1986 jyldyń jeltoqsan aiynda qazaq halqynyń aqyrǵy ult-azattyq kóterilisi oryn aldy. Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń 16 jeltoqsanda ótken Plenýmy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevty birinshi hatshy laýazymynan bosatyp, ornyna Resei Federatsiiasyndaǵy Ýlianovsk oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Gennadii Vasilevich Kolbindi sailaǵan kúnnen biliktiń oiyna kirip-shyqpaǵan jańa tarih bastaý aldy. Jańa basshy «taqqa otyrǵan» kúnniń erteńine, Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasynyń astanasy Almaty qalasynyń kóshelerimen sap qurǵan qyzdar men jigitter lek-legimen tolassyz aǵylyp, Brejnev atyndaǵy Ortalyq alańǵa jinaldy. Sodan esh balamasy joq teńdessiz oqiǵa bastaldy. Sonaý qaharly kúnder, arada otyz jyldai ýaqyt ótkenmen, umytylmaq emes.
17 jeltoqsannyń keshinde Almatydaǵy ortalyq alańda ózim kýá bolǵan oǵash kórinis meniń de áli kóz aldymda. Soǵan deiin úlken qalalardyń alańdarynda, kóshelerinde jasalǵan túrli búlinshilik saldarlaryn tek ortalyq teledidardan beriletin shetel habarlarynan anda-sanda kóretinbiz. Endi sondai tosyn oqiǵa, mine, bizdiń respýblikamyzdyń astanasynan da oryn aldy...
Men tómengi kóshemen alań etegine kóterile bergenimde, birden órtke kózim tústi de, shet jaqta lapyldaǵan jalyny kókke sińip janyp jatqan kóliktiń janyna keldim. Otqa oranǵan – «jyljymaly militsiia beketi» atalatyn bir jaǵyna qulatylǵan mashina eken. Tap sondai órt tún qarańǵylyǵy qymtaǵan alańnyń tórt shetinde de laýlap jatty. Alań ortasynda dóńgelene shoǵyrlanyp, urandatyp turǵan jastar toby kórinedi. Minber mańynda jáne Ortalyq Komitet úiine aparar baspaldaq aldynda qursanǵan qalqandary tutasa, uzynnan-uzaq tizilgen áskeri jasaq qaraýytady. Men órtke qarap turǵan qyz ben jigitke taqalyp, mán-jaidy surastyrdym. Sol shaqta jasaq jaqtan papahaly, áskeri shendi adam bermen shyǵyp, urandatyp turǵan topqa bettedi. Jastar arasyna bardy, birdeńeni túsindirmek, álde kelissóz iaki úgit júrgizbek bolǵan syńaily. Shamasy, nátijesiz barys bolsa kerek, jastarmen til tabysa almai, tez keri oraldy.
Ol ketisimen, dóńgelenip turǵan qyz-jigitter qosylyp Shámshi Qaldaiaqovtyń «Meniń Qazaqstanym» atty áigili patriottyq ánin shyrqady (kóterilis kúnderi jaýyngerlik shyńdalýdan ótken osynaý ataqty ánniń keiin táýelsiz memleketimizdiń ánuranyna ainalǵany málim) [1]. Án shyrqaýdyń ara-arasynda bári biraýyzdan, burynǵysynsha hormen, jigerli aiqaiǵa basyp qoiady. Jastardyń sondaǵy býyn-býynǵa bólip, ekpindete aitqan urandary: «Do-loi, Kol-bin!», «Ja-sa, qa-zaq!» [2] degen sózderden turatyn-dy.
Alańdy kúńirentken bul urandardy men erekshe tolqynyspen, sezimge bólene tyńdadym. Sonda dál ajyrata almaǵan olardyń tereń maǵynasyn qazirgi tań biiginen múldem aiqyn túsinerimiz haq, jastar aýzynan jalyn ata shyqqan osy qarapaiym qos tirkeste qazaq halqynyń ǵasyrlar boiǵy arman-múddesi jatqan bolatyn.
Birinshiden, qazaq elin basqarýǵa jiberilgen máskeýlik ortalyqtyń emissary Gennadii Kolbin bizdiń halqymyzdyń ulttylyq turǵydan órkendeýine shek qoiyp kele jatqan otarshyl biliktiń tap ózindei kóringen. Sondyqtan da jas urpaq ony qabyldaǵysy kelmegen. Onyń «kózin joǵaltýyn» talap etý arqyly maksimalist qyz-jigitter respýblikamyzdy qýyrshaq qalypqa túsirgen otarlyq qamytty qaýsatatyn ýaqyttyń jetkenin erekshe túisigimen sezinip, qysqa uranmen málimdegen edi.
