Jaqynda «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» atty joba aiasynda Qazaqstan halqy Assambliasynyń ǵylymi-saraptama keńesiniń múshesi, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qairatker Dos Kóshim Oral qalasynda jumys sarapymen boldy. Sonda oraiy kelgende suhbatqa tartyp, memlekettik til ahýaly jóninde birneshe saýal qoiýǵa múmkindik aldyq.
– Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Bórli, Zelenov, Terekti aýdandarynda jáne Oral qalasynda orys tildi aýditoriiamen birneshe kezdesý ótkizdińiz. Jalpy joba maqsaty ne? Tarqatyp aitsańyz.
– Táýelsizdik alǵaly qazaq tiliniń ahýaly kún tártibinen túsken emes. Bir tańqalarlyǵy, orys tildi qaýym osy máseleden tys qalyp jatady. Memlekettik til, túptiń túbinde, tuǵyryna qonatyny aidan anyq. Bizdiń maqsatymyz – orys tildi aýditoriiaǵa osyny túsindirý, oilandyrý. Olar 27 jyl ishinde qazaq tilin úirenýge nege qulshynys bildirmedi? Álde memleket tarapynan qoldaý jetpei jatyr ma? Qandai usynystar bar? Mine, olar bul másele jaiynda oilanǵysy kelmeidi. Kóz juma qaraidy. Eń bolmasa, mundai beijailyq urpaǵynyń bolashaǵyna eleýli áser etetinin bilýi qajet qoi. Qazirgi ýaqytta qazaqtardyń sany 70 paiyzǵa jetti. Qazaq tildi kontent kóbeiýde. Sondyqtan orys tildi azamattar aldynda qos tildiliktiń qoǵamda mereii ústem bola bermeitinin aitýdy maqsat tuttyq.
Bul jobany, aldymen, birneshe jyl buryn «Ult taǵdyry» qozǵalysy óz qarjysyna qolyna aldy. Keiin Qazaq halqy Assambleiasy qoldady. Qazirgi ýaqytta QR Mádeniet jáne sport ministrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saiasi komitetiniń qarjylandyrýymen úsh jyldyq startegiialyq joba esebinde júzege asýda. Elimizdiń orys tildi aimaqtarynda 2014 jyldan beri jalpy sany seksennen astam is-sharalar (dóńgelek ústelder, kezdesý-seminarlar) uiymdastyryldy. Meniń oiymsha, munyń bári áli jetkiliksiz sekildi. Sebebi osy máseleni árbir orys tildi azamattyń aldyna qoiyp, oǵan oi salǵym keledi.
– Bizdiń oblystaǵy aýditoriia qandai? Salystyrmaly túrde qandai oi túidińiz?
– Batys Qazaqstan oblysy boiynsha memlekettik til tóńireginde aitarlyqtai másele kórip otyrǵanym joq. Turǵyndarynyń kóbi orys tildi bolyp esepteletin aýdandarda ótken kezdesýde kóbine aralas aýditoriia boldy. Úshten biri – taza orys tildiler dep alǵannyń ózinde, basqasy – qos tildi erkin meńgergender ekeni anyq. Qaita osy óńirde qazaq tildi orta basym sekildi. Qazaq tilin meńgerem degender úshin kúndelikti sóilesetin, pikir almasatyn qaýym bar. Al Qostanai, Pavlodar oblystarynyń turǵyndary qazaqsha tildesetin orta joqtyǵyn alǵa tartady. Ol aimaqtarda, ókinishke orai, qazaqtardyń basym kópshiligi orystildi bolyp ketken... Negizinde Oral qalasynda sońǵy ýaqytta oń ózgerister, máselen, jastardyń kóbi qazaqsha sóilesetini baiqalady. Biraq kóshe jáne dúken ataýlarynan orys tiliniń yqpaly bar ekenin jasyrýǵa bolmaidy. Demek, bul jaqta qazaq tilin bile otyryp, orys tilinde sóileý qalypty ádetke, sánge ainalyp ketken.
– Memlekettik til tóńiregindegi túiitkilderdi sheshý úshin qandai sharalardy qolǵa alý kerek?
