Qazaqtyń kiiz úii, qara dombyrasy jáne aitys óneri búkil álem elderiniń eń ejelgi muralary retinde «IýNESKO» tizimine endi.
Qazaq halqy «es jiyp, etek-jeńin jinaǵaly ber» qara dombyramen birge jasasyp keledi. Dombyranyń tegi jaily talai zertteýshi-ǵalymdar óz hal-haderinshe ter tókti. Bilgenderin ortaǵa saldy.
Ónerbek Ahmettiń aitýynsha, Ortaǵasyrlyq, ásirese Túrik qaǵanaty kezindegi (VI-VIII ǵǵ.) kóshpendilerdiń mýzykalyq mádenieti týraly qundy qujattar Nara (Japoniia) qalasynda Sesoid imperatorynyń qazynasynda saqtalǵan. Tarihi eksponattardyń ishinde erekshe nazar aýdartatyny Dýnýhýadada tabylǵan túriktiń notalyq haty (partitýra, tabýlatýra). Bul Býddanyń jiyrma besinshi sýtrasynyń notasy, onyń áýeni qazaqtyń halyq áni “Gákkýge” sáikes keledi. Ol kezde japondyqtar Shyǵys Túrkistannyń mýzykalyq aspaptar orkestrin gagaký dep, osy aspaptarda oinaý ádisin billi dep ataǵan. Bul sózder qazaqtyń gákký – áýen, mýzyka, bi sózderine uqsas. Ybyrai Sandybaiulynyń tvorchestvosy jaily jazylǵan kitap “Gákký” dep atalǵan. Billidi – biler eli desek durysy osy bolar.
Qazirgi qazaqtyń jazyq dalasy orta ǵasyrlarda «qypshaq dalasy» dep atalǵan. Qypshaq dalasynyń ońtústik jáne batys aimaqtarynyń halqyn orystar men poliaktar “polovtsy” (“dalalyqtar”) dese, batys eýropalyqtar – “kýmandar” (“qaz adamdar”) dep ataǵan. Ol ýaqytta qypshaqtardyń áseri joǵary bolǵan jáne tili keń taraǵan. Búnyń aiqyn dáleli – “Kodeks Kýmanikýs” (1303 j.) kitaby. Bul kitapta bizge kelip jetken qypshaq áýenderiniń romandyq kvadrat notalary túrinde jazylǵan nota jazbalary bar, olar keiinnen batys evropa mýzykasynda katoliktik horlar úshin qoldanylǵan.
Qazaqtyń mýzykasyn zertteýshi B.Erzakovich “Bizdiń boljaýymyz boiynsha “Quman kitabynda” qazaqtardyń mýzyka tiliniń belgileri bar dep senimdi túrde aitýymyzǵa bolady” dep jazǵan. Onyń osy sózinen biz halqymyzdyń sazdy shartty belgilermen (notalarmen) jazý úrdisinen burynnan habardar bolǵanyn baiqaimyz. Biz ánniń mazmunyn taldai otyryp, qazaqtyń mýzykalyq tiliniń keibir elementterin, atap aitqanda, “Aqsaq qulan” kúii men “Elim-ai” ániniń áýenderinen baiqadyq”. Al, qazirgi keibir mýzyka zertteýshiler nota saýaty Qazaqstanǵa HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary keldi dep júr.
Mýzykalyq aspap – mýzykalyq terminologiia men mýzykany tolyǵymen túsinýdiń negizgi faktory, sebebi ol – onyń jalǵyz “qujaty” jáne materialdyq izi. Ol burynǵy tarihty, mádenietti, halyqtyń ǵasyrlyq mýzykalyq saltyn tanytatyn bolǵandyqtan da óte qúndy.
Erterektegi mýzyka jáne mýzykalyq aspaptar jónindegi ádebi málimetter Ábý Nasyr ál-Farabidiń (870-950 jj.) “Mýzyka týraly uly traktatynda” bar. Munda sol ýaqytta belgili bolǵan mýzykalyq aspaptar sybyzǵy, dombyra, syrnai, kernei, qobyz, kanýn, ýd, tsimbal (chang), tambýr, rabab, dabyl, dańǵyralar sipattalǵan jáne júielenip kórsetilgen. Sonymen qatar munda túrik taipalarynyń turmysy jáne jeti ishekti arfa týraly aitylǵan. Onda ǵalymnyń ózi oilap tapqan qypshaq dep atalatyn úrlenip oinaityn aspaptary týraly málimet te bar. Biz bul áreketten Ál Farabidiń teginiń qypshaq ekendigin aiqyn ańǵaramyz. Áitpese, onyń oilap tapqan aspaby «qypshaq» dep atalmaǵan bolar edi. Bul traktatta ál-Farabi mýzykalyq buraýlarǵa matematikalyq dáiekteme berip, teoriiasynyń negizin qalady.
Túsinikteme: Atam qazaqtyń sóz jasaý jáne ata-tek jazý qaǵidasy boiynsha Ál Farabi esiminiń aldynda turǵan Ál (Al) sózin Alash (Alshyn) dep oqysaq durysy sol bolady. Qazaqtyń shejire deregi boiynsha «Qypshaq» qazaqtan taraidy, iaǵni qypshaq qazaqtyń balasy.
Qazaq aspaptary týraly qundy málimetterdi aýyz ádebietimizde jii ushyrastyramyz. “Alpamys batyr” jyrynda úrlep tartatyn jáne soǵyp oinalatyn aspaptar: kernei, syrnai, dabyl, shyńdaýyldyń aty kezdesedi. Keibir ejelgi aspaptar halyq ánderi men óleńderinde, mysaly, “Jetigenniń jeteýinde” dáripteledi. Jetigen men dombyra ataýlary Dáýittiń Zabýrinde (qasietti tórt Kitaptyń biri) sol eldiń ulttyq aspaptary qatarynda atalady.
Aral mańyndaǵy Qoiqyrylǵan qalasyna qazba jumystaryn júrgizgen kezde tabylǵan, qolynda qos ishekti dombyrasy bar er adamnyń kúidirgen saz balshyqtan jasalǵan músini bizdiń dáýirimizge deiingi IV-III ǵasyrdan qalǵan eken.
“Maitóbe” jailaýynan (Almaty oblysy, Jambyl aýdany) teńiz deńgeiinen 2000 metrlik biiktikte ornalasqan, uzyndyǵy 13 kilometrge sozylǵan joǵarǵy taý shatqalyndaǵy kóptegen sýretterdiń arasynan tastan qashalǵan kóne dombyranyń sýreti tabylǵan. Sýrette dombyranyń artynda bes adamnyń ártúrli qimylda bilep turǵan beinesi salynǵan. Sýret kóne dáýirdiń bul mýzykalyq aspaby qazaq halqynyń dombyra aspabynan basqa eshbir mýzykalyq aspapqa uqsamaityndyǵy talas týdyrmaityn deńgeide beinelengen. Aspaptyń eki qulaǵy bar, iaǵni eki ishekti, uzyn moiny, keýdesi bar, betin betqaqpaqpen japqan. Dombyranyń basyna úki taǵylǵan. Al dombyraǵa úki taǵý ádeti bizge kúni búginge deiin jetkeni barshaǵa málim.