Ekinshiden, respýblikanyń atyn alyp júrgen, biraq quqtary tym shektelgen halqymyzdyń mártebesin «Jasasyn qazaq!» dep ashyq kóterýdiń astarynda shynaiy teńdikke jetý, azattyq alý armany, táýelsizdikke qol jetkizý ideialary jatqan. Jastyq shaqqa tán shalqyma kóńilden shyqqan asqaq uran sózdiń mán-maǵynasy soǵan saiatyn. Muny búgin dál túsinemiz, shyntýaitynda, sol alǵash estilgen kezdiń ózinde ondai oidy kúmánsiz ańǵarýǵa bolýshy edi.
Árine, saiasi tájiribesi joq jastar mundai maǵynadaǵy tujyrymǵa tap sol kezde sanaly túrde kelgen dep aita almaimyz. Olardyń sóz ishine tereń oi búkken bul urandary aýyzdaryna óz-ózinen suranyp, kún tártibine múldem tabiǵi túrde shyǵarylǵan-dy. Óitkeni jas urpaqtyń osynaý ereýili halqymyzdyń ótken ǵasyrlardan beri álsin-álsin otarlyq ezgi men ozbyrlyqqa, ádiletsizdikke qarsy turyp, burq-burq kóterilýleriniń zańdy jalǵasy bolatyn.
Sovet ókimetiniń kindigi bop sanalatyn máskeýlik bilik 1985 jyldan jedeldetý, jariialylyq, qaita qurý urandarymen demokratiialyq ózgeristerge jol ashatyn jańa saiasat júrgize bastaǵany belgili. Sóite tura, bizdiń halqymyzdyń erkimen sanaspai, 1986 jylǵy jeltoqsan aiynda ultymyzǵa jaisyz kadrlyq sheshim jasady. Soǵan narazy qazaq jastary beibit sherýge shyqqan. Teń sóilesýge ókimet olardy kem sanaityn, jalpy totalitarlyq memlekettik bilik úshin birinshi kezekte memleket mártebesi turatyn da, adam taǵdyrymen, ásirese «ultshyldyqpen» sanasý esepke alyna bermeitin. Sol sebepti beibit bas kóterýge ókimet kúsh qoldanýmen jaýap berdi, sondyqtan da tynysh demonstratsiianyń aqyry kóteriliske ulasty. Iaǵni, partiia saiasaty, sovet biligi kórsetken ekijúzdilik ult máselesi sheshilgen degen jalǵan jeleýmen qasań standartty tynys-tirshilik qalybyn ornatqan kezeńde, keńes ókimetiniń ult múddesin qorǵaityndyǵyna zor kúmán keltirýshiliktiń týýyna sebep boldy. Tap solai bolǵanyna búgingi kúnderi eshkim kúdik keltirmeidi.
Qazaq KSR-iniń Konstitýtsiiasy boiynsha Qazaqstan – óz aýmaǵynda óz betinshe derbes memlekettik bilik júrgizetin egemendi keńestik sotsialistik memleket (68-bab) edi («Statia 68. Kazahskaia Sovetskaia Sotsialisticheskaia Respýblika – sýverennoe sovetskoe sotsialisticheskoe gosýdarstvo. ...Kazahskaia SSR samostoiatelno osýshestvliaet gosýdarstvennýiý vlast na svoei territorii») [3]. Alaida Qazaqstan Keńester Odaǵyn qurysqan, odaqtan erkin shyǵyp ketý quqy saqtalǵan táýelsiz memleketterdiń biri retinde KSRO Konstitýtsiiasynyń 70- jáne 72-babtarynda [4] moiyndalǵan bolsa da, Qazaq Respýblikasynyń egemendigi de, ózin ózi bileitindigi de, ulttylyǵy da máskeýlik bilik tarapynan aiaqqa taptaldy. Sol sebepti Qazaq KSR-i «...eńbekshilerdiń erik-jigeri men múddesin qorǵaityn sotsialistik jalpyhalyqtyq memleket» [3] degen KSRO Negizgi Zańnyń 1-shi babynyń kózaldaýshylyq, jái ǵana formaldilik ekenin áigilegen bul jáit qaǵaz júzindegi teńdik pen erkindiktiń jasandylyq sipatyn dáleldei túsip, qazaq halqynyń shydamyn kemerinen asyrǵan sońǵy tamshy ispetti effekt bergen.
