1986 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاق حالقىنىڭ اقىرعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ ورىن الدى. قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ 16 جەلتوقساندا ٶتكەن پلەنۋمى دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆتى بٸرٸنشٸ حاتشى لاۋازىمىنان بوساتىپ, ورنىنا رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى ۋليانوۆسك وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى گەنناديي ۆاسيلەۆيچ كولبيندٸ سايلاعان كٷننەن بيلٸكتٸڭ ويىنا كٸرٸپ-شىقپاعان جاڭا تاريح باستاۋ الدى. جاڭا باسشى «تاققا وتىرعان» كٷننٸڭ ەرتەڭٸنە, قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى الماتى قالاسىنىڭ كٶشەلەرٸمەن ساپ قۇرعان قىزدار مەن جٸگٸتتەر لەك-لەگٸمەن تولاسسىز اعىلىپ, برەجنەۆ اتىنداعى ورتالىق الاڭعا جينالدى. سودان ەش بالاماسى جوق تەڭدەسسٸز وقيعا باستالدى. سوناۋ قاھارلى كٷندەر, ارادا وتىز جىلداي ۋاقىت ٶتكەنمەن, ۇمىتىلماق ەمەس.
17 جەلتوقساننىڭ كەشٸندە الماتىداعى ورتالىق الاڭدا ٶزٸم كۋە بولعان وعاش كٶرٸنٸس مەنٸڭ دە ەلٸ كٶز الدىمدا. سوعان دەيٸن ٷلكەن قالالاردىڭ الاڭدارىندا, كٶشەلەرٸندە جاسالعان تٷرلٸ بٷلٸنشٸلٸك سالدارلارىن تەك ورتالىق تەلەديداردان بەرٸلەتٸن شەتەل حابارلارىنان اندا-ساندا كٶرەتٸنبٸز. ەندٸ سونداي توسىن وقيعا, مٸنە, بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ استاناسىنان دا ورىن الدى...
مەن تٶمەنگٸ كٶشەمەن الاڭ ەتەگٸنە كٶتەرٸلە بەرگەنٸمدە, بٸردەن ٶرتكە كٶزٸم تٷستٸ دە, شەت جاقتا لاپىلداعان جالىنى كٶككە سٸڭٸپ جانىپ جاتقان كٶلٸكتٸڭ جانىنا كەلدٸم. وتقا ورانعان – «جىلجىمالى ميليتسييا بەكەتٸ» اتالاتىن بٸر جاعىنا قۇلاتىلعان ماشينا ەكەن. تاپ سونداي ٶرت تٷن قاراڭعىلىعى قىمتاعان الاڭنىڭ تٶرت شەتٸندە دە لاۋلاپ جاتتى. الاڭ ورتاسىندا دٶڭگەلەنە شوعىرلانىپ, ۇرانداتىپ تۇرعان جاستار توبى كٶرٸنەدٸ. مٸنبەر ماڭىندا جەنە ورتالىق كوميتەت ٷيٸنە اپارار باسپالداق الدىندا قۇرسانعان قالقاندارى تۇتاسا, ۇزىننان-ۇزاق تٸزٸلگەن ەسكەري جاساق قاراۋىتادى. مەن ٶرتكە قاراپ تۇرعان قىز بەن جٸگٸتكە تاقالىپ, مەن-جايدى سۇراستىردىم. سول شاقتا جاساق جاقتان پاپاحالى, ەسكەري شەندٸ ادام بەرمەن شىعىپ, ۇرانداتىپ تۇرعان توپقا بەتتەدٸ. جاستار اراسىنا باردى, بٸردەڭەنٸ تٷسٸندٸرمەك, ەلدە كەلٸسسٶز ياكي ٷگٸت جٷرگٸزبەك بولعان سىڭايلى. شاماسى, نەتيجەسٸز بارىس بولسا كەرەك, جاستارمەن تٸل تابىسا الماي, تەز كەرٸ ورالدى.
ول كەتٸسٸمەن, دٶڭگەلەنٸپ تۇرعان قىز-جٸگٸتتەر قوسىلىپ شەمشٸ قالداياقوۆتىڭ «مەنٸڭ قازاقستانىم» اتتى ەيگٸلٸ پاتريوتتىق ەنٸن شىرقادى (كٶتەرٸلٸس كٷندەرٸ جاۋىنگەرلٸك شىڭدالۋدان ٶتكەن وسىناۋ اتاقتى ەننٸڭ كەيٸن تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەنۇرانىنا اينالعانى مەلٸم) [1]. ەن شىرقاۋدىڭ ارا-اراسىندا بەرٸ بٸراۋىزدان, بۇرىنعىسىنشا حورمەن, جٸگەرلٸ ايقايعا باسىپ قويادى. جاستاردىڭ سونداعى بۋىن-بۋىنعا بٶلٸپ, ەكپٸندەتە ايتقان ۇراندارى: «دو-لوي, كول-بين!», «جا-سا, قا-زاق!» [2] دەگەن سٶزدەردەن تۇراتىن-دى.
الاڭدى كٷڭٸرەنتكەن بۇل ۇرانداردى مەن ەرەكشە تولقىنىسپەن, سەزٸمگە بٶلەنە تىڭدادىم. سوندا دەل اجىراتا الماعان ولاردىڭ تەرەڭ ماعىناسىن قازٸرگٸ تاڭ بيٸگٸنەن مٷلدەم ايقىن تٷسٸنەرٸمٸز حاق, جاستار اۋزىنان جالىن اتا شىققان وسى قاراپايىم قوس تٸركەستە قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمان-مٷددەسٸ جاتقان بولاتىن.
