Dúńgender qyrǵyny: Qazaqtyń batyr áielderi

Dúńgender qyrǵyny: Qazaqtyń batyr áielderi

Shyńjańdy qytai otaryna bermeý jolynda aianbai qan tókken qazaq halqynyń qandy tarihy búginderi birtindep ashyqqa shyǵyp jatyr. Jelikken qanisher dúngen bileýshisi Mabýfańnyń qoltyǵyna sý búrikken qytailar qanshama qazaq aýyldaryn túgeldei qyryp salǵany búgingi urpaqtarynyń áli esinde.

Tómende Úrimji aýdanynda turatyn zeinetker jazýshy Alqarnai Eskendirdiń sol qandy jyldarda erlik kórsetken qazaq áielderi jazǵan shaǵyn jazbasyn usynamyz.

1942 jyly Saidam oipatynń taýyndaǵy Qajyrada otyrǵan Meiramhanyń aýylyn Mabýfańynyń qalyń qoly tutqiyl basyp qalady. Beiǵam otyrǵan el qapyda qorshaýda qalady da, aýyl ázamattari bet-betine bas saýǵalap, aielder men balalar túgel qolǵa túsedi. Shabyndyǵa ushyraǵan eldiń ilikke jaraitynyn túgel qiydai sypyryp, mal-múlkin tegis talan-tarjylaǵan Mabýfańnyń jendetteri áielder men balalardy aldyǵa salyp, aidaýǵa jaramaǵan kari qurtań, shal-shaýqandardy naiza men túirep óltirip, artynan múrdelerdi ózenge tastaidi.

Olar Utymuryn degen jerge kelgende, Gansýdan Mahaidy basyp kelip, Qaradóń degen jerde otyrǵan Turdy batyr aýylynyń ústinen túsedi. Turdy batyr aýyly bir apta boiy sýsysz tandyr dalany basyp, aýyzdary sýǵa endi tigeni sol edi, Meiramhan aýylyn shapqan jaý olardy da shaýyp, qorǵasyn oqty jańbrsha tókti. Bul aýyldan qolǵa túskenderdi de burynǵy tutqyndarǵa qosyp, Mabýfań jendetteri shyǵysqa jalǵasty jylji berdi. Eki aýyldan qosylyp aidalǵan el Qulmutynyń Tam ózeni boiyna kelgende «Qatyn balashaǵamyzdan tiri aiyrlǵansha jaýlarmen aiqasyp, basymyzǵa birneshýin jastai ketbeimiz be» – dep Meiramhan aýylynń 40 neshe jigiti arttan qýyp jetip, jaý áskerlerimen qiiankesksi soǵys salady. Bir kún tolassz soǵysqanda olardyń úsheýinen basqasy túgel sheiit bolady. Osy bozdaǵan bozdaqtarymyzdyń ishinde marqqum Býraqandy Tam ózeninde qamaýda jatqan áielimen balarynyń kózinshe Mabýfańnyń qanisherleri keskilep óltiripti.

Rahymsyz áskerler qoldy bolǵan eldi aidaǵan beti Shinińge aparyp abaqtyǵa qamaidy. (Shiniń qalasy Chińhai ólkesinń ortalyǵy). Osy kezde Turdy batyrdyń áieli Báken bes-alty áieldi bastap, abaqtydan qashady. Bular kúndiz jasyrynyp, túnde júrip, ashyqqanda qurt-qońyz, jemtikke deiin jep, jartastyń qýysyna uiyqtap, birneshe ai degende Dolandaǵy qazaq aýyldaryna kelip qosylylady. Olardyń ajal aýyzynan aman-esen qutylýy qazaq aielderiniń qaisarlǵyn, ult namysyn qorǵaýdaǵy adal qasietin áigilep, urpaqtan urpaqqa jyr bolyp qala berdi.

1943 jyly Báti esimdi qazaq áieli túrme qaraýylyn býyndyryp óltirip, atyna minip qashady. Biraq, baiqus áiel jol bilmegendikten qanisherlerdiń qolyna qaita túsipti.

