Foto: instagram.com/swissembassykazakhstan
Qazaqstandaǵy Shveitsariia elshiliginiń ýaqytsha senimdi ókili Djordjio Pompiliomen Shveitsariianyń qazirgi geosaiasi turaqtylyǵy, Qazaqstanmen yntymaqtastyǵy jáne áleýmettik máseleler, sonyń ishinde áielder quqyqtaryn qorǵaý tájiribesi týraly Ult.kz tilshisi suqbattasty.
Áńgime barysynda Pompilio myrza halyqaralyq uiymdardyń róli, mýltilateralizm jáne Shveitsariianyń kóptildiliginiń erekshelikteri jóninde de pikir bildirdi.
Shveitsariia turaqtylyǵy, beitaraptyǵy jáne tiimdi memlekettik basqarý júiesimen tanymal bolǵandyqtan, áńgimemizdi osy taqyryptan bastadyq.
— Pompilio myrza, búgingi kúrdeli ári turaqsyz geosaiasi jaǵdaida Shveitsariianyń turaqtylyq saiasaty qanshalyqty kómektesedi?
— Qazirgi kúrdeli geosaiasi jaǵdaida Shveitsariia dialog ornatýǵa beitarap alań usyna alady. Sonymen qatar, turaqtylyq pen beitaraptyqtyń arqasynda biz kezdesýler uiymdastyrýda jáne kelissózder júrgizýge jaǵdai jasaýda senimdi seriktes bola alamyz. Bul baǵyttaǵy eń úlken artyqshylyǵymyz — Jeneva qalasynyń halyqaralyq máni. Bul qalada kóptegen halyqaralyq uiymdar ornalasqan, qonaqjai infraqurylymy joǵary deńgeide damyǵan jáne ǵylym, ekonomika men azamattyq qoǵam salalaryndaǵy túrli sarapshylarǵa jedel qoljetimdilik bar.
— Qazirgi tańda BUU siiaqty halyqaralyq uiymdardyń bedeli tómendep jatyr degen pikir bar.
— Iá, mundai pikir bar. Alaida bul uiymdar usynatyn mýltilateralizm quraly búgin de qajet. Eger túrli taraptar bir ústel basyna jinala almasa, máselelerdi qalai talqylap, sheshim tabady? Mysaly, búgin tańerteń (30.03.2026) men Almatyda virtýaldy aktivter arqyly aqshany jylystatýǵa qarsy kúres salasyndaǵy Ortalyq Aziiadaǵy yntymaqtastyqqa arnalǵan is-sharanyń ashylýyna qatystym. Bul sharany Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymy uiymdastyrdy, al biyl oǵan Shveitsariia tóraǵalyq etip otyr. Eger mundai uiymdar bolmasa osyndai is-sharalardy kim uiymdastyrar edi?
Keibir adamdar mýltilateralizmdi baiaý nemese naqty nátije bermeidi dep synaýy múmkin. Biraq bul ony joiýǵa emes, kerisinshe jetildirýge sebep bolýy tiis. Óitkeni mýltilateralizmniń máni — elder arasyndaǵy dialogty qamtamasyz etý. Al nátijesi, saiyp kelgende, uiymǵa múshe memleketterdiń ózderine bailanysty.
— Qazaqstan men Shveitsariia arasyndaǵy qarym-qatynastyń qazirgi jaǵdaiy qandai jáne ony nyǵaitý úshin qandai sharalar qabyldanyp jatyr?
— Qazaqstanmen qarym-qatynasymyz óte jaqsy. Biz Bretton-Výds institýttary (Halyqaralyq valiýta qory men Dúniejúzilik bank siiaqty jahandyq qarjy júiesin retteitin uiymdar, red.) aiasynda tyǵyz yntymaqtastyq ornatqanbyz. Sonymen qatar, ekonomikalyq bailanystarymyzdy odan ári nyǵaitýdy kózdep otyrmyz.
Aita ketý kerek, ótken jyly eki el arasynda ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoiyldy. Budan bólek, Shveitsariia «Blue Peace Central Asia» jobasy (Ortalyq Aziiadaǵy sý resýrstary boiynsha yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan bastama, red.) arqyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ózbekstan arasyndaǵy transshekaralyq sý resýrstary boiynsha yntymaqtastyqty damytýǵa atsalysyp keledi. Bul bastama aiasynda Shveitsariia 22–24 sáýir kúnderi Astanada ótetin Aimaqtyq ekologiialyq sammitke belsendi qatysady. Sammit Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen uiymdastyrylyp otyr.
— Elimizdiń birneshe qalasynda Frankofoniia kóktemi festivali ótti. Baspasóz máslihatynda siz festival aiasynda shveitsariialyq «A bras le corps» («Vo ploti») filmi kórsetiletinin aittyńyz. Bul film áielderge qatysty zorlyq-zombylyq taqyrybyn kóteredi eken. Bul másele Qazaqstanda da ózekti. Ótken jyly elimizde «Áielder quqyǵy týraly» zań qabyldandy. Bul týraly habaryńyz bar ma?
— Iá, árine. Qazaqstan qoǵamynda áielder quqyǵy taqyryby jii kóteriletinin baiqap otyrmyn. Biz bul filmdi osy taqyryptaǵy qoǵamdyq talqylaýlarǵa óz úlesimizdi qosý maqsatynda tańdadyq. Sebebi bul film Shveitsariiadaǵy dál osy máseleni kóteredi.
— Shveitsariiada áielderge qatysty zorlyq-zombylyqpen qalai kúresedi?
— Shveitsariia federativti memleket bolǵandyqtan, bul salada negizinen kantondyq bilik organdary jaýapty. Áielderge qatysty zorlyq-zombylyq máselesi boiynsha aqparattandyrý naýqandary júrgiziledi. Sonymen qatar, qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan áielderge kómek kórsetetin arnaiy ortalyqtar bar.
Federaldyq deńgeide bul másele ádilet jáne ishki saiasat salalaryna qatysty bolǵandyqtan (iaǵni eki túrli ministrlik jaýapty), úkimet keshendi strategiia ázirleýdi tapsyrdy. Qazirgi ýaqytta Ystambul konventsiiasyna negizdelgen is-qimyl jospary júzege asyrylyp jatyr.
— Shveitsariia tórt ulttyq jáne úsh resmi tili bar kóptildi el retinde belgili. Bul halyqtyń birligine keri áser etpei me?
— Bizdiń ulttyq biregeiligimiz birkelkilikke emes, túrli tildik jáne mádeni qaýymdastyqtardyń qatar ómir súrýine negizdelgen. Shveitsariialyqtardy biriktiretin — saiasi júie. Bizde jartylai tikelei demokratiiaǵa negizdelgen federativti basqarý júiesi bar. Biz sheshimderdi múmkindiginshe halyqqa jaqyn deńgeide (qala, aimaq, memleket) qabyldaý qaǵidatyn ustanamyz. Sondyqtan Shveitsariiany biriktiretin «jelim» — til nemese din emes, halyqtyń beibit ómir súrýge degen ortaq umtylysy. Al bul bizdiń teńgerimdi saiasi júiemiz arqyly qamtamasyz etiledi.
— Suqbatyńyzǵa raqmet!
Baljan Jeńisqyzy