بٸرٸنشٸدەن, قازاق ەلٸن باسقارۋعا جٸبەرٸلگەن مەسكەۋلٸك ورتالىقتىڭ ەميسسارى گەنناديي كولبين بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىلىق تۇرعىدان ٶركەندەۋٸنە شەك قويىپ كەلە جاتقان وتارشىل بيلٸكتٸڭ تاپ ٶزٸندەي كٶرٸنگەن. سوندىقتان دا جاس ۇرپاق ونى قابىلداعىسى كەلمەگەن. ونىڭ «كٶزٸن جوعالتۋىن» تالاپ ەتۋ ارقىلى ماكسيماليست قىز-جٸگٸتتەر رەسپۋبليكامىزدى قۋىرشاق قالىپقا تٷسٸرگەن وتارلىق قامىتتى قاۋساتاتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنٸن ەرەكشە تٷيسٸگٸمەن سەزٸنٸپ, قىسقا ۇرانمەن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, رەسپۋبليكانىڭ اتىن الىپ جٷرگەن, بٸراق قۇقتارى تىم شەكتەلگەن حالقىمىزدىڭ مەرتەبەسٸن «جاساسىن قازاق!» دەپ اشىق كٶتەرۋدٸڭ استارىندا شىنايى تەڭدٸككە جەتۋ, ازاتتىق الۋ ارمانى, تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ يدەيالارى جاتقان. جاستىق شاققا تەن شالقىما كٶڭٸلدەن شىققان اسقاق ۇران سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسى سوعان ساياتىن. مۇنى بٷگٸن دەل تٷسٸنەمٸز, شىنتۋايتىندا, سول العاش ەستٸلگەن كەزدٸڭ ٶزٸندە ونداي ويدى كٷمەنسٸز اڭعارۋعا بولۋشى ەدٸ.
ەرينە, ساياسي تەجٸريبەسٸ جوق جاستار مۇنداي ماعىناداعى تۇجىرىمعا تاپ سول كەزدە سانالى تٷردە كەلگەن دەپ ايتا المايمىز. ولاردىڭ سٶز ٸشٸنە تەرەڭ وي بٷككەن بۇل ۇراندارى اۋىزدارىنا ٶز-ٶزٸنەن سۇرانىپ, كٷن تەرتٸبٸنە مٷلدەم تابيعي تٷردە شىعارىلعان-دى. ٶيتكەنٸ جاس ۇرپاقتىڭ وسىناۋ ەرەۋٸلٸ حالقىمىزدىڭ ٶتكەن عاسىرلاردان بەرٸ ەلسٸن-ەلسٸن وتارلىق ەزگٸ مەن وزبىرلىققا, ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى تۇرىپ, بۇرق-بۇرق كٶتەرٸلۋلەرٸنٸڭ زاڭدى جالعاسى بولاتىن.
سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ كٸندٸگٸ بوپ سانالاتىن مەسكەۋلٸك بيلٸك 1985 جىلدان جەدەلدەتۋ, جارييالىلىق, قايتا قۇرۋ ۇراندارىمەن دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەرگە جول اشاتىن جاڭا ساياسات جٷرگٸزە باستاعانى بەلگٸلٸ. سٶيتە تۇرا, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ەركٸمەن ساناسپاي, 1986 جىلعى جەلتوقسان ايىندا ۇلتىمىزعا جايسىز كادرلىق شەشٸم جاسادى. سوعان نارازى قازاق جاستارى بەيبٸت شەرۋگە شىققان. تەڭ سٶيلەسۋگە ٶكٸمەت ولاردى كەم سانايتىن, جالپى توتاليتارلىق مەملەكەتتٸك بيلٸك ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەملەكەت مەرتەبەسٸ تۇراتىن دا, ادام تاعدىرىمەن, ەسٸرەسە «ۇلتشىلدىقپەن» ساناسۋ ەسەپكە الىنا بەرمەيتٸن. سول سەبەپتٸ بەيبٸت باس كٶتەرۋگە ٶكٸمەت كٷش قولدانۋمەن جاۋاپ بەردٸ, سوندىقتان دا تىنىش دەمونستراتسييانىڭ اقىرى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاستى. ياعني, پارتييا ساياساتى, سوۆەت بيلٸگٸ كٶرسەتكەن ەكٸجٷزدٸلٸك ۇلت مەسەلەسٸ شەشٸلگەن دەگەن جالعان جەلەۋمەن قاساڭ ستاندارتتى تىنىس-تٸرشٸلٸك قالىبىن ورناتقان كەزەڭدە, كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ۇلت مٷددەسٸن قورعايتىندىعىنا زور كٷمەن كەلتٸرۋشٸلٸكتٸڭ تۋۋىنا سەبەپ بولدى. تاپ سولاي بولعانىنا بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ ەشكٸم كٷدٸك كەلتٸرمەيدٸ.
قازاق كسر-ٸنٸڭ كونستيتۋتسيياسى بويىنشا قازاقستان – ٶز اۋماعىندا ٶز بەتٸنشە دەربەس مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷرگٸزەتٸن ەگەمەندٸ كەڭەستٸك سوتسياليستٸك مەملەكەت (68-باب) ەدٸ («ستاتيا 68. كازاحسكايا سوۆەتسكايا سوتسياليستيچەسكايا رەسپۋبليكا – سۋۆەرەننوە سوۆەتسكوە سوتسياليستيچەسكوە گوسۋدارستۆو. ...كازاحسكايا سسر ساموستوياتەلنو وسۋششەستۆلياەت گوسۋدارستۆەننۋيۋ ۆلاست نا سۆوەي تەرريتوريي») [3]. الايدا قازاقستان كەڭەستەر وداعىن قۇرىسقان, وداقتان ەركٸن شىعىپ كەتۋ قۇقى ساقتالعان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە كسرو كونستيتۋتسيياسىنىڭ 70- جەنە 72-بابتارىندا [4] مويىندالعان بولسا دا, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندٸگٸ دە, ٶزٸن ٶزٸ بيلەيتٸندٸگٸ دە, ۇلتتىلىعى دا مەسكەۋلٸك بيلٸك تاراپىنان اياققا تاپتالدى. سول سەبەپتٸ قازاق كسر-ٸ «...ەڭبەكشٸلەردٸڭ ەرٸك-جٸگەرٸ مەن مٷددەسٸن قورعايتىن سوتسياليستٸك جالپىحالىقتىق مەملەكەت» [3] دەگەن كسرو نەگٸزگٸ زاڭنىڭ 1-شٸ بابىنىڭ كٶزالداۋشىلىق, جەي عانا فورمالدٸلٸك ەكەنٸن ەيگٸلەگەن بۇل جەيت قاعاز جٷزٸندەگٸ تەڭدٸك پەن ەركٸندٸكتٸڭ جاساندىلىق سيپاتىن دەلەلدەي تٷسٸپ, قازاق حالقىنىڭ شىدامىن كەمەرٸنەن اسىرعان سوڭعى تامشى ٸسپەتتٸ ەففەكت بەرگەن.