Al Sovet Odaǵy dep atalatyn alyp memlekettiń is júzinde «birtutas jáne bólinbeitin» patshalyq Rossiianyń jalǵasy bolyp shyqqanyn ýaqyt ap-aiqyn kórsetti. KSRO jáne QKSR Konstitýtsiialarynyń 6-shy babtaryna sáikes Sovet Odaǵynyń Kommýnistik partiiasy «qoǵamnyń jetekshi jáne baǵyttaýshy kúshi» bolyp tabylatyn [4] [3]. Sol «jetekshi jáne baǵyttaýshy kúshtiń» qatań ideologiialyq torymen odaqtas respýblikalar da, olardaǵy halyq depýtattarynyń keńesteri de bekem shyrmalǵandyqtan, keńester odaǵy «birtutas jáne bólinbeitin» memleket bolyp shyqty. Iaǵni KSRO is júzinde, ómir kórsetkendei, basynda monarh turǵan Resei imperiiasynyń aty ózgertilgen, tóbesinde Saiasi Biýro turǵan jańa túrine ainaldyryldy.
Mine, osy keńestik neoimperiiada ádiletsizdik jáne kópe-kórineý jalǵan sóileý ádettegi qubylysqa ainalǵany anyq. KSRO-ny 1983 jyly AQSh prezidenti syrtqy qatynastarǵa bailanysty «zulymdyq imperiiasy» dep ataǵan edi, shyndap kelgende, bul anyqtamanyń týralyǵy ishki jaǵdaida da kórindi. Keńes ókimeti qaita qurý saiasaty jariia etken demokratiialyq jańǵyrýǵa sengen jastarǵa 1986 jyldyń jeltoqsanynda «narkomandar, maskúnemder» degen jalǵan aiyp taǵyp, olardy totalitarlyq shoqpardyń astyna aldy. Jumysshy jáne stýdent qyz-jigitterdiń demokratiialyq qozǵalysyn áskeri kúshpen basý úshin qupiia túrde arnaiy operatsiia josparyn jasap, júzege asyrdy. Mundai áreket jastardy ashyndyra tústi, sonyń saldarynan beibit sherý ozbyr otarshyldyqqa qarsy kóteriliske ulasty.
Buǵan búginde eshkim shák keltirmeidi. Kóterilistiń basty sebebi sonda, «táýelsiz respýblikalar odaǵy» dep dáriptelgenimen, «potemkindik derevnia» ispetti jasandy táj kigen «birtutas jáne bólinbeitin» memlekette júrgizilip kele jatqan otarshyldyq saiasatta bolatyn. Al onyń tamyry árige ketedi. Kúsh-qýaty artqan orys imperiiasy XV ǵasyrdan tarih sahnasynda bar, biraq jer-sýyna jan-jaǵynan kóz alartqan dushpan kóbeigendikten áleýeti álsirep bara jatqan qazaq memleketin áýeli, XVIII ǵasyrda protektorat mártebesinde qamqorlyǵyna alǵan. Sodan soń qily jymysqy áreketterimen HIH ǵasyrda qazaqtyń memlekettiligin joiǵan da, jurtyn jer-sýymen qosyp alyp, patshalyqtyń qurylymyna birjolata biriktirgen. Odan, jańa otaryn, ózge imperiialar sekildi, saýda ainalymyna engizýimen shektelmei, otarlaýdyń eń zulymdyq tásilderin júzege asyrǵan.
Táýelsizdiktiń uly kúreskeri Mustafa Shoqai kezinde dál atap aitqandai, patsha úkimeti myltyq kezengen soldatynyń sońynan, baǵyndyrǵan jerlerine mindetti túrde soqa súiretken mujyqtaryn jiberip, alǵan óńiriniń bárin orys jerine ainaldyryp jiberýdi qosh kórgen. Sosyn odan da zorǵa kóshken. Shuraily jer-sýdy iemdene otyryp, qunarsyz dalaǵa yǵystyryp tastaǵan qazaqty shoqyndyrýǵa tyrysqan. Ondai áreketi kútkendegidei nátije bermegendikten, buratanalardy aqyry, tipti dini bólek kúii qalsa da, dilin, ómir súrý saltyn ózgertý arqyly kádimgi mujyqqa ainaldyrýdy kóksegen bolatyn.