Shashaq – Rýy sherýshi Jaqsylyq degen kisiniń qyzy . 1942 jyly Turdy batyr aýyly Gansý jerinen qotaryla kóship, jarym aiǵa jýyq ýaqytta Qaradoń, Utymuryn degen jerge kelip at damyldatyp, neshe kúndik shól azabynan qutylyp aýyzdary endi as-sýǵa tie bergende Mabýfań jendetteri saý etip jetip keledi de, beikúná elge oq jaýdyryp qynadai qyrady. Esi shyqqan el jan-jaqqa bytyrai qashady. Turdy batyr bastaǵan birqansha azamattar jaýmen aiqasyp, túgel sheiit bolady.

Osy apalas-tópeleste Shashaqtyń kúieýi qoi baǵyp ketken eki ulyn izdep shyǵyp, qopaly qamysqa baryp tyǵylady, al Shashaq jeti jasar uly Baiǵuzar ekeýi jaý qolyna tusip, Qajyradan aidalyp kele jatqan Meiramhan aýylyndaǵy áielderdiń qataryna qosylady. Jol boiy ol qalai qashý týraly oi oilaýmen bolady. Ózine bergen nanynyń jarymyn jol shetine tastap otyrady. Bir kúni olar bir úlken ózenniń jaǵasyna kelip qonady. Aryp-ashqan aidaýdaǵy el de, áskerler de óz-ózderimen bolǵanda, balasyn qoltyǵyna qysqan Shashaq tereń ózenge qoiyp ketedi.

Ol ózennen bes shaqyrymdai jerge barǵanda jaǵaǵa ázer shyǵyp baspalap júrip, ózderiniń júrgen jolynyń sorabyn taýyp alyp, ár jerde ozi tastaǵan nandy taýyp alyp, aýjal qylyp alǵa tarta beredi. Jut jeti aǵaiyndy ǵoi, jol boiynda ol taǵy Mabýfańnyń mal aidaǵan áskerlerine jolyǵyp qalyp qaitadan qoldy bolady. Bul joly Shashaq ózin erkin ustap, elin taba almai júrgen keiipte bolady. Bularǵa qosylǵanyna qýanǵan beine kórsetedi. Áskerler bir araǵa damyldaǵanda kúndizgi oiǵa alǵan jospary boiynsha áskerlerdiń bireýiniń atyn minip qasha jóneledi. Artyna da qaramaidy, aqyry kúieýin taýyp eline kelip qosylady.

Sol Shashaqtyń balalary qazir Aqsai aýdanynda bir-bir aýyl boldy. Tórkinderi Barkól aýdanynda turady.

1949 jylydyń qazan aiynda, Gansýdyń Shýshańhý degen jerinde otyrǵan taǵy bir beiǵam el tutqiyl qaýmalaǵan jaý áskeriniń qorshaýynda qalady. Aýyl adamdarynyń bir bólimi qorshaýdy buzyp, qashyp shyǵady da, Sarǵaljyń degen ózenniń jaǵasyna kelip damyldaidy. Biraq, izge túsken qýǵynshylar bosqyn el shaiǵa endi otyra bergende, saý etip kelip, eki jaq atysyp ketedi. «Soiyl sorylyǵa buryn tiedi» demekshi, Sheken degen áieldiń jalǵyz júk artqan atany oq tiip ólip, basqa aiaq artar eshtemesi qalmaǵan soń, Tálip, Halyq degen eki balasyn qoltyqtap, bir saidy órlegen beti, sai basyndaǵy buta-búgeni mol qorym tastyń arasyna sińip ketedi. Ertesi sáskege deiin ashyqqa shyqpai baspalap jatyp, ózderin izdep keler degen dámemen kúieýi Bekeidi kútedi. Qansha kútse de eshkim kelmeidi.