ال سوۆەت وداعى دەپ اتالاتىن الىپ مەملەكەتتٸڭ ٸس جٷزٸندە «بٸرتۇتاس جەنە بٶلٸنبەيتٸن» پاتشالىق روسسييانىڭ جالعاسى بولىپ شىققانىن ۋاقىت اپ-ايقىن كٶرسەتتٸ. كسرو جەنە قكسر كونستيتۋتسييالارىنىڭ 6-شى بابتارىنا سەيكەس سوۆەت وداعىنىڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى «قوعامنىڭ جەتەكشٸ جەنە باعىتتاۋشى كٷشٸ» بولىپ تابىلاتىن [4] [3]. سول «جەتەكشٸ جەنە باعىتتاۋشى كٷشتٸڭ» قاتاڭ يدەولوگييالىق تورىمەن وداقتاس رەسپۋبليكالار دا, ولارداعى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەستەرٸ دە بەكەم شىرمالعاندىقتان, كەڭەستەر وداعى «بٸرتۇتاس جەنە بٶلٸنبەيتٸن» مەملەكەت بولىپ شىقتى. ياعني كسرو ٸس جٷزٸندە, ٶمٸر كٶرسەتكەندەي, باسىندا مونارح تۇرعان رەسەي يمپەريياسىنىڭ اتى ٶزگەرتٸلگەن, تٶبەسٸندە ساياسي بيۋرو تۇرعان جاڭا تٷرٸنە اينالدىرىلدى.
مٸنە, وسى كەڭەستٸك نەويمپەرييادا ەدٸلەتسٸزدٸك جەنە كٶپە-كٶرٸنەۋ جالعان سٶيلەۋ ەدەتتەگٸ قۇبىلىسقا اينالعانى انىق. كسرو-نى 1983 جىلى اقش پرەزيدەنتٸ سىرتقى قاتىناستارعا بايلانىستى «زۇلىمدىق يمپەريياسى» دەپ اتاعان ەدٸ, شىنداپ كەلگەندە, بۇل انىقتامانىڭ تۋرالىعى ٸشكٸ جاعدايدا دا كٶرٸندٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ قايتا قۇرۋ ساياساتى جارييا ەتكەن دەموكراتييالىق جاڭعىرۋعا سەنگەن جاستارعا 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «ناركوماندار, ماسكٷنەمدەر» دەگەن جالعان ايىپ تاعىپ, ولاردى توتاليتارلىق شوقپاردىڭ استىنا الدى. جۇمىسشى جەنە ستۋدەنت قىز-جٸگٸتتەردٸڭ دەموكراتييالىق قوزعالىسىن ەسكەري كٷشپەن باسۋ ٷشٸن قۇپييا تٷردە ارنايى وپەراتسييا جوسپارىن جاساپ, جٷزەگە اسىردى. مۇنداي ەرەكەت جاستاردى اشىندىرا تٷستٸ, سونىڭ سالدارىنان بەيبٸت شەرۋ وزبىر وتارشىلدىققا قارسى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاستى.
بۇعان بٷگٸندە ەشكٸم شەك كەلتٸرمەيدٸ. كٶتەرٸلٸستٸڭ باستى سەبەبٸ سوندا, «تەۋەلسٸز رەسپۋبليكالار وداعى» دەپ دەرٸپتەلگەنٸمەن, «پوتەمكيندٸك دەرەۆنيا» ٸسپەتتٸ جاساندى تەج كيگەن «بٸرتۇتاس جەنە بٶلٸنبەيتٸن» مەملەكەتتە جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان وتارشىلدىق ساياساتتا بولاتىن. ال ونىڭ تامىرى ەرٸگە كەتەدٸ. كٷش-قۋاتى ارتقان ورىس يمپەريياسى XV عاسىردان تاريح ساحناسىندا بار, بٸراق جەر-سۋىنا جان-جاعىنان كٶز الارتقان دۇشپان كٶبەيگەندٸكتەن ەلەۋەتٸ ەلسٸرەپ بارا جاتقان قازاق مەملەكەتٸن ەۋەلٸ, XVIII عاسىردا پروتەكتورات مەرتەبەسٸندە قامقورلىعىنا العان. سودان سوڭ قيلى جىمىسقى ەرەكەتتەرٸمەن حٸح عاسىردا قازاقتىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن جويعان دا, جۇرتىن جەر-سۋىمەن قوسىپ الىپ, پاتشالىقتىڭ قۇرىلىمىنا بٸرجولاتا بٸرٸكتٸرگەن. ودان, جاڭا وتارىن, ٶزگە يمپەرييالار سەكٸلدٸ, ساۋدا اينالىمىنا ەنگٸزۋٸمەن شەكتەلمەي, وتارلاۋدىڭ ەڭ زۇلىمدىق تەسٸلدەرٸن جٷزەگە اسىرعان.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ۇلى كٷرەسكەرٸ مۇستافا شوقاي كەزٸندە دەل اتاپ ايتقانداي, پاتشا ٷكٸمەتٸ مىلتىق كەزەنگەن سولداتىنىڭ سوڭىنان, باعىندىرعان جەرلەرٸنە مٸندەتتٸ تٷردە سوقا سٷيرەتكەن مۇجىقتارىن جٸبەرٸپ, العان ٶڭٸرٸنٸڭ بەرٸن ورىس جەرٸنە اينالدىرىپ جٸبەرۋدٸ قوش كٶرگەن. سوسىن ودان دا زورعا كٶشكەن. شۇرايلى جەر-سۋدى يەمدەنە وتىرىپ, قۇنارسىز دالاعا ىعىستىرىپ تاستاعان قازاقتى شوقىندىرۋعا تىرىسقان. ونداي ەرەكەتٸ كٷتكەندەگٸدەي نەتيجە بەرمەگەندٸكتەن, بۇراتانالاردى اقىرى, تٸپتٸ دٸنٸ بٶلەك كٷيٸ قالسا دا, دٸلٸن, ٶمٸر سٷرۋ سالتىن ٶزگەرتۋ ارقىلى كەدٸمگٸ مۇجىققا اينالدىرۋدى كٶكسەگەن بولاتىن.