Mundai maqsatty otarshyl úkimet imperiianyń barlyq aimaǵynda iske asyrmaq bolǵan edi. Sondyqtan da onyń ondai áreketteri II Nikolai patsha bilegen eldegi barsha bodan el-jurttyń túrli qarsylyǵyna dýshar bolyp, nátijesinde, alyp imperiiada azattyq ańsaǵan túrli ulttyq qozǵalystar boi kórsetken [5]. 1905 jylǵy birinshi orys revoliýtsiiasynyń dúmpýimen imperiiadaǵy musylman halyqtarynyń, sonyń ishinde qazaq halqynyń da ulttyq qozǵalystary ómirge keldi [6]. II Nikolaidyń birinshi dúniejúzilik soǵys maidandarynyń qara jumysyna ózge tekti buratanalardy shaqyrý jaiynda shyǵarǵan 1916 jyldyń 25 maýsymyndaǵy pármeni ulttyq ezgiden qaljyraǵan halyqtardyń ashý-yzasyn týdyrdy. Patsha jarlyǵy tutandyrǵan ult-azattyq kóterilisimen qazaq halqy da imperiia taǵyn shaiqaltýǵa eleýli úles qosty [7].
Monarhiia tarih sahnasynan shettetilgennen keiingi saiasi múmkindikter aýqymynda júrgizilgen izdenister nátijesinde áýeli ulttyq Alash avtonomiiasy, sosyn, burynǵy imperiiadaǵy memlekettik bilikti basyp alǵan bolshevikterdiń uiǵarymymen, taptyq negizdegi Qazaq keńestik avtonomiiasy ómirge keldi.
Qazaq halqy eldigimiz jańǵyrtyldy dep qýandy. Biraq bul is júzinde qandy ózgeristermen astasqan aldamshy jańǵyrý bolyp shyqty. Keńes ókimeti tusynda qazaq jurty úsh márte alapat asharshylyqqa ushyrap, biliktiń solaqai reformalarynyń saldarynan halyq retinde múldem joiyla jazdady, úlken ulttyq apatty bastan keshti [8]. Ujymdastyrý, tárkileý sharalaryna qarsy shyqqan halyq kóterilisterin áskeri kúshpen basyp-janshyp, jurtty jappai qýǵyn-súrginge túsirýimen eldiń toz-tozyn shyǵarǵan máskeýlik bilik memlekettik qylmysyn Resei quramyndaǵy Qazaq avtonomiiasyn 1936 jylǵy stalindik Konstitýtsiia boiynsha odaqtas respýblika mártebesine kóterýi [4] arqyly búrkemelegendei boldy.
Kommýnistik rejim jalpaq elde bekem ornyqtyrǵan totalitarizm, basqa odaqtas respýblikalar sekildi, Qazaq KSR-in de birtutas alyp memlekettiń eshqandai derbestigi joq quramdas bóligine ainaldyrdy. Ideologiia arqyly tutastandyrylǵan jańa imperiialyq júieni bastapqy kezeńde ýaǵyzdalǵan keńes ókimeti emes, qatań bir ortalyqtandyrylǵan kommýnistik partiia bileitin. Ulttyq múdde elenbei, bar máseleniń tek taptyq múdde turǵysynan baǵalanatyny moiyndaldy.
1954–1960 jyldary Qazaq Respýblikasynyń jeri tyń kóterý jeleýimen jańasha otarlandy. Qazaq halqy óz elinde barlyq turǵyndardyń úshten birine de jetpeitin (29%) deńgeige túsirildi, kóptegen qazaq mektepteri jabyldy, «kommýnizmge orys tilimen baramyz!», «orys tili – ekinshi ana tilimiz!» urandarymen orystandyrý saiasaty jan-jaqty júrgizildi. Oryssha oqý saltqa, maqtanyshqa ainaldyryldy. Orys tilin bilmei qalada ómir súrý, jumys isteý múmkin bolmai qaldy. Jalpaq elde «jańa adam qalyptastyrý» saiasaty júrgizildi. Aralas nekeler barynsha maquldandy. Orystanǵan adamdar «internatsionalist» retinde madaqtalyp, basqa kótere dáripteldi.
