك تەمسٸلٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاققا جان-جاقتى ۇعىندىرا الدىق پا? «بٸتكەن ٸسكە سىنشى كٶپ, بٸتٸرگەن ەردٸڭ كەمٸ جوق» دەگەن ماحامبەتتەن جەتكەن ماعىنالى سٶز بار. كەيدە بٸر ازاماتتار شامادان تىس مٸنشٸل بولىپ جاتقاندا, وسى سٶزدٸ ۇستانعان باياعى اۋىل قارتتارى ەسكە جيٸرەك تٷسەتٸنٸ بار.

ەل مەن جەردٸڭ قاسيەتٸ مەن كيەسٸ – ۇلى جەدٸگەر. ۇلتتىق بايلىق. ۇلتتىق ۇلاعات. تٸلٸمٸزدە «جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى» دەگەن سٶز بار. ٶيتكەنٸ, جەردٸڭ تاريحى, ونىڭ تاعدىرى ەربٸر ادامنىڭ دا ٶمٸربايانى, اششىلى-تۇششىلى عۇمىرناماسى سەكٸلدٸ. بٸز وسى جەردە ٶمٸرگە كەلدٸك, ۇلت بولىپ ۇيىدىق, حالىق بولىپ قالىپتاستىق. حان كٶتەرٸپ قاتارعا كٸردٸك, مەملەكەت بولىپ مەرەيٸمٸزدٸ ٶسٸردٸك.

ەندٸ, مٸنە, ەگەمەن ەل, كٸممەن دە تەرەزەسٸ تەڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە ٶركەنيەت ٶلكەسٸنە ٶرٸستەپ بارامىز. كٶش-كەرۋەنٸمٸز كٶلٸكتٸ دە, كٶرٸكتٸ دە بولعاي!

حالقىمىزدا «ەل بولسا, ەر تۋعىزباي تۇرا المايدى» دەگەن ەرەكشە بٸر مەندٸ سٶز بار. ەگەمەن ەلٸڭدٸ جاۋعا الدىرمايتىن, داۋعا قالدىرمايتىن ەر باسقارسا, ونى قولدايتىن ەلٸ بولسا, بۇل دٷنيەنٸڭ بايلىعى دا, باقىتى دا سول ەمەس پە! ەل باقىتى – ەر باقىتى. سوندىقتان دا «اتادان ۇل تۋسا يگٸ, اتا جولىن قۋسا يگٸ» دەپ ٶسكەن ەلدٸڭ پەرزەنتتەرٸمٸز.

ۇلتتىق مٷددەگە قىزمەت ەتۋدٸڭ تاريحي ۇلى ٷل­گٸلەرٸن بٸز حالقىمىزدىڭ قايراتكەر تۇل­عا­لا­رى­نىڭ ٶمٸرباياندارىنان بٸلەمٸز. جيىر­ماسىنشى عا­سىر باسىنداعى ۇلتتىق مٷددە جولىنداعى جانكەشتٸ ارپالىستار كەيٸنگٸ جىلداردا زۇلمات پەن نەۋبەتتٸڭ قاسٸرەتتٸ كەزەڭٸنە تاپ بولسا دا, ولاردىڭ ايقىن ماقساتتارى مەن اسقاق ارماندارى كەلەر ۇرپاقتىڭ كەۋدەسٸندەگٸ ازاتتىق سەزٸمٸن وياتتى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا جيىرمادان ەندٸ اسقان سۇلتانماحمۇتتىڭ: «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە, ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولام, قاراڭعىلىقتىڭ كەگٸنە, كٷن بولماعاندا كٸم بولام?!» دەپ باسىن بەيگەگە تٸگۋٸ اقىندىق البىرتتىق قانا ەمەس, ازاماتتىق, قايراتكەرلٸك جانكەشتٸلٸك بولاتىن.