مۇنداي ماقساتتى وتارشىل ٷكٸمەت يمپەرييانىڭ بارلىق ايماعىندا ٸسكە اسىرماق بولعان ەدٸ. سوندىقتان دا ونىڭ ونداي ەرەكەتتەرٸ ٸٸ نيكولاي پاتشا بيلەگەن ەلدەگٸ بارشا بودان ەل-جۇرتتىڭ تٷرلٸ قارسىلىعىنا دۋشار بولىپ, نەتيجەسٸندە, الىپ يمپەرييادا ازاتتىق اڭساعان تٷرلٸ ۇلتتىق قوزعالىستار بوي كٶرسەتكەن [5]. 1905 جىلعى بٸرٸنشٸ ورىس رەۆوليۋتسيياسىنىڭ دٷمپۋٸمەن يمپەريياداعى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ دا ۇلتتىق قوزعالىستارى ٶمٸرگە كەلدٸ [6]. ٸٸ نيكولايدىڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس مايداندارىنىڭ قارا جۇمىسىنا ٶزگە تەكتٸ بۇراتانالاردى شاقىرۋ جايىندا شىعارعان 1916 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىنداعى پەرمەنٸ ۇلتتىق ەزگٸدەن قالجىراعان حالىقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. پاتشا جارلىعى تۇتاندىرعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸمەن قازاق حالقى دا يمپەرييا تاعىن شايقالتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى [7].
مونارحييا تاريح ساحناسىنان شەتتەتٸلگەننەن كەيٸنگٸ ساياسي مٷمكٸندٸكتەر اۋقىمىندا جٷرگٸزٸلگەن ٸزدەنٸستەر نەتيجەسٸندە ەۋەلٸ ۇلتتىق الاش اۆتونوميياسى, سوسىن, بۇرىنعى يمپەريياداعى مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ باسىپ العان بولشەۆيكتەردٸڭ ۇيعارىمىمەن, تاپتىق نەگٸزدەگٸ قازاق كەڭەستٸك اۆتونوميياسى ٶمٸرگە كەلدٸ.
قازاق حالقى ەلدٸگٸمٸز جاڭعىرتىلدى دەپ قۋاندى. بٸراق بۇل ٸس جٷزٸندە قاندى ٶزگەرٸستەرمەن استاسقان الدامشى جاڭعىرۋ بولىپ شىقتى. كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا قازاق جۇرتى ٷش مەرتە الاپات اشارشىلىققا ۇشىراپ, بيلٸكتٸڭ سولاقاي رەفورمالارىنىڭ سالدارىنان حالىق رەتٸندە مٷلدەم جويىلا جازدادى, ٷلكەن ۇلتتىق اپاتتى باستان كەشتٸ [8]. ۇجىمداستىرۋ, تەركٸلەۋ شارالارىنا قارسى شىققان حالىق كٶتەرٸلٸستەرٸن ەسكەري كٷشپەن باسىپ-جانشىپ, جۇرتتى جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸنگە تٷسٸرۋٸمەن ەلدٸڭ توز-توزىن شىعارعان مەسكەۋلٸك بيلٸك مەملەكەتتٸك قىلمىسىن رەسەي قۇرامىنداعى قازاق اۆتونوميياسىن 1936 جىلعى ستاليندٸك كونستيتۋتسييا بويىنشا وداقتاس رەسپۋبليكا مەرتەبەسٸنە كٶتەرۋٸ [4] ارقىلى بٷركەمەلەگەندەي بولدى.
كوممۋنيستٸك رەجيم جالپاق ەلدە بەكەم ورنىقتىرعان توتاليتاريزم, باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالار سەكٸلدٸ, قازاق كسر-ٸن دە بٸرتۇتاس الىپ مەملەكەتتٸڭ ەشقانداي دەربەستٸگٸ جوق قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالدىردى. يدەولوگييا ارقىلى تۇتاستاندىرىلعان جاڭا يمپەرييالىق جٷيەنٸ باستاپقى كەزەڭدە ۋاعىزدالعان كەڭەس ٶكٸمەتٸ ەمەس, قاتاڭ بٸر ورتالىقتاندىرىلعان كوممۋنيستٸك پارتييا بيلەيتٸن. ۇلتتىق مٷددە ەلەنبەي, بار مەسەلەنٸڭ تەك تاپتىق مٷددە تۇرعىسىنان باعالاناتىنى مويىندالدى.
1954–1960 جىلدارى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرٸ تىڭ كٶتەرۋ جەلەۋٸمەن جاڭاشا وتارلاندى. قازاق حالقى ٶز ەلٸندە بارلىق تۇرعىنداردىڭ ٷشتەن بٸرٸنە دە جەتپەيتٸن (29%) دەڭگەيگە تٷسٸرٸلدٸ, كٶپتەگەن قازاق مەكتەپتەرٸ جابىلدى, «كوممۋنيزمگە ورىس تٸلٸمەن بارامىز!», «ورىس تٸلٸ – ەكٸنشٸ انا تٸلٸمٸز!» ۇراندارىمەن ورىستاندىرۋ ساياساتى جان-جاقتى جٷرگٸزٸلدٸ. ورىسشا وقۋ سالتقا, ماقتانىشقا اينالدىرىلدى. ورىس تٸلٸن بٸلمەي قالادا ٶمٸر سٷرۋ, جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸن بولماي قالدى. جالپاق ەلدە «جاڭا ادام قالىپتاستىرۋ» ساياساتى جٷرگٸزٸلدٸ. ارالاس نەكەلەر بارىنشا ماقۇلداندى. ورىستانعان ادامدار «ينتەرناتسيوناليست» رەتٸندە ماداقتالىپ, باسقا كٶتەرە دەرٸپتەلدٸ.