Sovet Odaǵynyń Gimni [9] azat respýblikalardyń buzylmas odaǵyn Uly Rýs máńgilikke biriktirgenin málimdegen mynadai sózdermen bastalatyn: «Soiýz nerýshimyi respýblik svobodnyh Splotila naveki Velikaia Rýs». Odan ári bul tujyrymdama halyqtardyń erik-jigeri jasaǵan birtutas, qýatty Sovet Odaǵy jasasyn degen myna uranǵa ulasatyn: «Da zdravstvýet sozdannyi volei narodov Edinyi, mogýchii Sovetskii Soiýz!» Osy ánurannyń alǵash ret 1943 jylǵy 14 jeltoqsanda SOKP OK Saiasi Biýrosy qaýlysymen, odan soń 1977 jylǵy 27 mamyrda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Pármenimen bekitilip, keńestik bilik tarih sahnasynan ketken 1991 jylǵa deiin shyrqalyp kelgeni barshamyzǵa belgili.
Gimn mátininiń joǵaryda keltirilgen birinshi shýmaǵy 1977 jylǵy nusqada ózgerissiz, sol qalpynda qaldyrylǵan-dy. Alǵashqy eki joldaǵy «buzylmas odaqty» orys memleketiniń biriktirgeni týraly aqparattyń keiingi eki joldaǵy «birtutas, qýatty Sovet Odaǵyn» «halyqtardyń erik-jigeri jasaǵany» [9] jaiyndaǵy málimetpen úilesińkiremei turǵanyn qazirgi tańda ońai ańǵarýǵa bolady, biraq totalitarlyq kezeńde oǵan eshkim shák keltirgen joq.
Soǵys jyldary ómirge enip, táýelsizdikke jetkenge deiin shyrqalǵan Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasy Gimni [10]: «Biz qazaq ejelden erkindik ańsaǵan, Bostandyq ómir men ar úshin qiǵan jan», – degen, shynaiy qazaqy bolmysty beineleitin joldarmen bastalatyn. Ánuran mátininiń bulardan keiingi múldem saiasilandyrylǵan sózderin esepke almaǵanda, qazaqtyń azattyq pen ar-namys jolyna basyn tigýden qashanda tartynbaǵany ras-tyn. Osy janqiiarlyq dástúrge adaldyǵyn jastar 1986 jylǵy jeltoqsan aiynda respýblikamyzdy basqarýǵa ortalyqtyń jańa emissary jiberilýine narazylyq tanytyp, kóshelerge shyǵýymen kórsetti.
Respýblika astanasynda olar alańǵa bir jaǵynan, sol kezgi jariialylyqty, qaita qurýdy, demokratiialyq jańarýdy kózdegen bileýshi partiianyń saiasatyna maldanyp shyqty. Ekinshi jaǵynan, kókeige túigen kúdikti beibit jolmen sheshýge úmittenip, ideialyq jalǵyz-dara kósemimizdiń portreti men onyń jáne ol qurǵan bolsheviktik partiianyń ult múddesin kózdeitin tujyrymdy sózderi jazylǵan transparanttardy bastaryna kóterip shyqty. Ortalyq alańǵa kelip, basshylardyń máseleni túsindirýin kútti. Biraq olardyń aldyna shyqqan ókimet ókilderi tek tártip buzbai, jataqhanalaryna tarqaýlaryn talap etti.
Ózderiniń mundai talap-tilekterine biliktiń qulaq aspai, nemketti qaraýy demonstranttardy, árine, qanaǵattandyrmady, olar alańnan ketken joq. Sonda ókimet tarapynan ortalyq alańǵa jinalǵan stýdentter men jumysshy jastardyń beibit demonstratsiiasyn dóreki kúsh qoldaný jolymen basyp-janshý áreketteri jasaldy. Jýasytý jáne jazalaý sharalary metropoliia josparyna sáikes muqiiat júzege asyryldy. Gimndegi: «Irgeli memleket, erikti boldyq el, Dostyqpen, birlikpen jainaidy týǵan jer» [10] degen joldardyń ózimizdi ózimiz aldaýshylyq ekeni, «Jasasyn Sovetter Odaǵy, Jetkizgen erkindik, teńdikke» [10], – dep keletin shat sózderdiń jasandy ekeni anyqqa shyqty.