Belgili arheolog, tarih ǵylymynyń doktory Kemel Aqyshev bastaǵan bir top ǵalymdar tasqa qashalǵan osy sýretti zerttep, bul sýret kem degende neolit (b.d.d. 4000 jyl) dáýirinde beinelengen dep tapqan eken. Osy sýret shyndyǵynda bizdiń jyl sanaýymyzdan tórt myń jyl buryn beinelengen bolsa, onda mynadai: «jer betindegi ishekti mýzykalyq aspaptardyń arǵy atasy qazirgi qazaqtyń qara dombyrasy», — degen.
Qazaqtyń ulttyq mýzykalyq aspaptaryn zertteý – qazaq mádenietin úirenýdiń kózi. Dombyra – qazaq halqynyń eń súiikti ulttyq aspaby. Dombyra mýzykasy tarihy halyqtyń tarihymen tyǵyz bailanysta damydy. Olar tabiǵat, adam týraly ómirlik tájiribeni jetkize otyryp, bir urpaqtan ekinshi urpaqqa jetkizip otyrdy.
Qazaqstan territoriiasynda b.d.d.VII-IV ǵǵ. óziniń artynan rýhani, ásirese qoldanbaly óner, aýyzsha jáne mýzykalyq tvorchestvosynda bai mura qaldyrǵan saq taipalary ómir súrgen. Saqtar kezinde, ásirese, sybyzǵy men dombyra keń taralǵan bolatyn. Olardan bizdiń dáýirimizge deiin jetken jáne halyq arasynda áli kúnge deiin tanymal ejelgi kúiler ishinen “Shyńyraý”, “Aqqý” jáne t.b. ataýǵa bolady. Qazirgi qazaqtyń besik jyrlary, olardyń áýeni, ritmikasy bastaýyn sol ýaqyttardan alady. Ǵylymi zertteýlerdiń dáleldeýi boiynsha qazaqtyń ysqyshpen oinalatyn aspaby – qobyz saqtarda da bolǵan.
Saqtardyń tegi Qaz Adaidyń Aqpany. Shejire deregi boiynsha Adam ata urpaqtarynyń besinshi býynyn quraidy, iaǵni olardyń sandyq ataýy bes. Bes degen baǵanyń aqiqatqa qoiylatynyna qandai daý bar. Olar álem tarihynda Aqqad degen atpen de belgili. Saqtyń sóz túbiri (óz túbi, iaǵni túp atasy) Aq (osy túbirden aqiqat, aǵa, aǵash, aqyl, aqyn t.t.) bolatyny osydan. Sóz túbiri jańylyspaidy.
B.d.d. III-II ǵǵ. Ǵundar (Kúnder, Kún eli) álemdegi qýatty memleketterdiń birin qurǵan. Ejelgi qytai jazbalarynda Uly Qytai qorǵanynyń artyndaǵy memleketter ǵun qaǵanatynyń biliginde bolǵan degen málimetter saqtalǵan. Altai taýlarynan Aral teńizine deiingi eldi mekendi jailaǵan ǵun taipalary bir tilde, iaǵni qazirgi qazaqtyń Ana tilinde sóilegen. Olar tek tamasha jaýynger ǵana emes, sonymen qatar, olardyń arasynda talantty aqyndar, mýzykanttar, jyrshylar jáne kúishiler kóp bolǵan. Ǵúndarda da qazaqtardaǵy siiaqty ánder sybyzǵy da, dombyra da, qobyz da oinaýmen súiemeldengen. Bizdiń ýaqytymyzǵa deiin jetken ǵundardyń kúileri: “Keńes”, “Sary ózen”, “Shubar at”. B.d.d. II-I ǵǵ. áli kúnge deiin aty umytylmai kele jatqan uly kúishi, sybyzǵyshy Saimaq ómir súrgen. Qazaqtar qazirde onyń “Sary ózen” kúiin (“Sary ózen” – “Jeltaia reka” nemese qytaisha “Hýanhe” degendi bildiredi) oryndaidy. Bul mýzykalyq týyndylar jáne mýzykalyq aspaptar qazaqtardyń osy ejelgi halyqtardyń urpaǵy ekenin kýálendiredi. Álemge áigili Edil patsha (Attila) osy Ǵundardyń kósemi. Edil patshanyń tegi Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresi boiynsha Qazaq – Alshyn (Bekarys) – On eki ata Baiuly — Adai – Kelimberdi – Tobysh – Kópes – Edil bolyp taratylady. Edil patshanyń tikelei urpaqtary Qarashtar Mańǵystaýda kúni búginde de ǵumyr keship jatyr. (Bul shejire Ybyraiym ahýn Qulybaiulynyń «Qarash tegi» dastanynan alyndy).
B.d. VI-XI ǵǵ. Ertis jaǵalaýlarynda qimaq qaǵanaty ómir súrgen. VII ǵ. qimaqtar Ertisten Altai taýlaryna deiingi territoriiany jailaǵan. Qys ýaqytynda olardyń bir bóligi tabynmen birge Syrdariiaǵa kóshken. Tarihi málimetter boiynsha, qimaq qaǵanaty on eki taipadan quralǵan. Búgingi Qazaqtyń — Kishi júzi — Bekarystyń kenjesi — On eki Ata Baiuldary solardyń urpaǵy. Olar qaǵanǵa baǵynǵan. Bekinister men qalalar salǵan (qimaqtardyń 16 qalasy belgili). Qaǵanattyń astanasy Ertis jaǵasyndaǵy bekinis qala Qimaqiia boldy. Qimaq qaǵanatynda jazý damyǵan. HI ǵ. qimaqtardan belgili ǵalym Janah ibn Qaǵan ál-Kimaki shyqty. Ol qimaqtar týraly kitaptar jazǵan. HI ǵ. qimaq qaǵanaty ydyrady. Qypshaqtar – olardyń urpaǵy. Qazaqtarda áli kúnge deiin qypshaqtar taipasy saqtalǵan (Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan).
Dombyra qimaqtardyń mýzykalyq aspaby bolǵan. Bizge olardyń kelesi súiikti áýenderi men kúileri jetken: “Ertis tolqyndary”, “Muńly qyz”, “Tepeń kók”, “Aqsaq qaz”, “Boz-ingen”, “Jelmaia”, “Qulannyń tarpýy”, “Kókeikesti” jáne t.b.
Adaidyń shejire deregi boiynsha Adaidyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń úshinshi balasy, iaǵni Adaidyń besinshi nemeresi Balyqshynyń ata-anasynyń azan shaqyryp qoiylǵan esimi Shybyntai delinedi. Shybyntai men Qypshaqtyń «yb (yp)» degen bir túbirden bolatyny osydan. Bular sinonim sózder bolyp tabylady.