سوۆەت وداعىنىڭ گيمنٸ [9] ازات رەسپۋبليكالاردىڭ بۇزىلماس وداعىن ۇلى رۋس مەڭگٸلٸككە بٸرٸكتٸرگەنٸن مەلٸمدەگەن مىناداي سٶزدەرمەن باستالاتىن: «سويۋز نەرۋشيمىي رەسپۋبليك سۆوبودنىح سپلوتيلا ناۆەكي ۆەليكايا رۋس». ودان ەرٸ بۇل تۇجىرىمداما حالىقتاردىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ جاساعان بٸرتۇتاس, قۋاتتى سوۆەت وداعى جاساسىن دەگەن مىنا ۇرانعا ۇلاساتىن: «دا زدراۆستۆۋەت سوزداننىي ۆولەي نارودوۆ ەدينىي, موگۋچيي سوۆەتسكيي سويۋز!» وسى ەنۇراننىڭ العاش رەت 1943 جىلعى 14 جەلتوقساندا سوكپ وك ساياسي بيۋروسى قاۋلىسىمەن, ودان سوڭ 1977 جىلعى 27 مامىردا كسرو جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسىنىڭ پەرمەنٸمەن بەكٸتٸلٸپ, كەڭەستٸك بيلٸك تاريح ساحناسىنان كەتكەن 1991 جىلعا دەيٸن شىرقالىپ كەلگەنٸ بارشامىزعا بەلگٸلٸ.
گيمن مەتٸنٸنٸڭ جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن بٸرٸنشٸ شۋماعى 1977 جىلعى نۇسقادا ٶزگەرٸسسٸز, سول قالپىندا قالدىرىلعان-دى. العاشقى ەكٸ جولداعى «بۇزىلماس وداقتى» ورىس مەملەكەتٸنٸڭ بٸرٸكتٸرگەنٸ تۋرالى اقپاراتتىڭ كەيٸنگٸ ەكٸ جولداعى «بٸرتۇتاس, قۋاتتى سوۆەت وداعىن» «حالىقتاردىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ جاساعانى» [9] جايىنداعى مەلٸمەتپەن ٷيلەسٸڭكٸرەمەي تۇرعانىن قازٸرگٸ تاڭدا وڭاي اڭعارۋعا بولادى, بٸراق توتاليتارلىق كەزەڭدە وعان ەشكٸم شەك كەلتٸرگەن جوق.
سوعىس جىلدارى ٶمٸرگە ەنٸپ, تەۋەلسٸزدٸككە جەتكەنگە دەيٸن شىرقالعان قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى گيمنٸ [10]: «بٸز قازاق ەجەلدەن ەركٸندٸك اڭساعان, بوستاندىق ٶمٸر مەن ار ٷشٸن قيعان جان», – دەگەن, شىنايى قازاقى بولمىستى بەينەلەيتٸن جولدارمەن باستالاتىن. ەنۇران مەتٸنٸنٸڭ بۇلاردان كەيٸنگٸ مٷلدەم ساياسيلاندىرىلعان سٶزدەرٸن ەسەپكە الماعاندا, قازاقتىڭ ازاتتىق پەن ار-نامىس جولىنا باسىن تٸگۋدەن قاشاندا تارتىنباعانى راس-تىن. وسى جانقييارلىق دەستٷرگە ادالدىعىن جاستار 1986 جىلعى جەلتوقسان ايىندا رەسپۋبليكامىزدى باسقارۋعا ورتالىقتىڭ جاڭا ەميسسارى جٸبەرٸلۋٸنە نارازىلىق تانىتىپ, كٶشەلەرگە شىعۋىمەن كٶرسەتتٸ.
رەسپۋبليكا استاناسىندا ولار الاڭعا بٸر جاعىنان, سول كەزگٸ جارييالىلىقتى, قايتا قۇرۋدى, دەموكراتييالىق جاڭارۋدى كٶزدەگەن بيلەۋشٸ پارتييانىڭ ساياساتىنا مالدانىپ شىقتى. ەكٸنشٸ جاعىنان, كٶكەيگە تٷيگەن كٷدٸكتٸ بەيبٸت جولمەن شەشۋگە ٷمٸتتەنٸپ, يدەيالىق جالعىز-دارا كٶسەمٸمٸزدٸڭ پورترەتٸ مەن ونىڭ جەنە ول قۇرعان بولشەۆيكتٸك پارتييانىڭ ۇلت مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن تۇجىرىمدى سٶزدەرٸ جازىلعان ترانسپارانتتاردى باستارىنا كٶتەرٸپ شىقتى. ورتالىق الاڭعا كەلٸپ, باسشىلاردىڭ مەسەلەنٸ تٷسٸندٸرۋٸن كٷتتٸ. بٸراق ولاردىڭ الدىنا شىققان ٶكٸمەت ٶكٸلدەرٸ تەك تەرتٸپ بۇزباي, جاتاقحانالارىنا تارقاۋلارىن تالاپ ەتتٸ.
ٶزدەرٸنٸڭ مۇنداي تالاپ-تٸلەكتەرٸنە بيلٸكتٸڭ قۇلاق اسپاي, نەمكەتتٸ قاراۋى دەمونسترانتتاردى, ەرينە, قاناعاتتاندىرمادى, ولار الاڭنان كەتكەن جوق. سوندا ٶكٸمەت تاراپىنان ورتالىق الاڭعا جينالعان ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشى جاستاردىڭ بەيبٸت دەمونستراتسيياسىن دٶرەكٸ كٷش قولدانۋ جولىمەن باسىپ-جانشۋ ەرەكەتتەرٸ جاسالدى. جۋاسىتۋ جەنە جازالاۋ شارالارى مەتروپولييا جوسپارىنا سەيكەس مۇقييات جٷزەگە اسىرىلدى. گيمندەگٸ: «ٸرگەلٸ مەملەكەت, ەرٸكتٸ بولدىق ەل, دوستىقپەن, بٸرلٸكپەن جاينايدى تۋعان جەر» [10] دەگەن جولداردىڭ ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز الداۋشىلىق ەكەنٸ, «جاساسىن سوۆەتتەر وداعى, جەتكٸزگەن ەركٸندٸك, تەڭدٸككە» [10], – دەپ كەلەتٸن شات سٶزدەردٸڭ جاساندى ەكەنٸ انىققا شىقتى.