Otarshyl bilik Almatydaǵy orys jáne orys tildi turǵyndardyń qoldaryna temir bilikten, kabelderden qiylǵan sýyq qarýlar úlestirip, alańdaǵy qazaq jastaryn ólimshi etip uryp-soǵýǵa, tipti óltirýge ashyqtan ashyq shyǵardy. Jurtty bir-birine jasandy túrde ulttyq turǵyda qarama-qarsy turýǵa májbúr etti. Keńes ókimeti basshylyǵynyń ruqsatymen jasalǵan osynaý memlekettik qylmys: «Odaqtas, urandas elderdiń qamqory, Kóp alǵys aitamyz uly orys halqyna» [10] degen gimn sóziniń astaryn aiqara ashyp berdi. Jańa turpatty otarshyldar men olardyń jergilikti jandaishaptary astanada jurttyń ulttyq belgileri boiynsha qýdalanýyna jol ashty, ultaralyq arazdyqty qoldan tutatýǵa árekettendi. «Aǵa» mártebesimen dáripteletin halyq ókilderin jáne orystanǵan ózge tektilerdi, sondai-aq barsha lábbai-taqsyrshyldardy imperiialyq ortalyq «besinshi kolonna» retinde paidalanýǵa umtyldy. Belgili dárejede biraz ýaqyt solai ete aldy da. KSRO basshylyǵy Almatyǵa jibergen ókilder KSRO Konstitýtsiiasynyń «odaqtas respýblikalardyń egemendik quqtaryn KSR Odaǵy saqtaidy» (Statia 81. Sýverennye prava soiýznyh respýblik ohraniaiýtsia Soiýzom SSR) [4] degen 81-shi babyna qasaqana, qalaǵa ózge respýblikalardan arnaiy maqsatpen áreket etetin jasaqtardy tasymaldap, metropoliianyń otardaǵy «quldaryn» tuqyrtý, «tártipke salý» jumystaryn júrgizdi.
Biraq ulttyq sezim men namys basty túrtki bolǵan ult-azattyq kóterilis oty tez arada respýbikanyń shartarabyna tarap úlgerdi. Mundai qarsylyq týatynyn kútpegen ortalyq kóterilis jaiynda durys aqparat taramaýyna, ony buzaqylardyń tártipsizdikteri etip túsindirýge kúlli ideologiialyq qarýyn jumyldyrdy. Odaqtas respýblikalar ishten tynǵanmen, alys shetelder únsiz qalǵan joq. Evropa elderiniń belgili azamattary atý jazasy kesilgen kóterilisshi Qairat Rysqulbekovtyń taǵdyryna arasha túsip, KSRO basshylyǵyna hat joldap jatty.
Jeltoqsan kóterilisinde oryn alǵan aýyr ahýaldyń bir ushy meniń jeke basyma da tidi. 1986 jylǵy 25 jeltoqsanda ótken Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasy apparatynyń partiia jinalysynda 17–18 jeltoqsan oqiǵasyna bailanysty másele qaraldy. «Tártipsizdikterdiń» mán-jaiy baiandamada, jaryssózderde alańǵa shyqqan jastardy aiyptaý turǵysynan qozǵalyp jatty. Sonda men de jaq ashpai qala almadym. Men quqyq qorǵaýshy organ kúshteri beibit jastarǵa shoqpar, saper kúreksheleri men áskeri izshil itterdi jumsaǵanyn, sóitip ozbyr jazalaýshy deńgeiine deiin quldyraǵanyn ashyq aittym, jumysshy ujymdaryna barǵan jekelegen partiia qyzmetkerleriniń Ortalyq Komitet Plenýmynyń kadr jónindegi sheshimin «senderge basshynyń qazaq bolǵany mańyzdy ma, álde dúkenderde nan bolǵany mańyzdy ma» dep túsindirmek bolǵan qaradúrsin, zalaldy sózderin synadym. Máseleni baiyppen, tereńnen uǵýǵa shaqyrdym. Demonstranttardyń Leninniń sýretteri men ult máselesi jónindegi sózderin kóterip shyqqanyna oi júgirteiik, internatsionalizm, shovinizm, patriotizm, ultshylyq pen ulttylyq uǵymdaryn ajyrata bileiik dedim. Qazaq tiliniń múshkil halin, bilim berý organdarynyń kemshilikterin tilge tiek etip, naqty mysaldar keltirdim [11, 30–35-bb.].
