فوتو: instagram.com/swissembassykazakhstan
قازاقستانداعى شۆەيتسارييا ەلشٸلٸگٸنٸڭ ۋاقىتشا سەنٸمدٸ ٶكٸلٸ دجوردجيو پومپيليومەن شۆەيتسارييانىڭ قازٸرگٸ گەوساياسي تۇراقتىلىعى, قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىعى جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر, سونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەر قۇقىقتارىن قورعاۋ تەجٸريبەسٸ تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ سۇقباتتاستى.
ەڭگٸمە بارىسىندا پومپيليو مىرزا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رٶلٸ, مۋلتيلاتەراليزم جەنە شۆەيتسارييانىڭ كٶپتٸلدٸلٸگٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ جٶنٸندە دە پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
شۆەيتسارييا تۇراقتىلىعى, بەيتاراپتىعى جەنە تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸمەن تانىمال بولعاندىقتان, ەڭگٸمەمٸزدٸ وسى تاقىرىپتان باستادىق.
— پومپيليو مىرزا, بٷگٸنگٸ كٷردەلٸ ەرٸ تۇراقسىز گەوساياسي جاعدايدا شۆەيتسارييانىڭ تۇراقتىلىق ساياساتى قانشالىقتى كٶمەكتەسەدٸ?
— قازٸرگٸ كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا شۆەيتسارييا ديالوگ ورناتۋعا بەيتاراپ الاڭ ۇسىنا الادى. سونىمەن قاتار, تۇراقتىلىق پەن بەيتاراپتىقتىڭ ارقاسىندا بٸز كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋدا جەنە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋگە جاعداي جاساۋدا سەنٸمدٸ سەرٸكتەس بولا الامىز. بۇل باعىتتاعى ەڭ ٷلكەن ارتىقشىلىعىمىز — جەنەۆا قالاسىنىڭ حالىقارالىق مەنٸ. بۇل قالادا كٶپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار ورنالاسقان, قوناقجاي ينفراقۇرىلىمى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان جەنە عىلىم, ەكونوميكا مەن ازاماتتىق قوعام سالالارىنداعى تٷرلٸ ساراپشىلارعا جەدەل قولجەتٸمدٸلٸك بار.
— قازٸرگٸ تاڭدا بۇۇ سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەدەلٸ تٶمەندەپ جاتىر دەگەن پٸكٸر بار.
— يە, مۇنداي پٸكٸر بار. الايدا بۇل ۇيىمدار ۇسىناتىن مۋلتيلاتەراليزم قۇرالى بٷگٸن دە قاجەت. ەگەر تٷرلٸ تاراپتار بٸر ٷستەل باسىنا جينالا الماسا, مەسەلەلەردٸ قالاي تالقىلاپ, شەشٸم تابادى? مىسالى, بٷگٸن تاڭەرتەڭ (30.03.2026) مەن الماتىدا ۆيرتۋالدى اكتيۆتەر ارقىلى اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كٷرەس سالاسىنداعى ورتالىق ازيياداعى ىنتىماقتاستىققا ارنالعان ٸس-شارانىڭ اشىلۋىنا قاتىستىم. بۇل شارانى ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ۇيىمداستىردى, ال بيىل وعان شۆەيتسارييا تٶراعالىق ەتٸپ وتىر. ەگەر مۇنداي ۇيىمدار بولماسا وسىنداي ٸس-شارالاردى كٸم ۇيىمداستىرار ەدٸ?
كەيبٸر ادامدار مۋلتيلاتەراليزمدٸ باياۋ نەمەسە ناقتى نەتيجە بەرمەيدٸ دەپ سىناۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل ونى جويۋعا ەمەس, كەرٸسٸنشە جەتٸلدٸرۋگە سەبەپ بولۋى تيٸس. ٶيتكەنٸ مۋلتيلاتەراليزمنٸڭ مەنٸ — ەلدەر اراسىنداعى ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ. ال نەتيجەسٸ, سايىپ كەلگەندە, ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٶزدەرٸنە بايلانىستى.
— قازاقستان مەن شۆەيتسارييا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قانداي جەنە ونى نىعايتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر?
— قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىمىز ٶتە جاقسى. بٸز برەتتون-ۆۋدس ينستيتۋتتارى (حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دٷنيەجٷزٸلٸك بانك سيياقتى جاھاندىق قارجى جٷيەسٸن رەتتەيتٸن ۇيىمدار, رەد.) اياسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقانبىز. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى ودان ەرٸ نىعايتۋدى كٶزدەپ وتىرمىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, ٶتكەن جىلى ەكٸ ەل اراسىندا ٶزارا تٷسٸنٸستٸك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇدان بٶلەك, شۆەيتسارييا «Blue Peace Central Asia» جوباسى (ورتالىق ازيياداعى سۋ رەسۋرستارى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان باستاما, رەد.) ارقىلى قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, تٷرٸكمەنستان جەنە ٶزبەكستان اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا اتسالىسىپ كەلەدٸ. بۇل باستاما اياسىندا شۆەيتسارييا 22–24 سەۋٸر كٷندەرٸ استانادا ٶتەتٸن ايماقتىق ەكولوگييالىق سامميتكە بەلسەندٸ قاتىسادى. سامميت قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
— ەلٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە قالاسىندا فرانكوفونييا كٶكتەمٸ فەستيۆالٸ ٶتتٸ. باسپاسٶز مەسليحاتىندا سٸز فەستيۆال اياسىندا شۆەيتسارييالىق «A bras le corps» («ۆو پلوتي») فيلمٸ كٶرسەتٸلەتٸنٸن ايتتىڭىز. بۇل فيلم ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن كٶتەرەدٸ ەكەن. بۇل مەسەلە قازاقستاندا دا ٶزەكتٸ. ٶتكەن جىلى ەلٸمٸزدە «ەيەلدەر قۇقىعى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل تۋرالى حابارىڭىز بار ما?
— يە, ەرينە. قازاقستان قوعامىندا ەيەلدەر قۇقىعى تاقىرىبى جيٸ كٶتەرٸلەتٸنٸن بايقاپ وتىرمىن. بٸز بۇل فيلمدٸ وسى تاقىرىپتاعى قوعامدىق تالقىلاۋلارعا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋ ماقساتىندا تاڭدادىق. سەبەبٸ بۇل فيلم شۆەيتساريياداعى دەل وسى مەسەلەنٸ كٶتەرەدٸ.
— شۆەيتسارييادا ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقپەن قالاي كٷرەسەدٸ?
— شۆەيتسارييا فەدەراتيۆتٸ مەملەكەت بولعاندىقتان, بۇل سالادا نەگٸزٸنەن كانتوندىق بيلٸك ورگاندارى جاۋاپتى. ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸ بويىنشا اقپاراتتاندىرۋ ناۋقاندارى جٷرگٸزٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ەيەلدەرگە كٶمەك كٶرسەتەتٸن ارنايى ورتالىقتار بار.
فەدەرالدىق دەڭگەيدە بۇل مەسەلە ەدٸلەت جەنە ٸشكٸ ساياسات سالالارىنا قاتىستى بولعاندىقتان (ياعني ەكٸ تٷرلٸ مينيسترلٸك جاۋاپتى), ٷكٸمەت كەشەندٸ ستراتەگييا ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ىستامبۇل كونۆەنتسيياسىنا نەگٸزدەلگەن ٸس-قيمىل جوسپارى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
— شۆەيتسارييا تٶرت ۇلتتىق جەنە ٷش رەسمي تٸلٸ بار كٶپتٸلدٸ ەل رەتٸندە بەلگٸلٸ. بۇل حالىقتىڭ بٸرلٸگٸنە كەرٸ ەسەر ەتپەي مە?
— بٸزدٸڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸز بٸركەلكٸلٸككە ەمەس, تٷرلٸ تٸلدٸك جەنە مەدەني قاۋىمداستىقتاردىڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنە نەگٸزدەلگەن. شۆەيتسارييالىقتاردى بٸرٸكتٸرەتٸن — ساياسي جٷيە. بٸزدە جارتىلاي تٸكەلەي دەموكراتيياعا نەگٸزدەلگەن فەدەراتيۆتٸ باسقارۋ جٷيەسٸ بار. بٸز شەشٸمدەردٸ مٷمكٸندٸگٸنشە حالىققا جاقىن دەڭگەيدە (قالا, ايماق, مەملەكەت) قابىلداۋ قاعيداتىن ۇستانامىز. سوندىقتان شۆەيتسارييانى بٸرٸكتٸرەتٸن «جەلٸم» — تٸل نەمەسە دٸن ەمەس, حالىقتىڭ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن ورتاق ۇمتىلىسى. ال بۇل بٸزدٸڭ تەڭگەرٸمدٸ ساياسي جٷيەمٸز ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.
— سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
بالجان جەڭٸسقىزى