1298 jyly Uly Tatariiaǵa at basyn tiregen alys Italiianyń negotsianty Marko Polonyń (1254-1323) tatar shaiqastaryna bergen sipattamasynda ánder men mýzyka úni shyǵady: “Tatarlar kóseminiń nakary soǵylmaiynsha shaiqasty bastamaidy, nakar soǵyla salysymen urysqa kirisedi. Tatarlarda mynandai da salt bar: olar shaiqasqa daiyndalǵan kezde, nakar urylmaiynsha, án aityp, eki ishekti aspapta jaibaraqat oinai otyryp, urysty kútedi. Olardyń án aitýy men kóńil kóterýiniń tamashasy tańqaldyrady”. Júikelik shiryǵýdy alý, belgili psihologiialyq kóńildi qurý úshin án aitqan. Parsylyq nakar sózi baraban, kimval degendi bildirse, urys aldynda oinaityn eki ishekti aspaby qazaqtyń dombyrasyna uqsas. Onyń sipattamasy “Zdes opisyvaetsia Velikaia Týrtsiia” degen taraýda kórsetilgen.
Tatardyń sóz túbiri At (Ad). «Muńaldyń qupiia shejiresinde» bul eki taipanyń Tatar men Muńaldyń (Mońǵoldyń) týys taipa ekendigi aiqyn jazylǵan. Muny qazirgi Tatarstannyń ejelgi ataýynyń Qazan (Qazaq) handyǵy dep atalǵandyǵynan da aiqyn kórýge bolady. Olardyń kúni búgingi astanasynyń Qazan dep atalatynynyń da syry osy.
Dombyra dep atalatyn aspap mádenieti, turmysy jáne tarihy boiynsha qazaqtarǵa týysqan, jaqyn halyqtardyń kóbinde saqtalǵan. Tájiktiń dýmrak, ózbektiń dýmbyra, dýmbrak, qyrǵyzdyń komýz, túrkmenniń dýtar, bash, dýmbyrasyn salystyryńyz. XIV ǵasyrdaǵy jazbalarda kórsetilgen orystyń mýzykalyq aspaby domranyń alǵashqy túri qazaqtyń dombyrasyna óte uqsas. Olardyń attarynyń uqsastyǵy jáne paida bolýy birdei ekendigi de atap kórsetiledi.
V.F.Platonovtyń eńbeginde “domra, dombra, dýmbyra, dýmbara, dýmbrak jáne t.b. qazirgi kóptegen túrki, solardyń ishinde qazaq, tatar, bashqurt, ózbek, qalmaq tilderiniń etnografiialyq leksikasynda shertip oinalatyn ishekti mýzykalyq aspaptyń ataýy retinde belgili. Ony migratsiialyq termin dep qarastyrýǵa bolady. Ol Rýste XVI ǵasyrdyń birinshi jartysynda paida bolǵan” delinedi.
A.Jubanovtyń boljamy boiynsha “Dombyra” sózi “qozy quiryq” degendi bildiretin “dýnbah” jáne “býrra” degen eki arab sóz tirkesinen paida bolǵan. Shyndyǵynda da dombyranyń shanaǵynyń pishini konýs tárizdi jáne qozynyń quiryǵy siiaqty aiaqtalady. K.Júzbasovtyń aitýy boiynsha, dombyra leksemasy tikelei mýzykalyq oryndaýmen bailanysty eki sózden turady: dem jáne berý. Qazaq tilindegi elikteýish formasy: “dom, don, dań, dúńnen týyndylar paida bolady: dańǵyr – shý, shýyldaý, shyldyr, dabyr. Dańǵyra – uryp oinalatyn aspaptyń túri, dúńgir – kómeski ún, dińgir – tómen dybys. Bular berilgen mánderdiń barlyǵyna ortaq. Dybysty beineleitin sózderde osy daýyssyz dybysty paidalaný dombyranyń etimologiiasyn dybystyń sipatymen bailanystyrýǵa múmkindik beretin jumsaq vibratsiiany, jańǵyryqty, shyldyrdy qurady.
Zertteýlerdiń barlyǵy derlik, aspaptyń dybysty beineleitin etimologiialyq ataýy túrik tilderi qatarynda bar ekenimen rastalady. Tatar tilinde dumbra – balalaika, dombura – gitara, túrik tilinde tambura – gitara, monǵol tilinde dombura – dombra, qalmaq tilinde dombr – dombyra. Dombyra ataýynyń etimologiiasyna kóptegen zertteýler júrgizilgen, biraq ony naqty ornyqqan dep aitýǵa áli bolmaidy, dep tujyrymdaidy. (Derek kózge Ónerbek Ahmettiń «Qazaq dombyrasynyń tarihy» atty eńbegi paidalanyldy).
Bizge búginde, shynynda da, qazaqtyń qara dombyrasynyń tarihy tipti ári de ekendigi belgili bolyp otyr. Ol jóninde, ǵalym-etnograf Jaǵda Babalyquly mynadai derekter keltiredi. «Jambyl aýdanyndaǵy Maitóbeden tabylǵan tastyń betindegi dombranyń sýreti osydan alty myń jyl burynǵy mádeniet ekenin ǵalymdar dáleldedi. Iaǵni, alty myń jyldyń aldynda bizdiń dombyramyz bolǵan». «…Egipet piramidalarynyń jer asty bóligindegi mátindegi eki ishekti, tiegi bar, qazaqtyń qara dombrasynyń sýreti salynǵan» (Ill 9 Egipet. B.z.b III ǵ. Manherperi HÚIII dinastiiasynyń papirýsy «Óliler kitaby, 148-inshi taraý» (M.M.Aqmyrzaev. Adai ýeziniń jazba muralary. Almaty. 2006. (4 bet). Endi osynyń qasyna Egipettegi murajaiǵa qoiylǵan qoidyń asyǵynyń (oiynshyq) alyp piramidalardyń bireýiniń «iesi» Týtonhamonnyń bala kezinde oinaǵan oiynshyǵy ekenin qosyńyz. Demek, piramidanyń «ieleri» asyq oinap, dombyra tartqan. Qasietti Quran Kárimde Piramidany iemdengen eldiń (Perǵaýynnyń) áskeriniń ataýy «Qazyq» dep atalǵan. «…Qytai qazaqtary «Shyńyraý» kúiin tartpas buryn onyń ańyzyn aityp alady. Shyńyraý degen qyran bolypty. Ol jylyna bir-aq jumyrtqa tabady eken. Ony qanaty bar aidahar jep ketetin kórinedi. Eń sońǵy jumyrtqasyn dúniege keltirgende shyńyraý «ne men ólýim kerek, ne aidahar ólýi kerek» dep beldi bekem býady. Sońǵy jumyrtqa úshin aspandaǵy aiqasta shyńyraý qanatty aidahardy jeńip, jerge óltirip túsiredi. Osydan keiin kúi bastalyp ketedi. 1852 jyly qytailar Shyńdaý degen jerden eki qanaty bar aidahardyń súiegin tapty. Sonda bylai dep jazypty: «bul janýar osydan 20-25 myń jyl buryn ómir súrgen». Demek, seniń «Shyńyraý» kúiiń osydan 20-25 myń jyl burynǵy aidaharmen zamandas eken. Seniń dombyrań budan 20-25 myń jyldardan da buryn bolǵan eken.
