شىڭجاڭدى قىتاي وتارىنا بەرمەۋ جولىندا ايانباي قان تٶككەن قازاق حالقىنىڭ قاندى تاريحى بٷگٸندەرٸ بٸرتٸندەپ اشىققا شىعىپ جاتىر. جەلٸككەن قانٸشەر دٷنگەن بيلەۋشٸسٸ مابۋفاڭنىڭ قولتىعىنا سۋ بٷرٸككەن قىتايلار قانشاما قازاق اۋىلدارىن تٷگەلدەي قىرىپ سالعانى بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارىنىڭ ەلٸ ەسٸندە.
تٶمەندە ٷرٸمجٸ اۋدانىندا تۇراتىن زەينەتكەر جازۋشى القارناي ەسكەندٸردٸڭ سول قاندى جىلداردا ەرلٸك كٶرسەتكەن قازاق ەيەلدەرٸ جازعان شاعىن جازباسىن ۇسىنامىز.
1942 جىلى سايدام ويپاتىنڭ تاۋىنداعى قاجىرادا وتىرعان مەيرامحانىڭ اۋىلىن مابۋفاڭىنىڭ قالىڭ قولى تۇتقيىل باسىپ قالادى. بەيعام وتىرعان ەل قاپىدا قورشاۋدا قالادى دا, اۋىل ەزاماتتارٸ بەت-بەتٸنە باس ساۋعالاپ, ايەلدەر مەن بالالار تٷگەل قولعا تٷسەدٸ. شابىندىعا ۇشىراعان ەلدٸڭ ٸلٸككە جارايتىنىن تٷگەل قيىداي سىپىرىپ, مال-مٷلكٸن تەگٸس تالان-تارجىلاعان مابۋفاڭنىڭ جەندەتتەرٸ ەيەلدەر مەن بالالاردى الدىعا سالىپ, ايداۋعا جاراماعان كارٸ قۇرتاڭ, شال-شاۋقانداردى نايزا مەن تٷيرەپ ٶلتٸرٸپ, ارتىنان مٷردەلەردٸ ٶزەنگە تاستايدٸ.
ولار ۇتىمۇرىن دەگەن جەرگە كەلگەندە, گانسۋدان ماحايدى باسىپ كەلٸپ, قارادٶڭ دەگەن جەردە وتىرعان تۇردى باتىر اۋىلىنىڭ ٷستٸنەن تٷسەدٸ. تۇردى باتىر اۋىلى بٸر اپتا بويى سۋسىسز تاندىر دالانى باسىپ, اۋىزدارى سۋعا ەندٸ تيگەنٸ سول ەدٸ, مەيرامحان اۋىلىن شاپقان جاۋ ولاردى دا شاۋىپ, قورعاسىن وقتى جاڭبرشا تٶكتٸ. بۇل اۋىلدان قولعا تٷسكەندەردٸ دە بۇرىنعى تۇتقىندارعا قوسىپ, مابۋفاڭ جەندەتتەرٸ شىعىسقا جالعاستى جىلجي بەردٸ. ەكٸ اۋىلدان قوسىلىپ ايدالعان ەل قۇلمۇتىنىڭ تام ٶزەنٸ بويىنا كەلگەندە «قاتىن بالاشاعامىزدان تٸرٸ ايىرلعانشا جاۋلارمەن ايقاسىپ, باسىمىزعا بٸرنەشۋٸن جاستاي كەتبەيمٸز بە» – دەپ مەيرامحان اۋىلىنڭ 40 نەشە جٸگٸتٸ ارتتان قۋىپ جەتٸپ, جاۋ ەسكەرلەرٸمەن قييانكەسكسٸ سوعىس سالادى. بٸر كٷن تولاسسز سوعىسقاندا ولاردىڭ ٷشەۋٸنەن باسقاسى تٷگەل شەيٸت بولادى. وسى بوزداعان بوزداقتارىمىزدىڭ ٸشٸندە مارققۇم بۋراقاندى تام ٶزەنٸندە قاماۋدا جاتقان ەيەلٸمەن بالارىنىڭ كٶزٸنشە مابۋفاڭنىڭ قانٸشەرلەرٸ كەسكٸلەپ ٶلتٸرٸپتٸ.