– Ár aimaqta bolǵan kezdesýlerde halyq tarapynan túrli usynys-pikirler aitylyp jatady. Olardy saraptap ministrlikke joldap otyrmyz. Barlyq salada qazaq tilin damytý tetikterin retteýdiń eń tiimdi joly – jańa «Memlekettik til týraly» zań qabyldaý. Quqyqtyq memlekette barlyq másele zań aiasynda sheshilýi tiis. Osy ýaqytqa deiin postkeńestik elder bul baǵytta bir emes, birneshe zań shyǵardy. Máselen, Latviia 1989 jyly shyǵarǵan «Memlekettik til» týraly zańyn, qoǵamdaǵy tildik jaǵdaidyń ózgergenin eskerip, 2004 jáne 2015 jyldary qaita qabyldady. Ár bes-on jylda tildik jáne saiasi ahýal, demografiia esebi ózgerip otyratyny málim. Zań qoǵamnan qalyp qoimai, ony jeteleýshi, damytýshy kúshke ainalýy tiis. Al Qazaqstan Keńes ókimet kezinde qabyldanǵan, qoǵamdaǵy qos tildilikti damytatyn, saqtaityn 1989 jylǵy «Til týraly» Zańymen áli otyr. Onymen memlekettik tildiń jolyn asha almaimyz, damyta almaimyz, qazaq tiline degen qajettilikti ornata almaimyz, orys tildilerdiń qazaqsha sóileýge qulyqsyz bolyp kele jatqanynyń eń birinshi sebebi de sol.
Bizdiń qoǵamdaǵy orys tildi azamattardyń kópshiligi orys tiliniń qoldanys aiasy tarylǵan saiyn, jelkeninen aiyrylǵan keme sekildi kúi keshetindei sezinedi. Keńes Odaǵynan bólinip shyqqan elderdi qarasaq, Latviia, Litva, Estoniia memleketterinde ulttyq til – memlekettiń tili - orys tilin qoldanystan yǵystyryp shyǵardy. Pribaltika elderi men Grýziia memleketi 1991 jyly-aq oqý júiesinen orys tili men ádebietin shyǵaryp tastady. Tek qana qazaqtar men qyrǵyzdarda ǵana qos tildilik saqtalǵan. Qyrǵyzdardyń jaǵdaiy bizben salystyrǵanda áldeqaida táýir. Biz – eń kóp orystanyp ketken elmiz. Bizdiń ulttyq memleket retinde damýymyzǵa eki úlken top kedergi keltirip otyr. Olardyń biri – bilik basynda otyrǵan orystildi sheneýnikter bolsa, ekinshisi – orys mádenietimen sýsyndaǵan ózimizdiń qazaqtarymyz.
– Memlekettik organdar qazaq tilinde qujat júrgizýge birtutas bet bura qoiǵan joq qoi...
– Qujat ainalymynda qos tildiliktiń saqtalyp otyrǵany ras. Buny joiýdyń radikaldy tásili – aýdarmashylar institýtyn túbegeili toqtatýymyz kerek. Kezinde bul jaiynda másele kóterilgennen keiin memlekettik organdarda mundai mamandardy basqa laýazymmen jumysqa ornalastyratyn boldy. Máselen, qazaq tilin oqytatyn úiirme jetekshisi qyp taǵaiyndaýy múmkin. Jiyrma jeti jyl ótkende kez kelgen memlekettik organda aýdarmashy ustap otyrý degen masqara ǵoi. Nege meniń qaltamnan tólengen salyqqa qazaq tilin bilmeitin basshy aýdarmashy jaldaýy tiis? Bul – nonsens.
QR «Til týraly» zańynda «memlekettik mekemelerde jáne ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili, resmi til esebinde, qazaq tilimen qatar qoldanylady» degen bap bar. Bul - qazaq tilin jete bilmeitin azamattarǵa berilgen múmkindik. Máselen, qazaq tilinde túsken ótinishke qazaqsha, orys tilindegisine oryssha jaýap jazylýy kerek. Ókinishke orai, bul bapty memlekettiń sheneýinkteri qos tildi keńistikti saqtaý maqsatynda paidalanyp otyr. Sokrattyń «ózi shyǵarǵan zańyn ustanbaǵan memlekettiń bolashaǵy joq» degen tamasha sózi bar. Sondyqtan memlekettik tildi damytýdyń ońtaily tetikterin qarastyrǵanymyz jón. Múmkin, tildik jaǵdailaryna qarap, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý siiaqty oblystardy tolyqtai memlekettik tilde jumys isteýge kóshirip, Qostanai, Soltústik Qazaqstan siiaqty oblystarǵa belgili bir merzim taǵaiyndaý qajet bolar... Sebebi aldyn ala úlgisin kórsetken jón.
– Jastardy tárbiesine qazir qanshalyqty kóńil bólinýde?
