«…كەنەسارىنىڭ قىرعىز ەسكەرلەرٸمەن سوڭعى شايقاسى توقماق سەلوسىنىڭ شىعىس جاعىندا, پٸشپەك قالاسىنا جاقىن كەكلٸ تاۋلارىندا بولدى. كەنەسارى ەسكەرلەرٸ شۋ ٶزەنٸنەن 1-2 شاقىرىم جەردەگٸ مايتٶبە دەگەن تاۋلى ٷستٸرتكە ورنالاستى. قىرعىزدار عاسىرلار بويى مايتٶبەنٸ «قاندى جەر» دەپ اتايدى ەكەن.
مايتٶبەگە سولتٷستٸك شىعىس جاعىنان كەكلٸ تاۋى جالعاسىپ جاتادى, جەرگٸلٸكتٸ حالىق ونى «قاسيەتتٸ تٶبە» دەپ اتاعان. وسى تٶبەنٸڭ باتىسىندا شۋ ٶزەنٸنە دەيٸن سوزىلعان قاراقونىس اڭعارى جاتىر. وسى اڭعار ەكٸگە بٶلٸنەدٸ: بٸرٸ «المالى ساي» دەپ, ال ونىمەن شەكتەسەتٸن اڭعار «ساۋلمان» دەپ اتالادى. بۇل اڭعارلار ورمانعا باي, ورتاسىنان اساۋ ٶزەن اعىپ جاتىر. كەنەسارىنى قىرعىز ماناپتارىنىڭ تۇتقىنداعان جەرٸ وسى «المالى ساي» ەدٸ. كەنەسارى شتابى مايتٶبەدە ورنالاسقان بولاتىن. ونداعى كەنەسارى جاقتاستارى سالعان ۋاقىتشا بەكٸنٸستٸڭ, تاۋلى ٷستٸرتتٸڭ شىعىس جاعىنان قازىلعان وردىڭ جەنە تاس ٷيٸندٸنٸڭ قالدىقتارى وسى كٷنگە دەيٸن ساقتالعان.
كەنەسارىنىڭ قىرعىزدارمەن شايقاسىنىڭ تاعدىرى قىرعىزدار جەڭٸسٸمەن اياقتالاتىنى الدىن الا بەلگٸلٸ ەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, پاتشا وتريادتارىنىڭ باسشىلارى ماناپتارمەن ەسكەري قيمىل جوسپارىن كەڭەسٸپ وتىردى. گەنەرال-مايور ۆيشنەۆسكييگە راپورتىندا جاساۋىل نيۋحالوۆ بىلاي دەپ جازدى: «مەن اسا بەلگٸلٸ بيلەرگە – بۇعى رۋىنىڭ بيٸ بورامباي بەكمۇراتوۆقا جەنە ەجٸباي سەرالينگە, سارىباعىش بيٸ ورمان نييازبەكوۆكە, سولتى رۋىنىڭ بيٸ جاڭعاراش ەسحوجينگە حات جولداپ, سەندەردٸڭ دە, ورىس ٷكٸمەتٸنٸڭ دە جاۋى كەنەسارىنىڭ كٶزٸن قۇرتايىق دەپ شاقىردىم».
ەكٸنشٸدەن, قازاق سۇلتانى رٷستەم جەنە سىپاتاي بي كەنەسارى قوزعالىسىنا تونالۋدان قورقىپ قوسىلعان ادامدار ەدٸ. شايقاس بولاردىڭ الدىنداعى تٷندە ولار كەنەسارى جاساقتارىنان قاشىپ كەتتٸ. ول تۋرالى مەدٸبەك بەكقوجاەۆ بىلاي دەيدٸ:«سىپاتاي مەن رٷستەم تٶرە تٷندە ٶز ەسكەرلەرٸن بٶلٸپ الىپ, شۋ ٶزەنٸنٸڭ ارعى جاعىنا ٶتٸپ, «مىقان سۋىنا» جەتكەن سوڭ ٶتكەل ٸزدەپ, تاڭ اتقانشا جٷردٸ. وسى كەزدە ولاردى قىرعىز ەسكەرٸ بايقاپ قالىپ, شابۋىل جاسادى. ارتتا جاۋ, الدا ٶتكەل بەرمەس باتپاق سۋ, مٸنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقتار قىرىلىپ, بٸر بٶلٸگٸ قولعا تٷستٸ».
سىپاتاي مەن رٷستەم كٶرسەتكەن قىزمەت ۇمىت قالعان جوق. كەيٸننەن ماناپ جانتاي قارابەكوۆ سٸبٸر قىرعىزدارى شەكارا باستىعىنان سۇلتان رٷستەمدٸ ناگرادتاۋدى سۇراي وتىرىپ, بىلاي دەپ جازدى: «رٷستەم سۇلتان مەن سىپاتاي ەلٸبەكوۆ بي ەسكەرلەرٸن الىپ, كەتٸپ قالدى دا مەنٸڭ كەنەسارىنى جەڭۋٸمە جاعداي جاسالدى».
ٷشٸنشٸدەن, قوقان بەكتەرٸ ٶز ەسكەرلەرٸن ورمان ماناپتىڭ قاراماعىنا بەرگەن-دٸ.