راحىمسىز ەسكەرلەر قولدى بولعان ەلدٸ ايداعان بەتٸ شينيڭگە اپارىپ اباقتىعا قامايدى. (شينيڭ قالاسى چيڭحاي ٶلكەسٸنڭ ورتالىعى). وسى كەزدە تۇردى باتىردىڭ ەيەلٸ بەكەن بەس-التى ەيەلدٸ باستاپ, اباقتىدان قاشادى. بۇلار كٷندٸز جاسىرىنىپ, تٷندە جٷرٸپ, اشىققاندا قۇرت-قوڭىز, جەمتٸككە دەيٸن جەپ, جارتاستىڭ قۋىسىنا ۇيىقتاپ, بٸرنەشە اي دەگەندە دولانداعى قازاق اۋىلدارىنا كەلٸپ قوسىلىلادى. ولاردىڭ اجال اۋىزىنان امان-ەسەن قۇتىلۋى قازاق ايەلدەرٸنٸڭ قايسارلعىن, ۇلت نامىسىن قورعاۋداعى ادال قاسيەتٸن ەيگٸلەپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جىر بولىپ قالا بەردٸ.
1943 جىلى بەتي ەسٸمدٸ قازاق ەيەلٸ تٷرمە قاراۋىلىن بۋىندىرىپ ٶلتٸرٸپ, اتىنا مٸنٸپ قاشادى. بٸراق, بايقۇس ەيەل جول بٸلمەگەندٸكتەن قانٸشەرلەردٸڭ قولىنا قايتا تٷسٸپتٸ.
شاشاق – رۋى شەرۋشٸ جاقسىلىق دەگەن كٸسٸنٸڭ قىزى . 1942 جىلى تۇردى باتىر اۋىلى گانسۋ جەرٸنەن قوتارىلا كٶشٸپ, جارىم ايعا جۋىق ۋاقىتتا قارادوڭ, ۇتىمۇرىن دەگەن جەرگە كەلٸپ ات دامىلداتىپ, نەشە كٷندٸك شٶل ازابىنان قۇتىلىپ اۋىزدارى ەندٸ اس-سۋعا تيە بەرگەندە مابۋفاڭ جەندەتتەرٸ ساۋ ەتٸپ جەتٸپ كەلەدٸ دە, بەيكٷنە ەلگە وق جاۋدىرىپ قىناداي قىرادى. ەسٸ شىققان ەل جان-جاققا بىتىراي قاشادى. تۇردى باتىر باستاعان بٸرقانشا ازاماتتار جاۋمەن ايقاسىپ, تٷگەل شەيٸت بولادى.
وسى اپالاس-تٶپەلەستە شاشاقتىڭ كٷيەۋٸ قوي باعىپ كەتكەن ەكٸ ۇلىن ٸزدەپ شىعىپ, قوپالى قامىسقا بارىپ تىعىلادى, ال شاشاق جەتٸ جاسار ۇلى بايعۇزار ەكەۋٸ جاۋ قولىنا تۇسٸپ, قاجىرادان ايدالىپ كەلە جاتقان مەيرامحان اۋىلىنداعى ەيەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلادى. جول بويى ول قالاي قاشۋ تۋرالى وي ويلاۋمەن بولادى. ٶزٸنە بەرگەن نانىنىڭ جارىمىن جول شەتٸنە تاستاپ وتىرادى. بٸر كٷنٸ ولار بٸر ٷلكەن ٶزەننٸڭ جاعاسىنا كەلٸپ قونادى. ارىپ-اشقان ايداۋداعى ەل دە, ەسكەرلەر دە ٶز-ٶزدەرٸمەن بولعاندا, بالاسىن قولتىعىنا قىسقان شاشاق تەرەڭ ٶزەنگە قويىپ كەتەدٸ.
ول ٶزەننەن بەس شاقىرىمداي جەرگە بارعاندا جاعاعا ەزەر شىعىپ باسپالاپ جٷرٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ جٷرگەن جولىنىڭ سورابىن تاۋىپ الىپ, ەر جەردە وزٸ تاستاعان ناندى تاۋىپ الىپ, اۋجال قىلىپ العا تارتا بەرەدٸ. جۇت جەتٸ اعايىندى عوي, جول بويىندا ول تاعى مابۋفاڭنىڭ مال ايداعان ەسكەرلەرٸنە جولىعىپ قالىپ قايتادان قولدى بولادى. بۇل جولى شاشاق ٶزٸن ەركٸن ۇستاپ, ەلٸن تابا الماي جٷرگەن كەيٸپتە بولادى. بۇلارعا قوسىلعانىنا قۋانعان بەينە كٶرسەتەدٸ. ەسكەرلەر بٸر اراعا دامىلداعاندا كٷندٸزگٸ ويعا العان جوسپارى بويىنشا ەسكەرلەردٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ اتىن مٸنٸپ قاشا جٶنەلەدٸ. ارتىنا دا قارامايدى, اقىرى كٷيەۋٸن تاۋىپ ەلٸنە كەلٸپ قوسىلادى.