وتارشىل بيلٸك الماتىداعى ورىس جەنە ورىس تٸلدٸ تۇرعىنداردىڭ قولدارىنا تەمٸر بٸلٸكتەن, كابەلدەردەن قيىلعان سۋىق قارۋلار ٷلەستٸرٸپ, الاڭداعى قازاق جاستارىن ٶلٸمشٸ ەتٸپ ۇرىپ-سوعۋعا, تٸپتٸ ٶلتٸرۋگە اشىقتان اشىق شىعاردى. جۇرتتى بٸر-بٸرٸنە جاساندى تٷردە ۇلتتىق تۇرعىدا قاراما-قارسى تۇرۋعا مەجبٷر ەتتٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ باسشىلىعىنىڭ رۇقساتىمەن جاسالعان وسىناۋ مەملەكەتتٸك قىلمىس: «وداقتاس, ۇرانداس ەلدەردٸڭ قامقورى, كٶپ العىس ايتامىز ۇلى ورىس حالقىنا» [10] دەگەن گيمن سٶزٸنٸڭ استارىن ايقارا اشىپ بەردٸ. جاڭا تۇرپاتتى وتارشىلدار مەن ولاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ جاندايشاپتارى استانادا جۇرتتىڭ ۇلتتىق بەلگٸلەرٸ بويىنشا قۋدالانۋىنا جول اشتى, ۇلتارالىق ارازدىقتى قولدان تۇتاتۋعا ەرەكەتتەندٸ. «اعا» مەرتەبەسٸمەن دەرٸپتەلەتٸن حالىق ٶكٸلدەرٸن جەنە ورىستانعان ٶزگە تەكتٸلەردٸ, سونداي-اق بارشا لەبباي-تاقسىرشىلداردى يمپەرييالىق ورتالىق «بەسٸنشٸ كولوننا» رەتٸندە پايدالانۋعا ۇمتىلدى. بەلگٸلٸ دەرەجەدە بٸراز ۋاقىت سولاي ەتە الدى دا. كسرو باسشىلىعى الماتىعا جٸبەرگەن ٶكٸلدەر كسرو كونستيتۋتسيياسىنىڭ «وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندٸك قۇقتارىن كسر وداعى ساقتايدى» (ستاتيا 81. سۋۆەرەننىە پراۆا سويۋزنىح رەسپۋبليك وحرانيايۋتسيا سويۋزوم سسر) [4] دەگەن 81-شٸ بابىنا قاساقانا, قالاعا ٶزگە رەسپۋبليكالاردان ارنايى ماقساتپەن ەرەكەت ەتەتٸن جاساقتاردى تاسىمالداپ, مەتروپولييانىڭ وتارداعى «قۇلدارىن» تۇقىرتۋ, «تەرتٸپكە سالۋ» جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ.
بٸراق ۇلتتىق سەزٸم مەن نامىس باستى تٷرتكٸ بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس وتى تەز ارادا رەسپۋبيكانىڭ شارتارابىنا تاراپ ٷلگەردٸ. مۇنداي قارسىلىق تۋاتىنىن كٷتپەگەن ورتالىق كٶتەرٸلٸس جايىندا دۇرىس اقپارات تاراماۋىنا, ونى بۇزاقىلاردىڭ تەرتٸپسٸزدٸكتەرٸ ەتٸپ تٷسٸندٸرۋگە كٷللٸ يدەولوگييالىق قارۋىن جۇمىلدىردى. وداقتاس رەسپۋبليكالار ٸشتەن تىنعانمەن, الىس شەتەلدەر ٷنسٸز قالعان جوق. ەۆروپا ەلدەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ ازاماتتارى اتۋ جازاسى كەسٸلگەن كٶتەرٸلٸسشٸ قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ تاعدىرىنا اراشا تٷسٸپ, كسرو باسشىلىعىنا حات جولداپ جاتتى.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸندە ورىن العان اۋىر احۋالدىڭ بٸر ۇشى مەنٸڭ جەكە باسىما دا تيدٸ. 1986 جىلعى 25 جەلتوقساندا ٶتكەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسى اپپاراتىنىڭ پارتييا جينالىسىندا 17–18 جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى مەسەلە قارالدى. «تەرتٸپسٸزدٸكتەردٸڭ» مەن-جايى باياندامادا, جارىسسٶزدەردە الاڭعا شىققان جاستاردى ايىپتاۋ تۇرعىسىنان قوزعالىپ جاتتى. سوندا مەن دە جاق اشپاي قالا المادىم. مەن قۇقىق قورعاۋشى ورگان كٷشتەرٸ بەيبٸت جاستارعا شوقپار, ساپەر كٷرەكشەلەرٸ مەن ەسكەري ٸزشٸل يتتەردٸ جۇمساعانىن, سٶيتٸپ وزبىر جازالاۋشى دەڭگەيٸنە دەيٸن قۇلدىراعانىن اشىق ايتتىم, جۇمىسشى ۇجىمدارىنا بارعان جەكەلەگەن پارتييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ورتالىق كوميتەت پلەنۋمىنىڭ كادر جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸن «سەندەرگە باسشىنىڭ قازاق بولعانى ماڭىزدى ما, ەلدە دٷكەندەردە نان بولعانى ماڭىزدى ما» دەپ تٷسٸندٸرمەك بولعان قارادٷرسٸن, زالالدى سٶزدەرٸن سىنادىم. مەسەلەنٸ بايىپپەن, تەرەڭنەن ۇعۋعا شاقىردىم. دەمونسترانتتاردىڭ لەنيننٸڭ سۋرەتتەرٸ مەن ۇلت مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ سٶزدەرٸن كٶتەرٸپ شىققانىنا وي جٷگٸرتەيٸك, ينتەرناتسيوناليزم, شوۆينيزم, پاتريوتيزم, ۇلتشىلىق پەن ۇلتتىلىق ۇعىمدارىن اجىراتا بٸلەيٸك دەدٸم. قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن, بٸلٸم بەرۋ ورگاندارىنىڭ كەمشٸلٸكتەرٸن تٸلگە تيەك ەتٸپ, ناقتى مىسالدار كەلتٸردٸم [11, 30–35-بب.].
