Kúni keshe Qazaqstan Premer-Ministri Asqar Mamin Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia otyrysyn ótkizdi. Onda Latyn grafikasyndaǵy jańa jetildirilgen qazaq álipbii jariialanǵan bolatyn. Osyǵan orai qoǵam qairatkeri Dos Kóshimnen latyn álipbiine kóshýge qatysty pikirin bilgen edik, dep jazady QazAqparat agenttigi.
- Dos Qalmahanuly, qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshý qandai qajettilikten týyndap otyr? Aldymen osyǵan qatysty pikirińizdi bilsek...
- Negizgi maqsat – bul ózimizdiń fonetikalyq júiemizdi durystaý. Sebebi, kirillitsa arqyly tilimizdi buzyp aldyq. Óitkeni, kirillitsada bizdiń artikýliatsiiamyzda joq dybystar boldy da tól dybystarymyz ekinshi orynǵa túsip qaldy. Jalpy, menińshe, 42 árip, 37 dybys bar el álemde joq siiaqty. Bizge 1939 jyly orys álipbiin berdi jáne soǵan ózimizdiń tól dybystarymyzdy qosqan edik. Sondyqtan bizdiń osy kúnge deiingi álipbiimiz – kirillitsa orys-qazaq álipbii. Bul qazaq álipbii emes. Sol sebepti ózimizdiń qazaq álipbiin jasaýǵa, kóshýge týra kelip otyr. Muny 1939 jyldan beri tilshi ǵalymdarymyz «qazaq álipbii» emes dep ashyq aityp keledi. Soǵan endi ǵana qolymyz jetip otyr.
- QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen 2017 jyly qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jumystary bastalǵany belgili. Odan keiin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy 21 qazandaǵy latyn grafikasy negizinde qazaq tili álipbiin jetildirý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý aiasynda álipbidiń 40-tan astam nusqasy ázirlenipti. Sol 40-tan astam nusqanyń birde-biri nelikten bekitilmedi?
- Umytpasam, 2017 jyldyń qyrkúieginde Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń basshysy Erbol Tileshov alǵashqy álipbidi Parlament qabyrǵasynda tanystyryp, kórsetken bolatyn. Bul nusqadaǵy úlken kemshilik - digraftar. Qatelespesem, 8 árip 2 tańbamen beriletin. Bul óte qolaisyz edi. Sondyqtan basqa nusqalaryn izdedik. Sóitip kele qarasha aiynda Prezidentpen kezdesýden keiin ekinshi nusqa ázirlendi. Onyń da óz kemshilikteri anyqtaldy. Iaǵni, áripterdiń ústine qoiylatyn belgiler, apostroftar kóp boldy. Qysqasy árip ústindegi belgilerdiń kóptigi kemshilik sanaldy. Iá, birli-ekili áriptiń ústine apostroftar bolatyn da shyǵar. Biraq, onyń kóp bolýy qolaisyzdyq týdyrady. Sondyqtan osy ýaqytqa deiin ony durystaýmen boldyq. Shyndyǵyna kelgende álipbii daiyndaýdyń ózine 4 jylǵa jýyq ýaqyt ketti. Degenmen, asyǵatyn eshteńe de joq. Álipbiimizdi asyqpai daiyndap alǵanymyz durys dep oilaimyn. Al alǵashqy nusqalarynyń báriniń ótpeý sebebi tolyq jetildirilmegendiginde bolyp tur. Bul protsess ekendigin túsinýimiz kerek.
- Keshegi Úkimet basshysynyń tóraǵalyǵymen ótken jiynda jańa jetildirilgen qazaq álipbii maquldanǵany belgili. Degenmen oǵan kezeń-kezeńmen kóshý 2023 jyldan bastalyp, 2031 jylǵa deiingi aralyqqa josparlanyp otyr. Ýaqytty munshalyqty uzaqqa sozý ne úshin qajet?
- 2000 jyly Ázerbaijanda ótken sailaýǵa baiqaýshylar missiiasynyń quramynda bolyp barǵanym esimde. Ázerbaijan Abýlfaz Elchibei Prezident bolyp turǵan kezde latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbige 1991 jyly kóshýdi bastap, endi aiaqtap jatqan sát eken. Jańa álipbige tolyq kóshý protsesi 9 jylǵa sozylypty. Birde ózim toqtaǵan qonaq úidiń tómengi qabatyna túsip, gazet satatyn arnaýly dúńgirshekke bardym. Sonda baiqaǵanym, dúńgirshektegi 5 gazettiń ekeýi latyn grafikasynda, al úsheýi kirillitsamen basyp shyǵarylǵan. Al bul Ázerbaijan latyn álipbiine kóshkennen keiingi toǵyzynshy jylda bolǵan oqiǵa. Munan bólek, kóshelerde jazbalardyń keibiri latyn álipbiimen, keibiri kirillitsamen jazylyp turǵanyn baiqadym. Demek, bul - úlken, uzaq ýaqytqa sozylatyn protsess. Menińshe, muny asyqtyrýdyń da esh qajeti joq siiaqty. Sebebi, latyn álipbiine kóshý 2-3 jyldyń ishinde bola qoiady degenge óz basym senbeimin. Uzaqqa sozylady. Bir anyǵy, biz endi keiin qaiyrylmaimyz. Osy protsess toqtaýsyz júredi. Iaǵni, «kirillitsaǵa oralý» degen oidyń ózi bolmaýy tiis. Aqyryndap, ózimizdiń daiyndyǵymyzǵa sai, kezeń-kezeńmen júzege asyrǵanymyz ońdy bolady. Iá, uzaqqa sozylady. Biraq, odan qashpaýymyz kerek.
- Suhbatyńyzǵa raqmet!