«Vengr-ýgor mifologiiasynda «Sharkan» degen uǵym bar. Sharkan – denesi jylandardikindei bolatyn qanatty aidahardyń aty» (S.Kondybai. «Esen – Qazaq» 126 bet). Osy Shyńyraýdyń tarihi otanyn Manqystaý deýimizge tolyqtai negiz bar. Onyń toponomikalyq aiǵaqtamasy: Manqystaýda Shyńyraý, Qosshyńyraý, Qisyqshyńyraý, Shyńǵyrlaý, Syńǵyrlaý, Aqshymyraý atty mikrotoponimder kóptep kezdesedi. Qazaqta «Shyńyraý» eń alys degen sózdiń balamasy retinde, eń tereń qudyq, iaǵni Shyńyraý qudyq delinedi. Endi osyǵan Manqystaý oblysy, Manqystaý aýdany, Beineý kentine jaqyn, odan ońt-shyǵys baǵytta 130-140 shaqyrymda Qisyqshyńyraýǵa jaqyn jerde Súmbe-tamyr alan degen jer bar ekenin qosyńyz. Keibir derekterde ol Súmbetemir alan, iaǵni temir munara degendi bildiredi dep jazylyp júr. Súmbetemir alan – tek qana temir munara alańy degendi emes, «tereń tamyrly alash», iaǵni tamyry óte tereńde jatqan qazaq degendi bildiredi desek, óte kókeige qonymdy bolyp, Shyńyraý men birge ádemi úilesip ketken joq pa?! Onyń ústine miftik qanatty aidahardy «Manqus» dep ataitynyn qosyńyz. Sonda bul kúni keshege deiin, búkil qazaq biletin «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi» bolyp shyǵady. Shejire de Maiqy bi ejelgi qazaqtyń bas bii bolypty delinedi. Maiqy bi teńdessiz uly mádenietimen álemdi tańdandyryp kele jatqan ejelgi Maialardyń atasy. Olarda óz bastaýyn qazaq dalasynan alady. Mańǵystaýda Maia mola degen qorym kúni búginde de bar. Demek, bul maqaldyń negizgi maǵynasy jer betindegi adamzattyń báriniń túbi bir, bárin bir Alla jaratty jáne búkil álem mádenieti qazaq dalasynan, iaǵni qazaqtan taraidy degendi bildiredi. Buǵan taǵy bir dálel bútkil jer betindegi barlyq ishekti mýzykalyq aspaptardyń atasy qazaqtyń qara dombyrasy bolǵany siiaqty, barlyq úrmeli aspaptardyń da túp atasy qazaqtyń qarapaiym ǵana qýraidan jasalǵan sybyzǵysy, al «skripka» siiaqty aspaptardyń túp atasy qazaqtyń qobyzy, «baraban» siiaqty aspaptardyń túp atasy qazaqtyń daýylpazy, kúni búgingi jer betindegi barlyq dóńgelegi bar kólikterdiń de atasy qazaqtyń arbasy, al barlyq sándi sarailardyń da túp atasy qazaqtyń aǵash úii bolyp shyǵady.
«Ǵalym geolog M.Medoev alǵashqy qaýym adamdarynyń bir turaǵy Mańǵystaý bolǵanyn» dáleldep jazdy (Ó.Ozǵanbai «Uly besin» Almaty-2010. 177 bet).
Adamzatty eń uly mádenietimen tańdandyryp kele jatqan ejelgi Shýmerlerde dombyranyń «qulaǵynda» oinaǵan. Olardan qalǵan qysh kitaptarda dombyra beinesi kóptep salynǵan.
Jaqynda álemdik BAQ-dary álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyl burynda búkil álem elderiniń bir tilde sóilegen degen qorytyndyǵa kelgenin jariialady. Árine, ol til Qazaqtyń ANA tili. Búkil jer sharyndaǵy jer, sý, taý, ulttar men memleketter jáne eldi meken ataýlarynyń qazaqtyń Ana tiline sáikes keletininiń syry osy.
«Dombyra» – ulttyq aspap. «Dombyra» sóziniń qaidan shyǵyp, qaidan qoiǵanynyń taraýy týraly til mamandary osy kúnge deiin bir pikirge kele alǵan joq. Bul týraly túrlishe joramaldar bar. Joramal bolǵanda da baryp turǵan tuzsyz joramal. Óitkeni, indo-evropashyl oqymystylardyń ustanǵan metodologiiasymen bul sózdiń kóp jerge jaiylyp ketýi úilessiz. Bizdegi «dombyra» sózin arabtyń «tambýr» degeninen alynǵan deidi. Parsy tilinde de mundai sóz joq. Muny parsydan alyndy dep oilaityny parsyda «dánba» degen sóz bar. Bul «quiryq» degen sóz. «Bárá» degen «qozy» degen sóz. Sol ekeýi qosylyp «dánbabare» degen bolýy kerek. Dombyranyń shanaǵy (túbi) qozynyń quiryǵyna uqsas bolǵandyqtan osylai ataldy dep esepteledi. Mundai topshylaý ǵylym jolymen nárseni tekserýden paida bolyp shyqqan emes. Halyqtyń ańqaý sanasynan áli kete almai, soǵan erip ketken bolyp tabylady. Orystardyń da «dombyra» deitin instrýmenti bar. Bul sózdi de, bul instrýmentti de oqymystylar orystyń óziniki emes, orystarǵa monǵoldan kelgen deidi. HII ǵasyrda Shyńǵyshan joryǵynda orys arasyna monǵol ákelip tastaǵan. Sol sonymen monǵol sózi dep esep qylady. Ol orystarǵa monǵoldan kelgen bolsyn, sol monǵoldardyń ózine qaidan qalai kelgendigin ashyp berý ońai emes. Onyń ústine alystaǵy Úndi teńiziniń arasyndaǵy bengal eliniń tilinde de osyndai mýzyka instrýmentteriniń «tamyr, damyr» atalatyndyǵyn eski býrjýazshyl til ǵylymy ashyp bere almas edi. Eski grek legendasyndaǵy mýzykanyń iesi bolǵan Temeris degen soqyr adamnyń aty jaiynda (Iafetichesiakii sbornik) eski kóp derekter keltirgen. Bul sborniktiń 6-kitabynda «Soqyr Temir» jaiynda bir zertteý basylǵan. Bizdiń qalaýymyzsha orystyń «dombyrasy», arabtyń «tambýrasy», Bengal eliniń «tamiry», grektiń «tamiri» bári bir nárse. Munyń bári de erte kezde mýzykanyń iesi, munazasy bolǵan bir uǵymnyń aty. Sol tamyr, damyr sózinen, bir jaǵynan, «gemir», ekinshi jaǵynan «iamyz» sózderi boshaqtap, shashyrap shyqqan sózder bolýy kerek. Sonymen «dombyra» sózi bir elden aýyp kelgen sóz emes. Bul instrýmentte bir elden aýyp, jylysyp kelgen emes. Eýraziia eliniń bárine de tegis taraǵan, sonyń bárine de mýzyka iesi bolyp sanalǵan bir totemniń aty bolýy kerek» (Q. Jubanov).