سول شاشاقتىڭ بالالارى قازٸر اقساي اۋدانىندا بٸر-بٸر اۋىل بولدى. تٶركٸندەرٸ باركٶل اۋدانىندا تۇرادى.
1949 جىلىدىڭ قازان ايىندا, گانسۋدىڭ شۋشاڭحۋ دەگەن جەرٸندە وتىرعان تاعى بٸر بەيعام ەل تۇتقيىل قاۋمالاعان جاۋ ەسكەرٸنٸڭ قورشاۋىندا قالادى. اۋىل ادامدارىنىڭ بٸر بٶلٸمٸ قورشاۋدى بۇزىپ, قاشىپ شىعادى دا, سارعالجىڭ دەگەن ٶزەننٸڭ جاعاسىنا كەلٸپ دامىلدايدى. بٸراق, ٸزگە تٷسكەن قۋعىنشىلار بوسقىن ەل شايعا ەندٸ وتىرا بەرگەندە, ساۋ ەتٸپ كەلٸپ, ەكٸ جاق اتىسىپ كەتەدٸ. «سويىل سورىلىعا بۇرىن تيەدٸ» دەمەكشٸ, شەكەن دەگەن ەيەلدٸڭ جالعىز جٷك ارتقان اتانى وق تيٸپ ٶلٸپ, باسقا اياق ارتار ەشتەمەسٸ قالماعان سوڭ, تەلٸپ, حالىق دەگەن ەكٸ بالاسىن قولتىقتاپ, بٸر سايدى ٶرلەگەن بەتٸ, ساي باسىنداعى بۇتا-بٷگەنٸ مول قورىم تاستىڭ اراسىنا سٸڭٸپ كەتەدٸ. ەرتەسٸ سەسكەگە دەيٸن اشىققا شىقپاي باسپالاپ جاتىپ, ٶزدەرٸن ٸزدەپ كەلەر دەگەن دەمەمەن كٷيەۋٸ بەكەيدٸ كٷتەدٸ. قانشا كٷتسە دە ەشكٸم كەلمەيدٸ.
كٷزدٸڭ قارا سۋىعىنا دٸردەكتەپ توڭعان ەرٸ اشىققان بالالار قىڭقىلداپ شەكەننٸڭ مازاسىن الا بەرگەن سوڭ, تەۋەكەلگە بەل بۋعان ول ەكٸ بالاسىن جارتاس قۋىسىنا جاسىرىپ قويىپ, كٷيەۋٸن ٸزدەپ, كەشەگٸ جاۋ شاپقان جۇرتقا قاراي جولعا شىعادى. شابىندىعا ۇشىراعان جۇرتقا كەلگەندە, ول شاشىلىپ جاتقان ىدىس-اياق, ەسكٸ قۇرىم كيگٸز, جاپىرىلعان شەلەك سيياقتى ۇساق-تٷيەك نەرسەلەر اراسىنان كەرەككە جارايتىنداي بٸردەمەلەردٸ الىپ, تاۋعا قاراي كەلە جاتقان جولىندا, الاسا جىراشىقتا دەنەسٸ جارتىلاي كٶرٸنٸپ جاتقان مٷردەنٸ كٶرەدٸ. «بەكەي بولىپ جٷرمەسٸن» دەگەن قورقىنىشپەن مەلشيٸپ از تٷرادٸ دا, مٷردەنٸڭ جانانا كەلەدٸ. مٷردەنٸڭ اياعىنا كيگەن ەتٸگٸ مەن, ٷستٸنە كيگەن شاپانىنا قاراپ ول ٶز اۋىلىنداعى شاتىرحان دەگەن جٸگٸت ەكەنٸن بٸلەدٸ. اعىل-تەگٸل جىلاعان ول شاتىرحاننىڭ مٷردەسٸن قايتىپ قيىپ كەتە السىن, مٷردەنٸڭ قاسىنداعى قۇمنان شۇقاناق قازىپ سول اراعا جەرلەيدٸ دە: «قوش! ماحشاردا كەزٸگەلٸك!» – دەپ جىلاعان بەتٸ بالالارىنىڭ قاسىنا قايتىپ كەلەدٸ.