Meniń sózim belsendi kommýnisterdiń ashý-yzasyn týǵyzyp, maǵan ultshyl degen aiyp taǵyldy. Sózimniń mátinin birneshe dana ǵyp kóbeitip, tiisti organdarǵa tabystady. Ony belgili partiia basshylarynyń biri «revoliýtsiialyq sózge» balap [11, 63-b.], kommýnistiń mundai antipartiialyq qylyǵyn aiaqsyz qaldyrýǵa bolmaitynyn aitty. Máseleni qaita qaraý úshin 1987 jylǵy 5 qańtarda taǵy jinalys ótti, men alǵashqy syni sózim partiialyq qujattarda tujyrymdalǵan teoriialyq qisyndardan týyndaǵanyn shegelep aita kele, tártip saqshylarynyń beibit demonstranttardy uryp-soǵýyn shynymen de óz kózimmen kórmegenimdi moiyndadym [11, 49–51-bb.].
Jalpy, men ózimniń qalyptasqan pikirlerden ózgeshe oiymdy kóshede emes, partiia jinalysynda, «ótkir buryshtardy» ainalyp ótpeýge úiretetin partiia erejesine sai, kommýnister ortasynda aitqan edim. Alaida apparat kommýnisterin mundai qisyn oilandyrǵan joq. Erekshe kózge túsýge tyrysqan belsendiniń jetekshiligimen arnaiy komissiia quryldy. Komissiia músheleri sózimniń mátinin ózderinshe burmalap, teksergen boldy, taqqan jasandy aiyptaryn tizgen qorytyndy jasady [11, 55–58-bb.]. Sosyn meniń máselemdi partbiýroda, odan taǵy da jalpy jinalysta talqylady, jinalys sheshimin aýdandyq partiia komiteti óziniń partkomissiiasynda, biýrosynda qarady. Nátijesinde men partiialyq jáne ákimshilik qatań jaza alyp tyndym [11, 63-b.]. Aqtyǵyńdy dáleldei almaityn jaǵdai osylai meniń óz basymnan da ótkendikten, sol kúnderi respýblikada «kishi 37-shi jyl» ahýaly ornaǵanyn senimmen aita alamyn. Kóteriliske tikelei san-myń qyz-jigittiń qatysqany, kósheler men ortalyq alańda olardyń bilik tarapynan ondap, júzdep soqqyǵa jyǵylǵany, ustalyp, túrmege, tergeýge túskeni, jumystan, oqýdan, turǵan jataqhanalarynan shyǵarylǵany, qaladan qýylǵany, júzden astamynyń túrli merzimge sottalǵany málim. Halyq depýtaty, aqyn Muhtar Shahanov basqarǵan parlamenttik komissiianyń derekterine qaraǵanda, «37 jyl» rýhynda júrgizilgen repressiialar túrli ákimshilik sharalarymen qatar partiialyq jáne komsomoldyq turǵyda jazalaý jolymen de jalǵasqan. Osy oqiǵaǵa bildirgen kózqarastary úshin 52 adam partiiadan shyǵarylǵan, 67-sine partiialyq jaza berilgen. Jumysshy jáne stýdent jastardyń 406-sy komsomoldan shyǵarylyp, 404-ine komsomoldyq jaza qoldanylǵan [12, 13–24-bb.].
Qasań totalitarlyq júiege kúlli KSRO boiynsha birinshi bolyp qarsy shyǵyp, jankeshtilikpen azattyq únin kótergen qazaq jastarynyń kóterilisi basqalardy da oiatty. Máskeý ozbyrlyǵyna qarsylyqtar Kavkazdaǵy, Baltyq jaǵalaýyndaǵy odaqtas respýblikalarda oryn aldy. Uzamai, kommýnistik rejim tutastyrǵan totalitarlyq alyp memlekette tegeýrindi demokratiialyq ózgerister jasaldy. 1991 jyly keńestik elge birikken odaqtas respýblikalar KSRO Konstitýtsiiasynyń 72-shi babynda kózdelgen odaq quramynan erkin shyǵyp kete alatyn (Statia 72. Za kajdoi soiýznoi respýblikoi sohraniaetsia pravo svobodnogo vyhoda iz SSSR) [4] quqtaryn paidalanyp, ózderiniń memlekettik táýelsizdikterin jariialady.
Sonymen, 1986 jylǵy qazaq ult-azattyq kóterilisi serpin bergen eren qubylystyń nátijesinde keńestik imperiiany ustap turǵan kommýnistik rejim qulady.