«Eki ishektiń birin sál-pál kem bura,
Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq dombyra»
– dep belgili aqyn – Qadyr Myrzaliev durys aitqan. Bizdiń oiymyzsha dombyra sóziniń túbir tulǵasy do bolýy múmkin. Bunyń -do, -re, -mi, -fa, -so, -lia, -si men tyǵyz bailanysty. Do dybys degendi bildirse kerek. Jel úrlegen aǵashtyń qýysy bolýy ábden múmkin. Qobyz, qamys, abyz shyǵý genezisi bir siiaqty. Kez kelgen aspaptyń aty tabiǵatpen úilesimdi alynǵan. Adam aldymen qorshaǵan ortany tanyǵan, soǵan eliktegen. Demek, dombyra túrkiniń tól sózi bolyp tabylady. Qazaq tilinde jún-jibir, qyl-qybyr, qalbyr, shylbyr–byr qosymshasy + arqyly sóz jasaý modeli erteden bar qubylys > do+m+byr+a. Olai bolsa, em-dom tirkesindegi dom osy dombyra degen leksemamen bailanysty. Únmen, áýenmen emdeý, baqsylardyń aspaby bolýy da múmkin» (A.Q. Turyshev «Máshhúr-Júsip shyǵarmalarynyń etnomádeni aspektisi» 5 Tom. Pavlodar-2008. 5-6 better).
Kelińiz qolymyzdaǵy bar osy derekterdi birge saralaiyq:
Qoldanylatyn qaǵida, qazaq atam óz tarihyn bir aýyz sózben jazǵan. Barlyq uǵymdar da avtorlyq quqyq saqtalyp, avtordyń esimi sóz túbirinde (óz túbinde) óz atasynyń esimimen berilip otyrady. Osy qaǵidaǵa boiynsha qazaq dombyrasy «Qazaqtyń kieli qara dombyrasy» dep atalady. Mine bizge osy tórt aýyz sóz dombyra jaily barlyq máseleni sheship bere alady:
a. «Qazaqtyń» — dombyra tek qazaqtiki dep «menshik» iesin, iaǵni avtorlyq quqyqtyń kimde ekenin aiǵaqtap tur;
á. «Kieli» — sóz túbiri «ie» men «kie». Dombyranyń iesi de, kiesi de Qiian (Qiiat, Qimaq, Qypshaq) qazaqtar degen sóz;
b. «Qara» — Qazaq aq pen qarany aiyratyn aqiqattyń atasy. Qar (aqsha qar) men aq sinonim. Qaramyz, sirá qara;
g. dombyranyń shyǵý tegi jóninde joǵaryda taldaý jasadyq. Dombyraǵa jalǵanǵan «sy» jalǵaýlyǵy, dombyra kimdiki degen suraqqa jaýap berip tur.
Dombyra – qysqartylǵan sóz. Do, om, dom, yr, yra, by (bi), byr (bir, pir) jáne «a» bolyp shyǵady. Sóz túbiri – Om. Bastapqy býyn Do. Biz bul jerde A.Q.Turyshevtyń «Dombyranyń -do, -re, -mi, -fa, -so, -lia, -si -do men tyǵyz bailanysty» degenine toqtaimyz. Qosarymyz, dombyra eń alǵashqy mýzykalyq aspap bolǵandyqtan mýzykalyq dybystyń bas dybysy avtordyń atyna bailanysty «do» men bastalyp, «do» men aiaqtalǵan. Bul jerde dombyra jasaýshy adamnyń «avtorlyq quqyǵy» saqtalyp otyr.
Om – burynǵy qazaq, qazirgi Resei jerindegi ózen ataýy. Om ózeni Obqa qosylady. Osy Ob ózeniniń jaǵasynda Tomsk qalasy bolsa, Ertis ózeniniń jaǵasynda Om (Omsk) qalasy tur. Shylym ózeni Tomsk qalasynyń joǵarǵy jaǵynan Obqa qosylady. Alǵashqy býyny, iaǵni sóz túbiri Dom — Jup-jumyr bolyp, semirip, kúiine kelý, ekinshi maǵynasy Qyrǵi ustaityn aý, úshinshi orys tilindegi maǵynasy — úi. Al, «byr (bir, pir)» jalǵaýlyǵyna kelsek, qazaqta osy jalǵaýlyqtan jańbyr, sylbyr, sabyr, shylbyr, qalbyr t.t. s. sózder týyndaǵan. Byr, Bir, Pir (úiretýshi ustaz) – sinonim sózder. Bular sóilemder men sózderdiń qai jerinde qoldanylsa da birinshi, bastapqy, alǵashqy degen maǵyna da qoldanylady.
Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda «a» men «á» (Aýa–Áýe, Asyl-Ásil, Asem-Ásem), «n» men «ń» (Manqystaý–Mańǵystaý, Janbyr-Jańbyr) t. t. bolyp qoldanylatynyn qaperge alsaq, bul jerde de «b» men «p» jáne «y» men «i» osy qaǵidaǵa baǵynady. Demek «byr» sózin bir, pir dep túsinýimiz kerek. Al «A» dybysy, árqashan da Alla, Ata, Aǵa, Alǵy, Aldyńǵy, Alǵashqy, iaǵni bastaý degen maǵyna beredi. Árine solai, jańa týǵan náreste de dúniege «A-A-A» dep shyńǵyryp, aiǵailai keledi emes pe? Demek, dombyra ataýynyń tolyq maǵynasy qazaqtyń mýzykalyq aspaptaryn jasaityn Dombyaýylǵa qazaqtyń barlyq mýzykalyq aspaptarynyń birinshi ustazy, piri degen baǵa berip otyr. Endi osynyń ústine álemniń kóptegen elderiniń kún qudaiyn «Ra» dep ataityndaryn qosyńyz.
Tomsk – sóziniń shyǵý tórkini qazaqtyń Tomar, iaǵni kespeltek jýan aǵash degen sózinen. Burynǵy dombyralardyń barlyǵy osy tomar aǵashtan oiylyp jasalatyn bolǵan. Tipti kúni keshege deiingi dombyralar osylai jasalǵan. Sol dombyranyń bireýi bala kezimizde bizdiń úide de bolǵan.