قاسقىرى ۇلىپ, ايۋى اقىرعان سٷركەيلٸ دالادا ولارعا جىرتقىش اڭداردان باسقا جاۋ جوق ەدٸ. قۋ قۇلقىن ٷشٸن قوياننىڭ جىمىنا, شىل-كەكٸلٸكتٸڭ ۇياسىنا تۇزاق قۇرىپ, تاۋ ٷڭگٸرٸن پانالاپ كٷندەرٸن كٶرە بەردٸ. باستابىندا بٸرەۋ-مٸرەۋ ٸزدەپ كەلەر دەگەن ٷمٸتپەن استارعا كٶز سەلۋمەن بولدى. الايدا ەشٸكٸم ٸزدەپ كەلمەي, كٷدەرٸ دە ٷزٸلە باستايدى. جابايىلىق تۇرمىسقا دا اقىرىن-اقىرىن بويى ٷيٸرلەسە باستايدى. تٸپتٸ, جىرتقىشتاردىڭ اۋىزىنداعى ەلٸكتٸ, بۇعىنى, تاۋ ەشكٸنٸ بٷتٸن كٷيٸندە تارتىپ الادى. بالالارىن قولتىقتاپ جٷرٸپ, اياعى جەتكەن جەردەن ازىق ٸزدەيدٸ.
قىس ٶتٸپ, كٶكتەمٸنٸڭ سىلبىر بالشىعى كەپكەن سوڭ, ەكٸ بالاسىن قولتىقتاپ التىن تاۋدىڭ قۇبىلمالى كليماتىمەن الىسا جٷرٸپ, ەلٸن ٸزدەۋگە بەلٸن بۋادى. ول وسىلاي كٶش كەتكەن باعىتپەن جٷرە بەردٸ. جٷرە-جٷرە 1951 جىلى مامىردا ەل شەتٸنە ەرەڭ ٸلٸنەدٸ. العاشىندا بٸرنەشە موڭعول مالشىلارى ۇش بەباقتى تاۋىپ الىپ, اۋىلدارىنا الىپ كەلەدٸ. ونىڭ قازاق ەكەنٸن بٸلگەن سوڭ موڭعولدار سول اراداعى قازاقتارعا ٷگٸت ايتىپ جٷرەتٸن اقىنقوجا اتتى جٸگٸتكە ەرتٸپ كەلەدٸ. اقىنقوجا مەن-جايدى ەبدەن بٸلگەن سوڭ شەكەندٸ چيڭحاي ٶلكەسٸنٸڭ شاپشا اۋدانىنا ەرتٸپ ەكەلەدٸ. ٷكٸمەت جاق گانسۋمەن چيڭحايدا بوسقىن قازاقتاردى وسى اراعا جيىپ جاتقان ەكەن, ولارعا قامقور بولىپ, بٸر اۋىزدى ٷي, كٶرپە-جاستىق, ىدىس-اياق قاتارلى تۇرمىستىق بٷيىمدارمەن قامدايدى. اقىنقوجا باسقا جەرلەردەگٸ قازاقتار اراسىنان جٶن سۇراي جٷرٸپ, بٸر جارىم اي دەگەندە شەكەننٸڭ جولداسى بەكەيدٸ ٸزدەپ تاۋىپ, ولاردى امان-ساۋ قاۋىشتىرعان. ەسٸلٸندە, بەكەي اعاسى مۇحتار ەكەۋٸ سارعالجىڭداعى قىرعىنان امان قۇتىلىپ, قىتايدىڭ كوممۋنيستٸك ازاتتىق ارميياسىنا جولىعىپ قالادى. ازاتتىق ارمييا ولاردى شينيڭگە ەكەلٸپ, زاۋىتقا جۇمىشىلىققا ورنالاستىرعان ەكەن.
1952 جىلى بەكەي باتىس تەرستٸك ەرەسەكتەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قىسقا مەرزٸمدٸ كۋرسىن تاۋىسىپ, 1953 جىلى قۇلمۇتىعا قىزمەتكە تۇرادى. 1957 جىلى اتا مەكەندەرٸ التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قونىس اۋداردى.
دايىنداعان: ۇلاربەك دەلەيۇلى
baq.kz
