«…Kenesarynyń qyrǵyz áskerlerimen sońǵy shaiqasy Toqmaq selosynyń shyǵys jaǵynda, Pishpek qalasyna jaqyn Kekli taýlarynda boldy. Kenesary áskerleri Shý ózeninen 1-2 shaqyrym jerdegi Maitóbe degen taýly ústirtke ornalasty. Qyrǵyzdar ǵasyrlar boiy Maitóbeni «qandy jer» dep ataidy eken.
Maitóbege soltústik shyǵys jaǵynan Kekli taýy jalǵasyp jatady, jergilikti halyq ony «qasietti tóbe» dep ataǵan. Osy tóbeniń batysynda Shý ózenine deiin sozylǵan Qaraqonys ańǵary jatyr. Osy ańǵar ekige bólinedi: biri «Almaly sai» dep, al onymen shektesetin ańǵar «Saýlman» dep atalady. Bul ańǵarlar ormanǵa bai, ortasynan asaý ózen aǵyp jatyr. Kenesaryny qyrǵyz manaptarynyń tutqyndaǵan jeri osy «Almaly sai» edi. Kenesary shtaby Maitóbede ornalasqan bolatyn. Ondaǵy Kenesary jaqtastary salǵan ýaqytsha bekinistiń, taýly ústirttiń shyǵys jaǵynan qazylǵan ordyń jáne tas úiindiniń qaldyqtary osy kúnge deiin saqtalǵan.
Kenesarynyń qyrǵyzdarmen shaiqasynyń taǵdyry qyrǵyzdar jeńisimen aiaqtalatyny aldyn ala belgili edi. Birinshiden, patsha otriadtarynyń basshylary manaptarmen áskeri qimyl josparyn keńesip otyrdy. General-maior Vishnevskiige raportynda jasaýyl Niýhalov bylai dep jazdy: «Men asa belgili bilerge – Buǵy rýynyń bii Borambai Bekmuratovqa jáne Ájibai Seralinge, Sarybaǵysh bii Orman Niiazbekovke, Solty rýynyń bii Jańǵarash Eshojinge hat joldap, senderdiń de, orys úkimetiniń de jaýy Kenesarynyń kózin qurtaiyq dep shaqyrdym».
Ekinshiden, qazaq sultany Rústem jáne Sypatai bi Kenesary qozǵalysyna tonalýdan qorqyp qosylǵan adamdar edi. Shaiqas bolardyń aldyndaǵy túnde olar Kenesary jasaqtarynan qashyp ketti. Ol týraly Mádibek Bekqojaev bylai deidi:«Sypatai men Rústem tóre túnde óz áskerlerin bólip alyp, Shý ózeniniń arǵy jaǵyna ótip, «Myqan sýyna» jetken soń ótkel izdep, tań atqansha júrdi. Osy kezde olardy qyrǵyz áskeri baiqap qalyp, shabýyl jasady. Artta jaý, alda ótkel bermes batpaq sý, mine, osyndai jaǵdaida qazaqtar qyrylyp, bir bóligi qolǵa tústi».
Sypatai men Rústem kórsetken qyzmet umyt qalǵan joq. Keiinnen manap Jantai Qarabekov Sibir qyrǵyzdary shekara bastyǵynan sultan Rústemdi nagradtaýdy surai otyryp, bylai dep jazdy: «Rústem sultan men Sypatai Álibekov bi áskerlerin alyp, ketip qaldy da meniń Kenesaryny jeńýime jaǵdai jasaldy».
Úshinshiden, Qoqan bekteri óz áskerlerin Orman manaptyń qaramaǵyna bergen-di.
Jaǵdaidyń úmitsiz ekendigin túsingen Kenesary áskeri keńes shaqyryp, qorshaýdan shyǵý joldaryn qarastyrdy. Naýryzbai Kenesaryǵa mynadai usynys jasady: «Maǵan Tama rýynan Qurman batyr jáne Aǵybai batyr bastaǵan, urysqa jaramdy 200 jigit berińiz, men sol jigittermen qyrǵyzdar shebine shabýyl jasap, buzyp ótemin» dedi. Bul usynysty barlyǵy qoldaǵanmen, Kenesary kelispedi. «Eger biz buzyp ótsek, onda toqtamai qashamyz. Kimniń aty júirik bolsa sol qutylady. Al halyqtyń basym kópshiligi qyrylyp qalady. Eger men, ásker basshysy bola tura qashyp ketsem, onda men budan bylai halyqqa han bola almaimyn».
Kenesary barlyq attardy soiyp, tek azyq-túlik artatyn 30 at qana qaldyryp, qolǵa naiza alyp jaiaý sytylyp shyǵýdy usyndy. Biraq onyń usynysyn eshkim qoldamady. Kómek keledi-aý degen oimen kelesi kúnge deiin kútýge sheshim qabyldandy. Biraq kómekke eshkim kelmedi.
Kenesary men Naýryzbai árqaisysy óz otriadtaryn basqaryp, qorshaýdy buzyp ótýge uiǵardy.
Kenesary óziniń otriadymen Qarasýyq degen batpaqty ózen arqyly qorshaýdan shyqpaqshy boldy. Ózennen ótý kezinde kóp adam sýǵa ketti, osyǵan qaramastan jaýyngerler Kenesaryny aman alyp qalý úshin áreket jasady. Osy oqiǵany kóteriliske qatysqan adam bylai sýretteidi: «Kenesarynyń júzdegen adamdary jelkeden tóngen qara qyrǵyzdardyń soqqysynan sýǵa ketti, biraq ólip bara jatyp, ózderiniń súiikti sultany Kenesaryny qutqarýǵa tyrysty. Ózderin qurban ete otyryp, olar sultandy sýǵa batyp bara jatqan atynan aýystyryp, óz attaryn berip otyrdy».
Qorshaýdan shyǵýǵa tyrysý sátsiz aiaqtaldy. Naýryzbai óziniń otriadymen kúshi basym shaiqasta qaza tapty. Kenesaryny manaptar qolǵa túsirdi.
Ózin óltirer aldynda Kenesary qyrǵyz manaptaryna taǵy da óz oiyn aitty: jaýlasýdy qoiaiyq ta, ortaq jaý Qoqanǵa qarsy birlesip kúresý úshin qazaqtar men qyrǵyzdardyń kúshin biriktireiik dep usynys jasady. Alaida qyrǵyz manaptary bul joly da onyń usynysyn qabyldamady.
Kenesary ózin óltirer aldynda, iin tiresken halyq jinalyp turǵan sol bir shaqta óleńdetip qoia berdi. Óleńinde óz eliniń erkindigi men táýelsizdigi jolynda ózi júrgizgen asa aýyr kúrestiń búkil ótken jolyn baiandady, Saryarqanyń keń dalasyn, shaiqasta qaza tapqan serikterin eske aldy. Kenesary óltiriler aldyndaǵy sát bylaisha sýrettelgen: «Kenesary jinalǵan jurtqa, alystaǵy taýlarǵa, kún shýaǵy tógilgen biik aspanǵa, onan soń jan-jaǵyna qarap alyp, án bastady. Án uzaq aitylyp, jinalǵandar uiyp tyńdady. Án sózderi tyńdaýshynyń boiyn bilep, júregin baýrap, qatty tolqytqan. Ol óziniń óleńinde týyp-ósken keń dalasynda, kindik kesken aýylynda ótken bar ómirin esine alǵan edi».
Kenesary ólimi onyń serikteri úshin, áskeri dostary úshin aýyr soqqy boldy.
Derek: E. Bekmahanov. «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda» 1993 jyl.
334-337 better
Daiyndaǵan R. Núrken