Om sózinen qazaqta Omyrtqa, Omyraý (adam denesiniń músheleri), Omarta (bal arasynyń úii), Omalý (qimyldamai otyryp qalý), Omaqasý (aýnap, qulap túsý), Tomyryq (tuiyq minezdi adam), Domalaq (jan-jaǵy tep-tegis, jumyr zat), Domalaq (aty-jóni kórsetilmegen) aryz, Domalaý, Dombyǵý, Dombyaiaq (aiaǵy topar bolyp qalǵan adam), Dombyaýyl (dombyra jasaityn sheberdiń aýyly, buny eń alǵashqy dombyra jasaǵan adamdardyń turaǵy dese de bolady), Jitomir (Ýkrainada oblys ataýy), Omby — Resei jerindegi oblys ataýy. Kavkazdaǵy (Qazaqtyń uly taýyndaǵy) Qarashai-Sherkesh elinde Dombai atty eldi meken men Dombai ólgen taýy bar. Menińshe, osy Dombaidy eń alǵashqy dombyrany jasaǵan atamyz desek te qatelese qoimaspyz. Sebebi, qazaqtyń ejelgi qaǵidasynda taý (Shyń) atyn iemdený, el aldynda máńgi este qalardai eńbegi sińgen tulǵalarǵa ǵana tiesili. Mysaly, Shyńǵys taýǵa berilgen Shyńǵys qaǵannyń esimi siiaqty. Osy taýdyń eń biik jerin Muńal shyńy degeni siiaqty. Aqiqatynda da barlyq taý ataýlary osylai dúniege kelgen.
Sonymen qatar osy Dombyr (Dombyra) sózi ártúrli dabyr (dabyrlaý, dabyrlamaý), Dańǵyr (dańǵyra), Dúńgir, Dúmbir, Kúmbir degen siiaqty dybys ataýlarynyń jiyntyq ataýy.
Dombyrany jasaǵan atalarymyzdyń tegi Om. Al, Omnyń tegi Ad (Adai). Osy jerden týyndaityn taǵy bir másele Om atamyz, Adaidyń segiz nemeresiniń qaisysyna jatady degen suraq? Om atamyz Buzaýdan taraidy dep batyl aita alamyz. Buǵan sonaý ejelden beri aitylyp kele jatqan, tipti kúni búginde qoldanysta júrgen em-dom, em-domdaý, em-domdyq, em-domsyz degen sóz tirkesteri tolyq dálel bola alady. «Em» men «dom» qatar atalyp, em — domnan buryn tur. Demek, Om Emniń urpaǵy ekendigi eshqandai daýǵa jatpaidy. Alyp bi (Álippe) tańbalarynyń ret sany boiynsha «E» tańbasy qazaqtyń jeti atalyq júiesimen sáikes, jetinshi dybysty qurasa, «O» dybysy Mannan bastalatyn dybystyń tórtinshisin, al jalpy barlyq dybystardyń ret sanynda 18-shi tańbany quraidy. Qurmetti Oqyrman! Eske usta! Osy Alyp bi dybystarynyń ornalasý tártibimen kim – kimnen buryn, kim – kimnen keiin dúniege kelgenderin aina-qatesiz ajyratýǵa bolady.
Em men Dom atamyz Adai shejiresinde bylaisha hattalǵan: Adai – odan Kelimberdi – odan Buzaý – odan Jemenei – odan Jomart. Atam qazaqtyń «em – dom» degen sóz tirkesteriniń shyǵý tegi osy. Basqa joramal-jobalardyń bári qate tujyrym. Eske usta! Sózdik qorymyzdyń barlyq ataýlarynda «avtorlyq» quqyq saqtalady. Eger kimde kimniń osyny túsinýge shamasy jetpese, ondailarǵa qazaq tilin birinshi synyptyń Álippesinen bastap qaita oqyp, zerdeleýge keńes beremin.
Qazaqta Jomarttan da basqa Omar, Shomaq (ekeý), Toman jáne Dombyaýyl atty rýlar bar. Olardyń tórteýi Adaidan taraidy. Omar-Begaly-Qyrymqul-Sapar-Maia-Ánet-Tekei-Raiymberdi-Allaberdi-Báiimbet-Muńal-Kelimberdi-Adai; Shomaq-Qojanazar-Tobysh-Kelimberdi-Adai; Shomaq-Jaqaý-Tekei-Raiymberdi-Allaberdi-Báiimbet-Muńal-Kelimberdi-Adai; Toman-Qarjaý-Jaýbasar-Shegem-Tobysh-Kelimberdi-Adai; Besinshisi, Orta júzdegi Ókiresh Naimannyń úsh balasynyń úlkeni Dombyaýyl dep atalady. Dombyaýyl tuqymy jylqysyna teris jaǵynan tańba basyp, Teristańbaly atanady. Mine, osy atalarymyzdy dombyranyń avtorynyń aýyly, nemese soǵan sáikes dombyra jasaýshylardyń aýyly desek, qatelespesimiz anyq. Sonaý Adam atadan beri bútkil jer beti turǵyndarymen moiyndalǵan jáne kúni búginde de moiyndalyp kele jatqan uly qaǵida oilap tabylǵan kez kelgen dúniege sol adamnyń, nemese sol rýdyń aty beriledi. Naimandarda óz tegin Manqystaýdan alady. Ony Nai-Man, Nai Mannyń balasy, urpaǵy degen aty-jóninen de kóre alamyz.
Eń alǵashqy dombyrany jasaǵan Dombai atamyz osy rýlardyń bireýine jatady desek kóp qatelese qoimaspyz. Dombyra qazaqtyń ulttyq tól aspaby. Bul kúnde qazaqtan basqa elde dál bizdegidei dombyramen kúi tartylmaidy.
Sózimiz dáleldi bolýy úshin tek qana bir dombyramen shektelmeiik. Saz-syrnaidy Qazaq pen Qyrǵyzǵa, Nai atty mýzykalyq úrmeli aspapty, adamzattyń eń alǵashqy qarýy naizany Naimandarǵa, Sadaqty Saq Adailarǵa, Qobyzdy Tobyshtarǵa, Sybyzǵyny Balyqshylarǵa (Shybyntai, Qypshaqqa), Jetigendi Jemeneilerge berip, moiyndasaq durysy sol bolar. Bul ataýlar olardyń «avtorlyq» quqyǵy.
Endi osylardyń qataryna Dáýit paiǵambardyń Zabýr jyryndaǵy, olardyń (Er Dáýittiń eliniń) dombyra men Jetigende oinaǵandaryn jyrǵa qosyp, jazyp ketkenderin qosyńyz.
Túsinikteme: On segiz myń ǵalamdy bilegen áigili Súleimen (Solomon) patsha osy Dáýit paiǵambardyń balasy.
Qobyz demekshi, «arheolog-ǵalym Z.Samashev bastaǵan ujym Altaidyń patshalar jazyǵynan basqa jerinen de taǵy bir jańa oljaǵa jolyǵypty. Ol – qorymnan kóne qobyzdyń tabylýy! Sonda qobyzdyń keminde úsh myń jyldyq tarihy bar ekenin bylai-aq shamalýǵa bolady». (Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor S.Qozybaev. «Han-Altaidyń shyńyndaǵy asyl arman». «Aiqyn» gazeti. №162 5.09.2013 jyl).
