جاقىندا «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» اتتى جوبا اياسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلياسىنىڭ عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, قازاقستانعا ەڭبەگٸ سٸڭگەن قايراتكەر دوس كٶشٸم ورال قالاسىندا جۇمىس ساراپىمەن بولدى. سوندا ورايى كەلگەندە سۇحباتقا تارتىپ, مەملەكەتتٸك تٸل احۋالى جٶنٸندە بٸرنەشە ساۋال قويۋعا مٷمكٸندٸك الدىق.
– باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بٶرلٸ, زەلەنوۆ, تەرەكتٸ اۋداندارىندا جەنە ورال قالاسىندا ورىس تٸلدٸ اۋديتورييامەن بٸرنەشە كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸڭٸز. جالپى جوبا ماقساتى نە? تارقاتىپ ايتساڭىز.
– تەۋەلسٸزدٸك العالى قازاق تٸلٸنٸڭ احۋالى كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن ەمەس. بٸر تاڭقالارلىعى, ورىس تٸلدٸ قاۋىم وسى مەسەلەدەن تىس قالىپ جاتادى. مەملەكەتتٸك تٸل, تٷپتٸڭ تٷبٸندە, تۇعىرىنا قوناتىنى ايدان انىق. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – ورىس تٸلدٸ اۋديتوريياعا وسىنى تٷسٸندٸرۋ, ويلاندىرۋ. ولار 27 جىل ٸشٸندە قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە نەگە قۇلشىنىس بٸلدٸرمەدٸ? ەلدە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جەتپەي جاتىر ما? قانداي ۇسىنىستار بار? مٸنە, ولار بۇل مەسەلە جايىندا ويلانعىسى كەلمەيدٸ. كٶز جۇما قارايدى. ەڭ بولماسا, مۇنداي بەيجايلىق ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا ەلەۋلٸ ەسەر ەتەتٸنٸن بٸلۋٸ قاجەت قوي. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقتاردىڭ سانى 70 پايىزعا جەتتٸ. قازاق تٸلدٸ كونتەنت كٶبەيۋدە. سوندىقتان ورىس تٸلدٸ ازاماتتار الدىندا قوس تٸلدٸلٸكتٸڭ قوعامدا مەرەيٸ ٷستەم بولا بەرمەيتٸنٸن ايتۋدى ماقسات تۇتتىق.
بۇل جوبانى, الدىمەن, بٸرنەشە جىل بۇرىن «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسى ٶز قارجىسىنا قولىنا الدى. كەيٸن قازاق حالقى اسسامبلەياسى قولدادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە قوعامدىق-ساياسي كوميتەتٸنٸڭ قارجىلاندىرۋىمەن ٷش جىلدىق ستارتەگييالىق جوبا ەسەبٸندە جٷزەگە اسۋدا. ەلٸمٸزدٸڭ ورىس تٸلدٸ ايماقتارىندا 2014 جىلدان بەرٸ جالپى سانى سەكسەننەن استام ٸس-شارالار (دٶڭگەلەك ٷستەلدەر, كەزدەسۋ-سەمينارلار) ۇيىمداستىرىلدى. مەنٸڭ ويىمشا, مۇنىڭ بەرٸ ەلٸ جەتكٸلٸكسٸز سەكٸلدٸ. سەبەبٸ وسى مەسەلەنٸ ەربٸر ورىس تٸلدٸ ازاماتتىڭ الدىنا قويىپ, وعان وي سالعىم كەلەدٸ.
– بٸزدٸڭ وبلىستاعى اۋديتورييا قانداي? سالىستىرمالى تٷردە قانداي وي تٷيدٸڭٸز?
– باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتٸك تٸل تٶڭٸرەگٸندە ايتارلىقتاي مەسەلە كٶرٸپ وتىرعانىم جوق. تۇرعىندارىنىڭ كٶبٸ ورىس تٸلدٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن اۋدانداردا ٶتكەن كەزدەسۋدە كٶبٸنە ارالاس اۋديتورييا بولدى. ٷشتەن بٸرٸ – تازا ورىس تٸلدٸلەر دەپ العاننىڭ ٶزٸندە, باسقاسى – قوس تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەندەر ەكەنٸ انىق. قايتا وسى ٶڭٸردە قازاق تٸلدٸ ورتا باسىم سەكٸلدٸ. قازاق تٸلٸن مەڭگەرەم دەگەندەر ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ سٶيلەسەتٸن, پٸكٸر الماساتىن قاۋىم بار. ال قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى قازاقشا تٸلدەسەتٸن ورتا جوقتىعىن العا تارتادى. ول ايماقتاردا, ٶكٸنٸشكە وراي, قازاقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورىستٸلدٸ بولىپ كەتكەن... نەگٸزٸندە ورال قالاسىندا سوڭعى ۋاقىتتا وڭ ٶزگەرٸستەر, مەسەلەن, جاستاردىڭ كٶبٸ قازاقشا سٶيلەسەتٸنٸ بايقالادى. بٸراق كٶشە جەنە دٷكەن اتاۋلارىنان ورىس تٸلٸنٸڭ ىقپالى بار ەكەنٸن جاسىرۋعا بولمايدى. دەمەك, بۇل جاقتا قازاق تٸلٸن بٸلە وتىرىپ, ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋ قالىپتى ەدەتكە, سەنگە اينالىپ كەتكەن.