Kúzdiń qara sýyǵyna dirdektep tońǵan ári ashyqqan balalar qyńqyldap Shekenniń mazasyn ala bergen soń, táýekelge bel býǵan ol eki balasyn jartas qýysyna jasyryp qoiyp, kúieýin izdep, keshegi jaý shapqan jurtqa qarai jolǵa shyǵady. Shabyndyǵa ushyraǵan jurtqa kelgende, ol shashylyp jatqan ydys-aiaq, eski qurym kigiz, japyrylǵan shelek siiaqty usaq-túiek nárseler arasynan kerekke jaraityndai birdemelerdi alyp, taýǵa qarai kele jatqan jolynda, alasa jyrashyqta denesi jartylai kórinip jatqan múrdeni kóredi. «Bekei bolyp júrmesin» degen qorqynyshpen melshiip az túradi da, múrdeniń janana keledi. Múrdeniń aiaǵyna kigen etigi men, ústine kigen shapanyna qarap ol óz aýylyndaǵy Shatyrhan degen jigit ekenin biledi. Aǵyl-tegil jylaǵan ol Shatyrhannyń múrdesin qaityp qiyp kete alsyn, múrdeniń qasyndaǵy qumnan shuqanaq qazyp sol araǵa jerleidi de: «Qosh! Mahsharda kezigelik!» – dep jylaǵan beti balalarynyń qasyna qaityp keledi.

Qasqyry ulyp, aiýy aqyrǵan súrkeili dalada olarǵa jyrtqysh ańdardan basqa jaý joq edi. Qý qulqyn úshin qoiannyń jymyna, shyl-kekiliktiń uiasyna tuzaq quryp, taý úńgirin panalap kúnderin kóre berdi. Bastabynda bireý-mireý izdep keler degen úmitpen astarǵa kóz sálýmen boldy. Alaida eshikim izdep kelmei, kúderi de úzile bastaidy. Jabaiylyq turmysqa da aqyryn-aqyryn boiy úiirlese bastaidy. Tipti, jyrtqyshtardyń aýyzyndaǵy elikti, buǵyny, taý eshkini bútin kúiinde tartyp alady. Balalaryn qoltyqtap júrip, aiaǵy jetken jerden azyq izdeidi.

Qys ótip, kókteminiń sylbyr balshyǵy kepken soń, eki balasyn qoltyqtap Altyn taýdyń qubylmaly klimatymen alysa júrip, elin izdeýge belin býady. Ol osylai kósh ketken baǵytpen júre berdi. Júre-júre 1951 jyly mamyrda el shetine áreń ilinedi. Alǵashynda birneshe mońǵol malshylary ush bebaqty taýyp alyp, aýyldaryna alyp keledi. Onyń qazaq ekenin bilgen soń mońǵoldar sol aradaǵy qazaqtarǵa úgit aityp júretin Aqynqoja atty jigitke ertip keledi. Aqynqoja mán-jaidy ábden bilgen soń Shekendi Chińhai ólkesiniń Shapsha aýdanyna ertip ákeledi. Úkimet jaq Gansýmen Chińhaida bosqyn qazaqtardy osy araǵa jiyp jatqan eken, olarǵa qamqor bolyp, bir aýyzdy úi, kórpe-jastyq, ydys-aiaq qatarly turmystyq búiymdarmen qamdaidy. Aqynqoja basqa jerlerdegi qazaqtar arasynan jón surai júrip, bir jarym ai degende Shekenniń joldasy Bákeidi izdep taýyp, olardy aman-saý qaýyshtyrǵan. Ásilinde, Bákei aǵasy Muhtar ekeýi Sarǵaljyńdaǵy qyrǵynan aman qutylyp, qytaidyń kommýnistik azattyq armiiasyna jolyǵyp qalady. Azattyq armiia olardy Shinińge ákelip, zaýytqa jumyshylyqqa ornalastyrǵan eken.

1952 jyly Bákei batys terstik eresekter ýniversitetiniń qysqa merzimdi kýrsyn taýysyp, 1953 jyly Qulmutyǵa qyzmetke turady. 1957 jyly ata mekenderi Altaidyń Koktoǵai aýdanyna qonys aýdardy.

Daiyndaǵan: Ularbek Dáleiuly

baq.kz