Qurmetti oqyrman! Eske usta! Kez-kelgen qubylystyń, kez-kelgen uǵymnyń, oilap tabylǵan dúnie ataýynyń sóz túbirinde sol uǵym avtorlarynyń esimi turady. Bul daýǵa jatpaityn tujyrym. Bizdiń atalarymyzdyń bul qaǵidasyn búkil álem elderi kúni búginde de qoldanady. Mysaly, Qazdyń (qus) avtory Qazaq, Ata Qazdyń avtory Adam atanyń urpaǵy Qazaq, bidaidyń avtory Bi Adai, nannyń avtory Nuq Manuly, Qus ataýynyń avtory Musa paiǵambar, úirektiń avtory Úisinder, qosý amalynyń avtory Qosai, kóbeitý amalynyń avtory Tobysh, alý amalynyń avtory Balyqshy, bólý amalynyń avtory Buzaý (buzylý, bozarý, bóliný, ózgerý bulardyń bári sinonim sózder), Il, Tý, An samolettarynyń avtorlary Iliýshin, Týpolov, Antonov, jerdiń tartylys zańynyń avtory aǵylshyn fizigi Isaak Niýtonnyń atymen Niýton zańy, elektr toǵynyń negizgi zańdarynyń birin oilap tapqan nemis ǵalymy Omnyń atymen Om zańy t.t. bolyp kete beredi. Eger kimde-kimniń buny túsinýge jáne moiyndaýǵa shamasy jetpese, ondailarǵa Mańǵystaýlyq aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalaryn oqýǵa keńes beremin.
Mysaly, Adai atamyzdyń esimi Ad pen Ai degen eki birikken sózden turady. Ol ata men anamyzdyń jáne sonymen qatar ataly, ákeli jáne balaly urpaqtyń jiyntyq ataýy. Adaidyń ekinshi býyny «Ai»-dan tómendegidei adam attary men uǵymdar dúniege keldi: Aiman, Naiman, Aitýmys, Baisultan, Baiuly, Mai, Maiia, Taipa, Aina, Ait, Aitý, Aitpaý, Bai, Baiǵazy, Lai, Pai-Pai, Aily (Ai aýyly) t.t. Bul uǵymdardyń báriniń avtory Adam atanyń qarashańyraǵy Qaz Adailar, iaǵni búgingi Adailardyń ata-babalary. Áitpese, Adaidyń «bes júirigi» atanǵan jyr dúldilderiniń biri Aqtan Kereiuly ((1850-1912) tegi Buzaý – Jemenei — Kenje) bylai dep jyrlamaǵan bolar edi.
«Men Adaidyń Aqtany,
Sóilegen sózim taqtaly
Sóile» deseń jyrshyńyz
Aldaryńda jortaqtar.
Týǵan aiǵa at bergen,
Aq qaǵaz ben hat bergen
Eki erin men til-tańdai
Sóilesin dep jaq bergen.
Aitqan sózge túsinbes
Adamnyń misyz aqymaǵy» (Jyr-dariia «Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary» Aqtaý-1995. 159 bet). Atamyz aspandaǵy Aiǵa Ai dep at qoiǵandar, Aq qaǵaz ben hatty oilap taýyp, alǵashqy hat jazǵandar jáne eń alǵashqy tili shyǵyp sóilegender bizdiń atalarymyz, iaǵni bul uǵymdardyń báriniń avtorlyq quqyǵy solardiki dep otyr.
Al Almaty qalasy ataýynyń dúniege kelý tórkinin Adaidyń (Buzaý — Aitýmys — Shylym — Báibishe) shejireshi aqyny Túmen Baltabasuly atamyz bylaisha órbitedi:
«Alǵidyń basy ala dóń,
Biik asqar bel eken.
Sol jerlerdi jailaǵan
Qalyń qazaq eli eken.
Sol elderdiń ishinde
…Alma qyz degen bar eken,
Jasynan-aq jansebil
Tókkeni mańdai ter eken.
Bala kúnnen baqsha egip
Jerden jemis jer eken.
Astyna mingen arǵymaq
Baýyry tarlan zer eken.
Asynǵany aq myltyq
Kigeni asyl zer eken.
Qalyńy joq, qainy joq.
Ózi boidaq seri eken.
«Qatardan qazaq qaldy» dep,
«Basqanyń bári óziniń,
Kerekterin aldy» dep
«Kez kelgen jerden kent jasap
Qaqpaly qala saldy» dep
Oilaǵany ýaiym
Ishi tolǵan sher eken.
Sol kúnde Arǵyn elinde
Áziret pen Alma qyz
Alataýdyń betinen
Aǵyn sýdyń shetinen
Aǵash shanshyp, alma egip
Qala salsaq der eken.
Áziret pen Alma qyz
Bolǵan eken ataly
Áziretke Alma qyz
Bala boldy bataly
Aitýymen bulardyń
Alataýdyń basynan
Qazaqtyń qalyń qasynan
Kileń biler keńesip
Qysy–jazy jatady
Qoralap aidap, qoi, jylqy,
Buharǵa baryp satady
«Bazaryń joq baratyn
Taýaryń joq alatyn
Qańǵyǵan qazaq balasy –
«Qaidan júrsiń?» – degen sóz
Janǵa jaman batady
Etken eńbek ispenen
Qylǵan qairat kúshpenen
Salynǵan sarai qalany
«Almaty» dep atady
«Oilaǵanym boldy» dep
«Orta jerim toldy» dep
Áziret Alma qyzyna:
— Qyrmyzy qyzyl ki, — deidi
Jigitti tańdap súi deidi
Súigenińe ti, — deidi.
«Qyryq baital qysyraq
Qyzǵa enshi» atady.
«Qyryq jylqyń qyz týsa,
Qutty bolsyn!» degen sóz
Qaǵidaly qazaqtyń
Sodan qalǵan maqaly…» (Á.Qonarbaev «Túmen Baltabasuly» Almaty-2009. 59-60 bet). Biz bul jyr joldarynan kez-kelgen uǵym ataýynda avtorlyq quqyq saqtalatynyn aiqyn kóre alamyz.
Dombyra ataýynyń shyǵý tegi osy. Sóz túsinetin jáne Atam qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasyn biletin jandar úshin bul daýǵa jatpaýǵa tiis.
Qazyǵurtqa taiaý (Syr óńirinde) Qyzyl Orda oblysy Jańaqorǵan aýdanynyń shyǵys jaǵynda 50-60 shaqyrym jerdegi Domby ózeniniń boiynda, Domby ata atty áýlie qorym bar. Basynda kesene joq. Mazarynyń uzyndyǵy 20 metrdei, eni eki metr, biiktigi 1,5 metr. Ary-beri ótkender ziiarat etip ótedi. Ata týraly derekter joqtyń qasy delinedi.
Domby ata mazarynyń osynshama uzyn bolýy, dombyranyń tegi Nuq paiǵambar zamanynan ári de jatyr degen sóz. Sebebi, topan sýǵa deiingi adamdardyń da, jan-janýarlardyń da bári alyp bolǵan. Nuq paiǵambardyń ózi de, onymen birge Qazyǵurtqa taban tiregen barlyq tirshilik ieleriniń bári solai bolǵan. Sol topan sýdan keiin aýa raiynyń jáne jerdegi kóktiń ózgerýine (azaiýyna) bailanysty tirshilik ieleri usaqtala bastaǵan, dep batyl tujyrym jasaýǵa negizimiz bar.