– مەملەكەتتٸك تٸل تٶڭٸرەگٸندەگٸ تٷيٸتكٸلدەردٸ شەشۋ ٷشٸن قانداي شارالاردى قولعا الۋ كەرەك?
– ەر ايماقتا بولعان كەزدەسۋلەردە حالىق تاراپىنان تٷرلٸ ۇسىنىس-پٸكٸرلەر ايتىلىپ جاتادى. ولاردى ساراپتاپ مينيسترلٸككە جولداپ وتىرمىز. بارلىق سالادا قازاق تٸلٸن دامىتۋ تەتٸكتەرٸن رەتتەۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى – جاڭا «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ. قۇقىقتىق مەملەكەتتە بارلىق مەسەلە زاڭ اياسىندا شەشٸلۋٸ تيٸس. وسى ۋاقىتقا دەيٸن پوستكەڭەستٸك ەلدەر بۇل باعىتتا بٸر ەمەس, بٸرنەشە زاڭ شىعاردى. مەسەلەن, لاتۆييا 1989 جىلى شىعارعان «مەملەكەتتٸك تٸل» تۋرالى زاڭىن, قوعامداعى تٸلدٸك جاعدايدىڭ ٶزگەرگەنٸن ەسكەرٸپ, 2004 جەنە 2015 جىلدارى قايتا قابىلدادى. ەر بەس-ون جىلدا تٸلدٸك جەنە ساياسي احۋال, دەموگرافييا ەسەبٸ ٶزگەرٸپ وتىراتىنى مەلٸم. زاڭ قوعامنان قالىپ قويماي, ونى جەتەلەۋشٸ, دامىتۋشى كٷشكە اينالۋى تيٸس. ال قازاقستان كەڭەس ٶكٸمەت كەزٸندە قابىلدانعان, قوعامداعى قوس تٸلدٸلٸكتٸ دامىتاتىن, ساقتايتىن 1989 جىلعى «تٸل تۋرالى» زاڭىمەن ەلٸ وتىر. ونىمەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جولىن اشا المايمىز, دامىتا المايمىز, قازاق تٸلٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ ورناتا المايمىز, ورىس تٸلدٸلەردٸڭ قازاقشا سٶيلەۋگە قۇلىقسىز بولىپ كەلە جاتقانىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ دە سول.
بٸزدٸڭ قوعامداعى ورىس تٸلدٸ ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ورىس تٸلٸنٸڭ قولدانىس اياسى تارىلعان سايىن, جەلكەنٸنەن ايىرىلعان كەمە سەكٸلدٸ كٷي كەشەتٸندەي سەزٸنەدٸ. كەڭەس وداعىنان بٶلٸنٸپ شىققان ەلدەردٸ قاراساق, لاتۆييا, ليتۆا, ەستونييا مەملەكەتتەرٸندە ۇلتتىق تٸل – مەملەكەتتٸڭ تٸلٸ - ورىس تٸلٸن قولدانىستان ىعىستىرىپ شىعاردى. پريبالتيكا ەلدەرٸ مەن گرۋزييا مەملەكەتٸ 1991 جىلى-اق وقۋ جٷيەسٸنەن ورىس تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن شىعارىپ تاستادى. تەك قانا قازاقتار مەن قىرعىزداردا عانا قوس تٸلدٸلٸك ساقتالعان. قىرعىزداردىڭ جاعدايى بٸزبەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا تەۋٸر. بٸز – ەڭ كٶپ ورىستانىپ كەتكەن ەلمٸز. بٸزدٸڭ ۇلتتىق مەملەكەت رەتٸندە دامۋىمىزعا ەكٸ ٷلكەن توپ كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر. ولاردىڭ بٸرٸ – بيلٸك باسىندا وتىرعان ورىستٸلدٸ شەنەۋنٸكتەر بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ورىس مەدەنيەتٸمەن سۋسىنداعان ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقتارىمىز.
– مەملەكەتتٸك ورگاندار قازاق تٸلٸندە قۇجات جٷرگٸزۋگە بٸرتۇتاس بەت بۇرا قويعان جوق قوي...