فەودالدىق جەنە سوتسياليستٸك سانا اراسىنداعى سەبي تالپىنىستار مەن سولاقاي ۇراندار ۇلتتىق ەسەيۋدٸڭ, حالىقتىق ەرجەتۋدٸڭ كەزەڭٸن كەشٸكتٸرٸپ, ونىڭ سوڭى سىرتتان تاڭىلىپ, سۇرقييا پٸشٸلگەن سولاقاي جوسپاردىڭ كەسٸرٸنەن ٶتكەن عاسىر باسىندا كٶرشٸلەرٸنەن سانى جاعىنان باسىم قازاق جۇرتىنىڭ عاسىر ورتاسىندا ولاردان كٶش بويى قالىپ قويعانىن تاريحي زاۋال, نەۋبەت دەمەگەندە نە دەيمٸز?!

ەلٸم تۋرالى, ونىڭ ەرتەڭٸ تۋرالى ويلانعاندا, تۋعان اۋىلداعى كٶپ بالالى وتباسىلاردىڭ ٶمٸرٸ ەسٸمە تٷسەدٸ. بەرٸنە بٸردەي انالىق جٷرەكپەن, ەكەلٸك تٸلەكپەن قارايتىن قاراپايىم وتباسىلار سەكٸلدٸ ەشكٸمدٸ الالاپ قاراعان ەمەسپٸن. بەرٸ دە – مەنٸڭ حالقىم, تۋعان جۇرتىم. بەرەكە-بٸرلٸگٸ جاراسقان, ەرتەڭگە ورتاق ارمان-ٷمٸتپەن قاراعان ولاردى ەشقاشان شەكتەپ, شەتتەتۋگە بولمايدى. ٶيتكەنٸ مىنا جەر, مىناۋ اسپان مەن تاۋ, بوي كٶتەرگەن ٷيلەر مەن قالالار بەرٸمٸزگە ورتاق. بارشاسى – ەل مەن جەردٸڭ ورتاق بايلىعى, ورتاق قازىناسى. بٷگٸنٸمٸز دە, ەرتەڭٸمٸز دە ورتاق.

سوندىقتان دا جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, كٶپ بولىپ ۇعىنىپ, ەر بولىپ ەڭسەرٸپ, ەل بولىپ بەلسەنٸپ قىزمەت اتقارىپ كەلەمٸز. مۇنىڭ بەرٸ قاسيەتتٸ قازاق جەرٸندە جٷزەگە اسىپ جاتىر.

حالقىمىزدا «تاۋدان تٸرەگٸ باردىڭ تاستان جٷرەگٸ بار» دەگەن سٶز بار. مەنٸڭ تاۋىم دا, تابالدىرىعىم دا, تاپقانىم دا, تابىناتىنىم دا – تۋعان حالقىم. ەلٸ مۇراتقا جەتپەسە, ەردٸڭ بەسٸ كەم, ەرٸ مۇراتقا جەتپەسە, ەلدٸڭ بەسٸ كەم. ەكەۋٸ تەڭ تٷسٸپ, تٸلەگٸ مەن تٸرەگٸ ۇشتاسسا, ەكەۋٸ دە ٶمٸردەن ٶرٸسٸن, ەڭبەكتەن جەمٸسٸن, جارىستان جەڭٸسٸن تابادى. ەلٸڭ – قۇرىشىڭ, جەرٸڭ – ىرىسىڭ. ٶيتكەنٸ جەردٸڭ دە, ەلدٸڭ دە يەسٸ ەكەنٸڭدٸ ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. بالالى ٷيدٸڭ بازارى تارقامايتىنى سەكٸلدٸ, سوندا ەلٸڭنٸڭ بازارى دا, اجارى دا جاراسىمدى كەلٸسٸممەن عۇمىر كەشٸپ, تاريحي ٸستەردٸ اتقارا الاسىڭ.