Tarihi oqiǵanyń damýy barysynda KSRO-nyń ózi ydyrap qana qoimai, tiisinshe, onyń álemdegi yqpaly shekteldi. KSRO-nyń jetekshiligimen Evropa memleketteriniń beibitshiligi men qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerin 1955 jyly Varshavada talqylaǵan májiliste qurylǵan segiz evropalyq sotsialistik memlekettiń áskeri odaǵy – Varshava kelisimsharty 1991 jyly birjola kúshin joiyp, 36 jyl boiy dúniedegi áskeri kúshterdi ekige jaryp kelgen uiym tarqady. Sovet Odaǵynyń ideologiialyq qursaýynan azat bolǵan elder óz memlekettik qurylymdaryn qaita qarady (eki nemis memleketi birikti, Chehoslovakiia, Iýgoslaviia federatsiialary jeke memleketterge bólindi).
Qazaqstandaǵy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi erik-jigeri ideologiialyq aýyzdyqpen tumshalanǵan qasań elde osylaisha demokratiialyq jańarýǵa jol ashyp, ózara dushpan áskeri lagerlerge bólingen bipoliarly álemde jasandy qarsy turýshylyqty joiatyn qubylystardyń bastaýyna ainaldy.
Búgingi urpaqtyń mindeti totalitarlyq dáýirdegi qazaq jastarynyń halyqaralyq, dúniejúzilik máni bar jasampazdyqqa jol salyp bergen aqtyq qozǵalysyn, sodan beri ulasqan tarihi úderisti tereń túsiný, sondai-aq sol oraida Jeltoqsan kóterilisiniń ádil baǵasyn bilip, odan sabaq alý jáne ony maqtan ete bilý bolmaq.
Bizdiń oiymyzsha, Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men táýelsizdiktiń irgetasyn qalaǵan kóterilistiń 30 jyldyǵyna orailastyrylǵan, memlekettik is-sharalar aýqymynda ótip otyrǵan «Qazaqstandaǵy Jeltoqsan (1986) kóterilisiniń tarihi jáne halyqaralyq mańyzy» atty osy halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia el biligine, halyqaralyq qaýymdastyqqa júieli usynystar berý arqyly Jeltoqsan kóterilisiniń naqty ǵylymi jáne saiasi baǵasy tujyrymdalýyna súbeli úles qosýǵa tiis.
BEIBIT ORYNBEKULY QOIShYBAEV,
jazýshy, tarih ǵylymdarynyń kandidaty.
Ult portaly
Ádebiet:
1. Qazaqstan respýblikasynyń memlekettik ánurany. http://www.akorda.kz/ kz/state_symbols/kazakhstan_anthem
2. Tarihi kóterilis haqynda //Qoishybaev B. Jeltoqsan – Syn». Pýblitsistikalyq hronika. – Almaty: Rýh BG, 2016.
3. Konstitýtsiia (Osnovnoi Zakon) Kazahskoi Sovetskoi Sotsialisticheskoi Respýbliki ot 20 aprelia 1978 goda. http://www.worldstatesmen.org/Consitution_of_KazSSR-1978.pdf
4. Konstitýtsiia (Osnovnoi zakon) Soiýza Sovetskih Sotsialisticheskih Respýblik (priniata na vneocherednoi sedmoi sessii Verhovnogo Soveta SSSR deviatogo sozyva 7 oktiabria 1977 g.) http://base.garant.ru/1549448/
5. Formy natsionalnogo dvijeniia v sovremennyh gosýdarstvah: Avstro-Vengriia. Rossiia. Germaniia. Pod red. A.I. Kastelianskogo. – SPb.: Obshestvennaia polza, 1910.
6. Alash qozǵalysy. Dvijenie Alash. Qujattar men materialdar jinaǵy. 1-t. – Almaty: Alash, 2004.
7. Qaharly 1916 jyl. Qujattar men materialdar jinaǵy. I-t. – Almaty: Qazaqstan, 1998.
8. 1930-jyldarǵy asharshylyq: sebepteri, aýqymy, zardaptary // Qoishybaev B. «Ádilet» týymen shirek ǵasyr. Pýblitsistikalyq hronika. – Almaty: Abzal-Ai, 2014.
9. Gimn SSSR. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%BD_ %D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0)
10. Gimn Kazahskoi SSR. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%BD_ %D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A0
11. Qoishybaev B. Jeltoqsan – Syn. Pýblitsistikalyq hronika. – Almaty: Rýh BG, 2016.
12. Tatýlyq pen birliktiń kepili. M. Shahanovpen áńgime // Qoishybaev B. Jeltoqsan – Syn. Pýblitsistikalyq hronika. – Almaty: Rýh BG, 2016.