– قۇجات اينالىمىندا قوس تٸلدٸلٸكتٸڭ ساقتالىپ وتىرعانى راس. بۇنى جويۋدىڭ راديكالدى تەسٸلٸ – اۋدارماشىلار ينستيتۋتىن تٷبەگەيلٸ توقتاتۋىمىز كەرەك. كەزٸندە بۇل جايىندا مەسەلە كٶتەرٸلگەننەن كەيٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردا مۇنداي مامانداردى باسقا لاۋازىممەن جۇمىسقا ورنالاستىراتىن بولدى. مەسەلەن, قازاق تٸلٸن وقىتاتىن ٷيٸرمە جەتەكشٸسٸ قىپ تاعايىنداۋى مٷمكٸن. جيىرما جەتٸ جىل ٶتكەندە كەز كەلگەن مەملەكەتتٸك ورگاندا اۋدارماشى ۇستاپ وتىرۋ دەگەن ماسقارا عوي. نەگە مەنٸڭ قالتامنان تٶلەنگەن سالىققا قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن باسشى اۋدارماشى جالداۋى تيٸس? بۇل – نونسەنس.
قر «تٸل تۋرالى» زاڭىندا «مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تٸلٸ, رەسمي تٸل ەسەبٸندە, قازاق تٸلٸمەن قاتار قولدانىلادى» دەگەن باپ بار. بۇل - قازاق تٸلٸن جەتە بٸلمەيتٸن ازاماتتارعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸك. مەسەلەن, قازاق تٸلٸندە تٷسكەن ٶتٸنٸشكە قازاقشا, ورىس تٸلٸندەگٸسٸنە ورىسشا جاۋاپ جازىلۋى كەرەك. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل باپتى مەملەكەتتٸڭ شەنەۋٸنكتەرٸ قوس تٸلدٸ كەڭٸستٸكتٸ ساقتاۋ ماقساتىندا پايدالانىپ وتىر. سوكراتتىڭ «ٶزٸ شىعارعان زاڭىن ۇستانباعان مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى جوق» دەگەن تاماشا سٶزٸ بار. سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋدىڭ وڭتايلى تەتٸكتەرٸن قاراستىرعانىمىز جٶن. مٷمكٸن, تٸلدٸك جاعدايلارىنا قاراپ, قىزىلوردا, وڭتٷستٸك قازاقستان, ماڭعىستاۋ سيياقتى وبلىستاردى تولىقتاي مەملەكەتتٸك تٸلدە جۇمىس ٸستەۋگە كٶشٸرٸپ, قوستاناي, سولتٷستٸك قازاقستان سيياقتى وبلىستارعا بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸم تاعايىنداۋ قاجەت بولار... سەبەبٸ الدىن الا ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن جٶن.
– جاستاردى تەربيەسٸنە قازٸر قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸنۋدە?
– مەملەكەت, اشىعىن ايتۋ كەرەك, ۇلتتىق يدەولوگييا ٷشٸن جۇمىس جاساپ جاتقان جوق. وسى جىلداردىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸڭ مٸندەت ەكەنٸن ەربٸر جاستىڭ قۇلاعىنا سٸڭٸرٸپ ەرٸ سونى ٸس جٷزٸندە كٶرسەتۋٸ كەرەك ەدٸ. قۇجاتتىڭ قازاقشاسىن ىسىرىپ, ورىسشاسىن وقىپ وتىرعان مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر قانداي مەملەكەتتٸك يدەولوگييا جٷرگٸزەدٸ?! پارلامەنتتە وتىرعان دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ٷشتەن بٸرٸ قازاق تٸلٸن بٸلمەسە, جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەر, مينيسترلەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەگەنٸنە ىڭعايسىزدانباسا, بۇعان نە ايتامىز?! وسىنى شەتەلدەگٸ ەرٸپتەستەرٸم ەستٸگەندە ەرەكشە تاڭ قالادى, تٸپتٸ سەنبەيدٸ. ەگەمەن ەلمٸز دەپ كەۋدە قاققانمەن, بٸزدە ۇلتتىق دامۋ باعىتىنداعى يدەولوگييا مٷلدەم جوق. سونىقتان بولۋى كەرەك, پاراساتتى ۇلتتىق نامىس پەنەن ۇلتتىق رۋحتىڭ ٶسۋٸ توقتاپ قالدى. توقسانىنشى جىلدارى تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن جاستار كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. جەلتوقسان وقيعاسىندا دا الاڭعا ستۋدەنتتەر, قۇرىلىسشى جاستار شىقتى عوي. قازٸر بيلٸك ورنىندا وتىرعانداردىڭ بٸردە-بٸرٸ تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸ دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان كەيٸنگٸ تولقىنعا ٷلكەن ٷمٸت ارتامىز.