مەنٸڭ سٶزٸم بەلسەندٸ كوممۋنيستەردٸڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, ماعان ۇلتشىل دەگەن ايىپ تاعىلدى. سٶزٸمنٸڭ مەتٸنٸن بٸرنەشە دانا عىپ كٶبەيتٸپ, تيٸستٸ ورگاندارعا تابىستادى. ونى بەلگٸلٸ پارتييا باسشىلارىنىڭ بٸرٸ «رەۆوليۋتسييالىق سٶزگە» بالاپ [11, 63-ب.], كوممۋنيستٸڭ مۇنداي انتيپارتييالىق قىلىعىن اياقسىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتتى. مەسەلەنٸ قايتا قاراۋ ٷشٸن 1987 جىلعى 5 قاڭتاردا تاعى جينالىس ٶتتٸ, مەن العاشقى سىني سٶزٸم پارتييالىق قۇجاتتاردا تۇجىرىمدالعان تەورييالىق قيسىنداردان تۋىنداعانىن شەگەلەپ ايتا كەلە, تەرتٸپ ساقشىلارىنىڭ بەيبٸت دەمونسترانتتاردى ۇرىپ-سوعۋىن شىنىمەن دە ٶز كٶزٸممەن كٶرمەگەنٸمدٸ مويىندادىم [11, 49–51-بب.].
جالپى, مەن ٶزٸمنٸڭ قالىپتاسقان پٸكٸرلەردەن ٶزگەشە ويىمدى كٶشەدە ەمەس, پارتييا جينالىسىندا, «ٶتكٸر بۇرىشتاردى» اينالىپ ٶتپەۋگە ٷيرەتەتٸن پارتييا ەرەجەسٸنە ساي, كوممۋنيستەر ورتاسىندا ايتقان ەدٸم. الايدا اپپارات كوممۋنيستەرٸن مۇنداي قيسىن ويلاندىرعان جوق. ەرەكشە كٶزگە تٷسۋگە تىرىسقان بەلسەندٸنٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ارنايى كوميسسييا قۇرىلدى. كوميسسييا مٷشەلەرٸ سٶزٸمنٸڭ مەتٸنٸن ٶزدەرٸنشە بۇرمالاپ, تەكسەرگەن بولدى, تاققان جاساندى ايىپتارىن تٸزگەن قورىتىندى جاسادى [11, 55–58-بب.]. سوسىن مەنٸڭ مەسەلەمدٸ پارتبيۋرودا, ودان تاعى دا جالپى جينالىستا تالقىلادى, جينالىس شەشٸمٸن اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸ ٶزٸنٸڭ پارتكوميسسيياسىندا, بيۋروسىندا قارادى. نەتيجەسٸندە مەن پارتييالىق جەنە ەكٸمشٸلٸك قاتاڭ جازا الىپ تىندىم [11, 63-ب.]. اقتىعىڭدى دەلەلدەي المايتىن جاعداي وسىلاي مەنٸڭ ٶز باسىمنان دا ٶتكەندٸكتەن, سول كٷندەرٸ رەسپۋبليكادا «كٸشٸ 37-شٸ جىل» احۋالى ورناعانىن سەنٸممەن ايتا الامىن. كٶتەرٸلٸسكە تٸكەلەي سان-مىڭ قىز-جٸگٸتتٸڭ قاتىسقانى, كٶشەلەر مەن ورتالىق الاڭدا ولاردىڭ بيلٸك تاراپىنان ونداپ, جٷزدەپ سوققىعا جىعىلعانى, ۇستالىپ, تٷرمەگە, تەرگەۋگە تٷسكەنٸ, جۇمىستان, وقۋدان, تۇرعان جاتاقحانالارىنان شىعارىلعانى, قالادان قۋىلعانى, جٷزدەن استامىنىڭ تٷرلٸ مەرزٸمگە سوتتالعانى مەلٸم. حالىق دەپۋتاتى, اقىن مۇحتار شاحانوۆ باسقارعان پارلامەنتتٸك كوميسسييانىڭ دەرەكتەرٸنە قاراعاندا, «37 جىل» رۋحىندا جٷرگٸزٸلگەن رەپرەسسييالار تٷرلٸ ەكٸمشٸلٸك شارالارىمەن قاتار پارتييالىق جەنە كومسومولدىق تۇرعىدا جازالاۋ جولىمەن دە جالعاسقان. وسى وقيعاعا بٸلدٸرگەن كٶزقاراستارى ٷشٸن 52 ادام پارتييادان شىعارىلعان, 67-سٸنە پارتييالىق جازا بەرٸلگەن. جۇمىسشى جەنە ستۋدەنت جاستاردىڭ 406-سى كومسومولدان شىعارىلىپ, 404-ٸنە كومسومولدىق جازا قولدانىلعان [12, 13–24-بب.].
قاساڭ توتاليتارلىق جٷيەگە كٷللٸ كسرو بويىنشا بٸرٸنشٸ بولىپ قارسى شىعىپ, جانكەشتٸلٸكپەن ازاتتىق ٷنٸن كٶتەرگەن قازاق جاستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ باسقالاردى دا وياتتى. مەسكەۋ وزبىرلىعىنا قارسىلىقتار كاۆكازداعى, بالتىق جاعالاۋىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا ورىن الدى. ۇزاماي, كوممۋنيستٸك رەجيم تۇتاستىرعان توتاليتارلىق الىپ مەملەكەتتە تەگەۋرٸندٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەر جاسالدى. 1991 جىلى كەڭەستٸك ەلگە بٸرٸككەن وداقتاس رەسپۋبليكالار كسرو كونستيتۋتسيياسىنىڭ 72-شٸ بابىندا كٶزدەلگەن وداق قۇرامىنان ەركٸن شىعىپ كەتە الاتىن (ستاتيا 72. زا كاجدوي سويۋزنوي رەسپۋبليكوي سوحرانياەتسيا پراۆو سۆوبودنوگو ۆىحودا يز سسسر) [4] قۇقتارىن پايدالانىپ, ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتەرٸن جارييالادى.