ەلدٸڭ كٷشٸ – بٸرلٸكتە. بۇل سٶز بٸزدٸڭ ۇلتتىق ۇرانىمىز. بٸر ەل, بٸر ماقسات, بٸر وتان – بٸزدٸڭ ۇلتتىق ارمانىمىزدىڭ اقيقات العىشارتتارى. بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعادى, بٸلگەن ۋاقىتتان وزادى. ال ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ ٸزگٸلٸككە جۇمساعان ەلدٸڭ دە, ەردٸڭ دە قاشاندا ماڭدايى اشىق. بۇل سٶزدەردٸ ەلەپ-ەكشەپ بەرگەن دە حالقىمىزدىڭ عيبراتتى ٶمٸر جولى. بٸز – تالايدى كٶرگەن حالىقپىز. تار زاماندى باستان كەشٸپ, كەڭ زاماندى اڭساعان ەلمٸز. بۇل كٷنگە بٸزدٸڭ ۇرپاق جەتتٸ. ەندٸگٸ جاس ۇرپاق – ەرتەڭگٸ ەل تٸرەگٸ وسىنى باعالاي بٸلۋٸ كەرەك. باقىت – باعالاي بٸلگەندٸكٸ. ادال ماڭداي تەر – ابىرويدىڭ باسپالداعى, ەسەلٸ ەڭبەكتٸڭ ٶتەۋٸ.

عاسىرلار بويى ازاتتىققا ۇمتىلعان اردا ەلدٸڭ قاي كەزدە دە كٶشٸن باستاعان ۇلى تۇلعالارى بولعان. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ەسٸمدەرٸنٸڭ ٶزٸ تالاي كٸتاپقا جٷك بولارلىق. ەرلەردٸڭ ەرەن بەينەلەرٸن داستان-جىرلارىندا مەڭگٸلٸككە ناقىشتاعان حالقىمىزدىڭ ۇلان-عايىر بايلىعى – رۋحانيياتىمىزدىڭ اسىل قازىناسى عانا ەمەس, ول – بٸزدٸڭ كەلەشەك دامۋىمىزدىڭ, ەلدٸك قۋاتتىڭ قاينار كٶزٸ.

تۇلپار مٸنٸپ, تۋ ۇستاعان بابالاردان جەتكەن اسىل سٶز, ايبىندى ۇران ەندٸ بٷگٸندە قازاقستاننىڭ مەرتەبەسٸ مەن مەرەيٸن اسىرىپ, ونىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸندەگٸ ورنىن ايقىنداۋدا. قازاق جەرٸنٸڭ – ٷستٸ دە, استى دا بايلىق. ال ودان دا قىمبات بايلىق – بٸزدٸڭ باۋىرمال حالقىمىز, مەرت جۇرتىمىز. ەل بولۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جەنە ۇلتقا دەگەن سەنٸم بولۋى قاجەت. بٸز وسى ۇلى قاسيەتتەردٸ مەملەكەتتٸك ساياسات رەتٸندە ۇستانامىز جەنە ونى ەركەز ماقتان ەتەمٸز.

مەملەكەتتٸڭ عۇمىرى دا ادامداردىڭ تاعدىرىنا ۇقساس. اريستوتەل دانىشپان: «مەملەكەتتٸڭ پايدا بولۋى قۇدايدىڭ ٸسٸ, ال ونى ساقتاپ قالۋ – ادامنىڭ ٸسٸ», دەگەن ەكەن. بٸز, قازاقستان حالقى, قۇدايدىڭ ٸسٸنە قۋانا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن مەڭگٸلٸك ەلگە قىزمەت جاساۋ جولىندا ەڭبەكتەنٸپ جاتىرمىز. ەل مەن ەردٸڭ بٸرلٸگٸ – حالىقتىڭ قام-قارەكەتٸ.

«جەرٸ جوق ەل مەملەكەت قۇرا المايدى, جەرٸ جوق ەل ٶمٸر سٷرە المايدى», دەگەن ەكەن عۇنداردىڭ كٶسەمٸ مٶدە بابامىز. بٸزدە ۇلان-بايتاق جەر دە بار, ىنتىماعى جاراسقان ەل دە بار.

ەڭبەگٸمٸزگە بەرەكە, حالقىمىزعا بٸرلٸك بەرگەي!

«ەگەمەن قازاقستان»