– Memleket, ashyǵyn aitý kerek, ulttyq ideologiia úshin jumys jasap jatqan joq. Osy jyldardyń ishinde qazaq tilin bilýdiń mindet ekenin árbir jastyń qulaǵyna sińirip ári sony is júzinde kórsetýi kerek edi. Qujattyń qazaqshasyn ysyryp, orysshasyn oqyp otyrǵan memlekettik mekemeler qandai memlekettik ideologiia júrgizedi?! Parlamentte otyrǵan depýtattarymyzdyń úshten biri qazaq tilin bilmese, joǵary laýazymdy sheneýnikter, ministrler memlekettik tildi bilmegenine yńǵaisyzdanbasa, buǵan ne aitamyz?! Osyny sheteldegi áriptesterim estigende erekshe tań qalady, tipti senbeidi. Egemen elmiz dep keýde qaqqanmen, bizde ulttyq damý baǵytyndaǵy ideologiia múldem joq. Sonyqtan bolýy kerek, parasatty ulttyq namys penen ulttyq rýhtyń ósýi toqtap qaldy. Toqsanynshy jyldary táýelsizdikti nyǵaitý úshin jastar kóp eńbek sińirdi. Jeltoqsan oqiǵasynda da alańǵa stýdentter, qurylysshy jastar shyqty ǵoi. Qazir bilik ornynda otyrǵandardyń birde-biri Táýelsizdik úshin kúresti dep aita almaimyn. Sondyqtan keiingi tolqynǵa úlken úmit artamyz.
– Úsh jyldan keiin joǵary synyp oqýshylary jarytylystaný baǵytyndaǵy birqatar pándi aǵylshyn tilinde oqyta bastaidy. Bul reformanyń qaýipti ekenin aityp, qoǵamda dabyl kóterip jatqandar kóp.
– Kez kelgen memleket on eki jasqa deiin orta bilimdi ana tilinde beredi. Bizdiń eldegi oqytý júiesine bul reformanyń engizý jaiy kóńil kónshitpeidi. Birinshiden, muǵalim kúrdeli pánderdi shet tilinde bere ala ma? Ekinshiden, synyptaǵy barlyq oqýshy sol pándi túgeldei uǵa ala ma? Ekeýine de men «joq» dep jaýap berer edim.Úshinshiden, nelikten «Dúniejúzi tarihy» páni orys tilinde oqytylý kerek? Kim qandai ýáj aita alady? Jiyrma jeti jyl boiy orys tildi mektepterdegi oqýshylarǵa on jyl «Qazaq tilin» oqytyp, qazaq tilinde halyńdy suraýǵa úirete almai júrgen Bilim ministrligi aǵylshyn tilinde sabaq berip, balalardyń jetesine birdeme jetkizedi degenge sengim kelmeidi. Eń bolmasa, qazaq tilin úirete almaityn muǵalimderge men balamdy qalai senip tapsyramyn?! Suraq kóp, jaýap joq. Men kóp til bilýge qarsy emespin. Qajettilik týyndasa, adam ózi-aq shet tilin úirenip alady.
– Qazirgi kezde aǵylshyn tiliniń ǵylymdaǵy orny zor ekenin aityp jatyr. Oǵan daýlaspaimyz. Deiturǵanmen qazaq tili ǵylym tili bolýǵa qaýqarsyz ba?
– Kezinde «Alash» qozǵalysynyń jetekshisi Álihan Bókeihanov bolashaqta qazaq memleketi ornyǵatynyn aityp, ult ziialylaryna túrli salada qazaq tilinde eńbek jazýdy tapsyrypty. Ahmet Baitursynov «Ádebiet tanytqysh» eńbegin shyǵaryp, búkil ádebiet teoriiasyn qazaq tiline jatyq etip aýdaryp berdi. Maǵjan Jumabaevtyń «Pedagogikasy» áli kúnge tań qaldyrsa, Halel Dosmuhammedulynyń meditsina salasyna qatysty birqatar máselelerdi qozǵady. Al jiyrma eki jasar Qanysh Sátbaev 800 bet «Algerba» oqýlyǵyn jazdy. Fizika-matematika ǵylymdarynyń doktory, institýtta birge istegen áriptesim Baǵdat Qosanov sol eńbekti latyn tilinen qazaq tiline aýdara otyryp, bundai tamasha eńbekti esh jerde kezdestirmegenin aityp, tań qalǵany esimde.. Alash ziialylary ár ǵylym negizi qazaq tilinde damytý qajet ekenin, sonda ǵana onyń urpaq sanasyna qonymdy bolatynyn sol kezde-aq bilgen. ...1920 jyldary qazaq jerinde zulmat ashtyq bolǵan. Sonda Úkimet qaýyrt jinalys jasap, kún tártibine eki másele qoiǵan eken. Birinshisi, qazaq tilin keńse tiline ainaldyrý, ekinshisi, ashtyqqa ushyraǵandarǵa kómek berý máselesi. Condyqtan memlekettik tildiń mártebesin kóterý qashan da mańyzdy bop qalmaq.
Nurtai TEKEBAEV,
Ult portaly