سونىمەن, 1986 جىلعى قازاق ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ سەرپٸن بەرگەن ەرەن قۇبىلىستىڭ نەتيجەسٸندە كەڭەستٸك يمپەرييانى ۇستاپ تۇرعان كوممۋنيستٸك رەجيم قۇلادى.
تاريحي وقيعانىڭ دامۋى بارىسىندا كسرو-نىڭ ٶزٸ ىدىراپ قانا قويماي, تيٸسٸنشە, ونىڭ ەلەمدەگٸ ىقپالى شەكتەلدٸ. كسرو-نىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ەۆروپا مەملەكەتتەرٸنٸڭ بەيبٸتشٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸن 1955 جىلى ۆارشاۆادا تالقىلاعان مەجٸلٸستە قۇرىلعان سەگٸز ەۆروپالىق سوتسياليستٸك مەملەكەتتٸڭ ەسكەري وداعى – ۆارشاۆا كەلٸسٸمشارتى 1991 جىلى بٸرجولا كٷشٸن جويىپ, 36 جىل بويى دٷنيەدەگٸ ەسكەري كٷشتەردٸ ەكٸگە جارىپ كەلگەن ۇيىم تارقادى. سوۆەت وداعىنىڭ يدەولوگييالىق قۇرساۋىنان ازات بولعان ەلدەر ٶز مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارىن قايتا قارادى (ەكٸ نەمٸس مەملەكەتٸ بٸرٸكتٸ, چەحوسلوۆاكييا, يۋگوسلاۆييا فەدەراتسييالارى جەكە مەملەكەتتەرگە بٶلٸندٸ).
قازاقستانداعى 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ ەرٸك-جٸگەرٸ يدەولوگييالىق اۋىزدىقپەن تۇمشالانعان قاساڭ ەلدە وسىلايشا دەموكراتييالىق جاڭارۋعا جول اشىپ, ٶزارا دۇشپان ەسكەري لاگەرلەرگە بٶلٸنگەن بيپوليارلى ەلەمدە جاساندى قارسى تۇرۋشىلىقتى جوياتىن قۇبىلىستاردىڭ باستاۋىنا اينالدى.
بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ مٸندەتٸ توتاليتارلىق دەۋٸردەگٸ قازاق جاستارىنىڭ حالىقارالىق, دٷنيەجٷزٸلٸك مەنٸ بار جاسامپازدىققا جول سالىپ بەرگەن اقتىق قوزعالىسىن, سودان بەرٸ ۇلاسقان تاريحي ٷدەرٸستٸ تەرەڭ تٷسٸنۋ, سونداي-اق سول ورايدا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ەدٸل باعاسىن بٸلٸپ, ودان ساباق الۋ جەنە ونى ماقتان ەتە بٸلۋ بولماق.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعى مەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاعان كٶتەرٸلٸستٸڭ 30 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان, مەملەكەتتٸك ٸس-شارالار اۋقىمىندا ٶتٸپ وتىرعان «قازاقستانداعى جەلتوقسان (1986) كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تاريحي جەنە حالىقارالىق ماڭىزى» اتتى وسى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ەل بيلٸگٸنە, حالىقارالىق قاۋىمداستىققا جٷيەلٸ ۇسىنىستار بەرۋ ارقىلى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ناقتى عىلىمي جەنە ساياسي باعاسى تۇجىرىمدالۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسۋعا تيٸس.
بەيبٸت ورىنبەكۇلى قويشىباەۆ,
جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
ۇلت پورتالى
ەدەبيەت:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەنۇرانى. http://www.akorda.kz/ kz/state_symbols/kazakhstan_anthem
2. تاريحي كٶتەرٸلٸس حاقىندا //قويشىباەۆ ب. جەلتوقسان – سىن». پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا. – الماتى: رۋح بگ, 2016.
3. كونستيتۋتسييا (وسنوۆنوي زاكون) كازاحسكوي سوۆەتسكوي سوتسياليستيچەسكوي رەسپۋبليكي وت 20 اپرەليا 1978 گودا. http://www.worldstatesmen.org/Consitution_of_KazSSR-1978.pdf
4. كونستيتۋتسييا (وسنوۆنوي زاكون) سويۋزا سوۆەتسكيح سوتسياليستيچەسكيح رەسپۋبليك (پرينياتا نا ۆنەوچەرەدنوي سەدموي سەسسيي ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا سسسر دەۆياتوگو سوزىۆا 7 وكتيابريا 1977 گ.) http://base.garant.ru/1549448/
5. فورمى ناتسيونالنوگو دۆيجەنييا ۆ سوۆرەمەننىح گوسۋدارستۆاح: اۆسترو-ۆەنگرييا. روسسييا. گەرمانييا. پود رەد. ا.ي. كاستەليانسكوگو. – سپب.: وبششەستۆەننايا پولزا, 1910.
6. الاش قوزعالىسى. دۆيجەنيە الاش. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى. 1-ت. – الماتى: الاش, 2004.
7. قاھارلى 1916 جىل. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى. ٸ-ت. – الماتى: قازاقستان, 1998.
8. 1930-جىلدارعى اشارشىلىق: سەبەپتەرٸ, اۋقىمى, زارداپتارى // قويشىباەۆ ب. «ەدٸلەت» تۋىمەن شيرەك عاسىر. پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا. – الماتى: ابزال-اي, 2014.
9. گيمن سسسر. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%BD_ %D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0)
10. گيمن كازاحسكوي سسر. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%BD_ %D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A0
11. قويشىباەۆ ب. جەلتوقسان – سىن. پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا. – الماتى: رۋح بگ, 2016.
12. تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸڭ كەپٸلٸ. م. شاحانوۆپەن ەڭگٸمە // قويشىباەۆ ب. جەلتوقسان – سىن. پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا. – الماتى: رۋح بگ, 2016.