جاعدايدىڭ ٷمٸتسٸز ەكەندٸگٸن تٷسٸنگەن كەنەسارى ەسكەري كەڭەس شاقىرىپ, قورشاۋدان شىعۋ جولدارىن قاراستىردى. ناۋرىزباي كەنەسارىعا مىناداي ۇسىنىس جاسادى: «ماعان تاما رۋىنان قۇرمان باتىر جەنە اعىباي باتىر باستاعان, ۇرىسقا جارامدى 200 جٸگٸت بەرٸڭٸز, مەن سول جٸگٸتتەرمەن قىرعىزدار شەبٸنە شابۋىل جاساپ, بۇزىپ ٶتەمٸن» دەدٸ. بۇل ۇسىنىستى بارلىعى قولداعانمەن, كەنەسارى كەلٸسپەدٸ. «ەگەر بٸز بۇزىپ ٶتسەك, وندا توقتاماي قاشامىز. كٸمنٸڭ اتى جٷيرٸك بولسا سول قۇتىلادى. ال حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قىرىلىپ قالادى. ەگەر مەن, ەسكەر باسشىسى بولا تۇرا قاشىپ كەتسەم, وندا مەن بۇدان بىلاي حالىققا حان بولا المايمىن».
كەنەسارى بارلىق اتتاردى سويىپ, تەك ازىق-تٷلٸك ارتاتىن 30 ات قانا قالدىرىپ, قولعا نايزا الىپ جاياۋ سىتىلىپ شىعۋدى ۇسىندى. بٸراق ونىڭ ۇسىنىسىن ەشكٸم قولدامادى. كٶمەك كەلەدٸ-اۋ دەگەن ويمەن كەلەسٸ كٷنگە دەيٸن كٷتۋگە شەشٸم قابىلداندى. بٸراق كٶمەككە ەشكٸم كەلمەدٸ.
كەنەسارى مەن ناۋرىزباي ەرقايسىسى ٶز وتريادتارىن باسقارىپ, قورشاۋدى بۇزىپ ٶتۋگە ۇيعاردى.
كەنەسارى ٶزٸنٸڭ وتريادىمەن قاراسۋىق دەگەن باتپاقتى ٶزەن ارقىلى قورشاۋدان شىقپاقشى بولدى. ٶزەننەن ٶتۋ كەزٸندە كٶپ ادام سۋعا كەتتٸ, وسىعان قاراماستان جاۋىنگەرلەر كەنەسارىنى امان الىپ قالۋ ٷشٸن ەرەكەت جاسادى. وسى وقيعانى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان ادام بىلاي سۋرەتتەيدٸ: «كەنەسارىنىڭ جٷزدەگەن ادامدارى جەلكەدەن تٶنگەن قارا قىرعىزداردىڭ سوققىسىنان سۋعا كەتتٸ, بٸراق ٶلٸپ بارا جاتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ سٷيٸكتٸ سۇلتانى كەنەسارىنى قۇتقارۋعا تىرىستى. ٶزدەرٸن قۇربان ەتە وتىرىپ, ولار سۇلتاندى سۋعا باتىپ بارا جاتقان اتىنان اۋىستىرىپ, ٶز اتتارىن بەرٸپ وتىردى».
قورشاۋدان شىعۋعا تىرىسۋ سەتسٸز اياقتالدى. ناۋرىزباي ٶزٸنٸڭ وتريادىمەن كٷشٸ باسىم شايقاستا قازا تاپتى. كەنەسارىنى ماناپتار قولعا تٷسٸردٸ.
ٶزٸن ٶلتٸرەر الدىندا كەنەسارى قىرعىز ماناپتارىنا تاعى دا ٶز ويىن ايتتى: جاۋلاسۋدى قويايىق تا, ورتاق جاۋ قوقانعا قارسى بٸرلەسٸپ كٷرەسۋ ٷشٸن قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ كٷشٸن بٸرٸكتٸرەيٸك دەپ ۇسىنىس جاسادى. الايدا قىرعىز ماناپتارى بۇل جولى دا ونىڭ ۇسىنىسىن قابىلدامادى.
كەنەسارى ٶزٸن ٶلتٸرەر الدىندا, يٸن تٸرەسكەن حالىق جينالىپ تۇرعان سول بٸر شاقتا ٶلەڭدەتٸپ قويا بەردٸ. ٶلەڭٸندە ٶز ەلٸنٸڭ ەركٸندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا ٶزٸ جٷرگٸزگەن اسا اۋىر كٷرەستٸڭ بٷكٸل ٶتكەن جولىن باياندادى, سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىن, شايقاستا قازا تاپقان سەرٸكتەرٸن ەسكە الدى. كەنەسارى ٶلتٸرٸلەر الدىنداعى سەت بىلايشا سۋرەتتەلگەن: «كەنەسارى جينالعان جۇرتقا, الىستاعى تاۋلارعا, كٷن شۋاعى تٶگٸلگەن بيٸك اسپانعا, ونان سوڭ جان-جاعىنا قاراپ الىپ, ەن باستادى. ەن ۇزاق ايتىلىپ, جينالعاندار ۇيىپ تىڭدادى. ەن سٶزدەرٸ تىڭداۋشىنىڭ بويىن بيلەپ, جٷرەگٸن باۋراپ, قاتتى تولقىتقان. ول ٶزٸنٸڭ ٶلەڭٸندە تۋىپ-ٶسكەن كەڭ دالاسىندا, كٸندٸك كەسكەن اۋىلىندا ٶتكەن بار ٶمٸرٸن ەسٸنە العان ەدٸ».
كەنەسارى ٶلٸمٸ ونىڭ سەرٸكتەرٸ ٷشٸن, ەسكەري دوستارى ٷشٸن اۋىر سوققى بولدى.
دەرەك: ە. بەكماحانوۆ. «قازاقستان حٸح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا» 1993 جىل.
334-337 بەتتەر
دايىنداعان ر. نٷركەن