– ٷش جىلدان كەيٸن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جارىتىلىستانۋ باعىتىنداعى بٸرقاتار پەندٸ اعىلشىن تٸلٸندە وقىتا باستايدى. بۇل رەفورمانىڭ قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ايتىپ, قوعامدا دابىل كٶتەرٸپ جاتقاندار كٶپ.
– كەز كەلگەن مەملەكەت ون ەكٸ جاسقا دەيٸن ورتا بٸلٸمدٸ انا تٸلٸندە بەرەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ وقىتۋ جٷيەسٸنە بۇل رەفورمانىڭ ەنگٸزۋ جايى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. بٸرٸنشٸدەن, مۇعالٸم كٷردەلٸ پەندەردٸ شەت تٸلٸندە بەرە الا ما? ەكٸنشٸدەن, سىنىپتاعى بارلىق وقۋشى سول پەندٸ تٷگەلدەي ۇعا الا ما? ەكەۋٸنە دە مەن «جوق» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدٸم.ٷشٸنشٸدەن, نەلٸكتەن «دٷنيەجٷزٸ تاريحى» پەنٸ ورىس تٸلٸندە وقىتىلۋ كەرەك? كٸم قانداي ۋەج ايتا الادى? جيىرما جەتٸ جىل بويى ورىس تٸلدٸ مەكتەپتەردەگٸ وقۋشىلارعا ون جىل «قازاق تٸلٸن» وقىتىپ, قازاق تٸلٸندە حالىڭدى سۇراۋعا ٷيرەتە الماي جٷرگەن بٸلٸم مينيسترلٸگٸ اعىلشىن تٸلٸندە ساباق بەرٸپ, بالالاردىڭ جەتەسٸنە بٸردەمە جەتكٸزەدٸ دەگەنگە سەنگٸم كەلمەيدٸ. ەڭ بولماسا, قازاق تٸلٸن ٷيرەتە المايتىن مۇعالٸمدەرگە مەن بالامدى قالاي سەنٸپ تاپسىرامىن?! سۇراق كٶپ, جاۋاپ جوق. مەن كٶپ تٸل بٸلۋگە قارسى ەمەسپٸن. قاجەتتٸلٸك تۋىنداسا, ادام ٶزٸ-اق شەت تٸلٸن ٷيرەنٸپ الادى.
– قازٸرگٸ كەزدە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ عىلىمداعى ورنى زور ەكەنٸن ايتىپ جاتىر. وعان داۋلاسپايمىز. دەيتۇرعانمەن قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸ بولۋعا قاۋقارسىز با?
– كەزٸندە «الاش» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ بولاشاقتا قازاق مەملەكەتٸ ورنىعاتىنىن ايتىپ, ۇلت زييالىلارىنا تٷرلٸ سالادا قازاق تٸلٸندە ەڭبەك جازۋدى تاپسىرىپتى. احمەت بايتۇرسىنوۆ «ەدەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگٸن شىعارىپ, بٷكٸل ەدەبيەت تەوريياسىن قازاق تٸلٸنە جاتىق ەتٸپ اۋدارىپ بەردٸ. ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكاسى» ەلٸ كٷنگە تاڭ قالدىرسا, حالەل دوسمۇحاممەدۇلىنىڭ مەديتسينا سالاسىنا قاتىستى بٸرقاتار مەسەلەلەردٸ قوزعادى. ال جيىرما ەكٸ جاسار قانىش سەتباەۆ 800 بەت «الگەربا» وقۋلىعىن جازدى. فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ينستيتۋتتا بٸرگە ٸستەگەن ەرٸپتەسٸم باعدات قوسانوۆ سول ەڭبەكتٸ لاتىن تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە اۋدارا وتىرىپ, بۇنداي تاماشا ەڭبەكتٸ ەش جەردە كەزدەستٸرمەگەنٸن ايتىپ, تاڭ قالعانى ەسٸمدە.. الاش زييالىلارى ەر عىلىم نەگٸزٸ قازاق تٸلٸندە دامىتۋ قاجەت ەكەنٸن, سوندا عانا ونىڭ ۇرپاق ساناسىنا قونىمدى بولاتىنىن سول كەزدە-اق بٸلگەن. ...1920 جىلدارى قازاق جەرٸندە زۇلمات اشتىق بولعان. سوندا ٷكٸمەت قاۋىرت جينالىس جاساپ, كٷن تەرتٸبٸنە ەكٸ مەسەلە قويعان ەكەن. بٸرٸنشٸسٸ, قازاق تٸلٸن كەڭسە تٸلٸنە اينالدىرۋ, ەكٸنشٸسٸ, اشتىققا ۇشىراعاندارعا كٶمەك بەرۋ مەسەلەسٸ. Cوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ قاشان دا ماڭىزدى بوپ قالماق.
نۇرتاي تەكەباەۆ,
ۇلت پورتالى