Sol ejelgi alyp adamdardan qalǵan jádigerler qazaq dalasynda kúni búginde de kezdesedi. Mysaly, Sol Qazyǵurt taýynyń baýraiyndaǵy Úkasha ata mazary, Mańǵystaýdaǵy Qaraman ata mazarynyń uzyndyqtary 10-12 metrdi quraidy. Sol siiaqty Mańǵystaýdyń eki jerinde «Alty qulash» áýlie jáne «Qyryq kez» atty qorymdar kúni búginde de bar. Qulash pen kezdiń uzyndyq ólshem ekendigine daý bolmasa kerek. Eýropadaǵy Alyp (Alpi) taýy ataýy da solardan qalǵan. Ejelgi Qazaq ertegileriniń bári derlik bir aýyzdan ejelgi Qazaqtardy alyp adamdar dep sýretteýleriniń syry osy bolsa kerek.
Dál osyndai tujyrym Qashaǵan jyraýdyń (rýy Adaidyń Qosaiy) «Esqali supyǵa aitqany» degen tolǵaýynda aiqyn kórsetilgen.
«Dombyrany kúná deseńiz,
Jiyn menen toidiki.
Ishegine kúná deseńiz,
Jumaqtan kelgen qoidiki. (Qoi men qoishynyń piri (ustazy) Shopan atanyń da molasy Mańǵystaýda. Kúni búginde de Shopan Ata qorymy dep atalady).
Pernesin kúná deseńiz,
Esebi ol pánniń on eki. (Perne (býyn) bul Alyp Alashtyń kenjesi On eki Ata Baiulynyń eseptik sanyn beredi).
Qulaǵyn kúná deseńiz,
Hazireti Biláldiń,
Qulaǵy eken desedi.
Tiegin kúná deseńiz,
Shielengen syrdy sheshedi. (Sóz túsinetin jandarǵa shejire-tarihtyń tiegi osy dombyranyń tieginen de aǵytylatynyna qandai daý bar).
Atamyz Adam paiǵambar,
Jeti sazben jerge kep,
Kúi shertipti degen bar». (Atamyz dombyrany Adam Ata zamanynda da bolǵan, olar da kúi tartqan dep otyr).
Ol kúndegi o da saz.
Bul kúndegi bu da saz.
Sazdy kúná dep júrgen,
Moldeke seniń aqylyń az.
Moldeke bilmei adas pa,
Dombyranyń bizge kúnási az». Az sózinen (az ben kóp), Aziia, naz, saz, qaz, qazaq, qazyq, qazir, jaz, jazyq t.t. týyndaidy.
Adam — Nuq paiǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa deiingiler, al Man topan sýdan keiingiler bolyp tabylady.
Jer betindegi barlyq jandy-jansyz uǵymdar men zattardyń ataýlary adamzat ǵumyrynda bolyp ótken dúniege balama retinde qoiylady jáne onyń túbir sózine (sóz túbirine) sol uǵymdy dúniege ákelgen Atasynyń, búgingishe aitqanda «avtordyń» esimi beriledi. Sózimiz dáleldirek bolýy úshin dombyranyń «dene múshelerinde» sóilete keteiik:
Dombyra qurylysy birneshe bólikten turady: basy, qulaqtary, perneler, moiyn, ishek, shanaq, qaqpaq jáne tiegi.
Dombyranyń súiegi aǵash. Aǵ (aq), aǵa jáne ash degen birikken sózderden turady. Bul qos ishekti qara dombyranyń súiegi aǵash bolsa, búkil adamzattyń súiegi qazaq, iaǵni qazaq búkil álem elderiniń aǵasy. Qazaq – Qaz aǵa degen sóz. Qaz-aq ekinshi býynyndaǵy Aq sóziniń tolyq maǵynasy osy. Aqtyń ekinshi maǵynasy Aqiqat. Atalarymyzdyń «Aqiqat Aǵadan» deitinderiniń syry osy.
«Qolymdaǵy qý aǵash,
Sairap otyr bul aǵash.
Qolymdaǵy aǵashym —
Alyp júrgen dombyra,
Tartqan saiyn dańǵyra.
Dombyra kúná degen sóz,
Tek bir aitqan dabyra» (Qashaǵan).
Bas – basy (kez-kelgen dúnieniń basy, bastaýy bar, adamnyń da), bastyń túbiri as. Osy túbirden aspan, astyq, asa (joǵary, tómen, iaǵni kez-kelgen dúnieniń shyrqaý shyńy), basshy, basqarý júiesi t.t.
Qulaq – birikken sóz. Sóz túbiri Qý (Quda, Qudai, Qudaǵai, Qudaike, Ul, Qul, Aq (Saq), Laq degen sózderden turady.
Bul sózderdiń tikelei maǵynasyna úńilsek: Qý – Qudaike atamyzdyń esimi, ulǵa kommentarii qajet emes, qul jóninde qazirgi túsinik basqasha, ejelde ul men qul bir uǵym bolǵan. Qazaqtyń ulym, qulym, qulynym, qulynshaǵym deitinderi osy tujyrymymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. Al, Aq — Adai atamyzdyń tórtinshi nemeresi, iaǵni besinshi býyn urpaǵy Aqpan (Aqman) atamyzdyń esimi. Aq (aq adal mal, ananyń aq súti, aq niet, aq oramal, aq tilek, aq jol t.t.), aqiqat, aqyl, aǵa, Aǵarys, aǵarý t.t. quramynda Aq (Aǵ) atamyzdyń esimi bar barlyq uǵymdardyń avtory osy atalarymyz. Laq — bul jerde sheshe men bala degen maǵyna berip tur. Sebebi, laqtyń anasy eshki, qazaqtardyń ata-anasyn, áke-sheshe degendegi Eshki men shesheniń sóz túbirleriniń birdei «esh» bolatyny osydan. Bul ataýdyń avtorlyǵyn «Alpamys batyr» jyrynda aitylatyn Jideli Baisyndaǵy Qońyrat rýynan taraityn Laqailarǵa (Qap taýynda olar Laki dep atalady) bersek tipti de qatelespeimiz.
Qazaq ta «aqpa qulaq» degen sóz bar. Bul sóz tirkesterinde Anamyzdyń qulaqqa qatysy, Aq-pa – Aq apa (ana) dep aiqyn kórinedi.
Qulaǵyn buraý arqyly (qos ishektiń birin tartyp, birin bosatyp) shanaqtan shyǵatyn dybysty kúi áýenine bailanysty rettep otyrady.
Perne – sóz túbiri Er, per, erne (erneý), perne bolyp shyǵady. Qos ishek pen shanaqtan shyǵatyn dybystar osy pernelerdi basý arqyly áýen yrǵaǵy ózgerip otyrady. Mynaý adamzat ǵumyrynda ózgertip otyratyn Erler emes pe? Myna kórshi orystardyń Qudaidy Perýn, pervyi dep júrgenderi osydan. Bul sóz qazaqtyń bir, birinshi, pir (ustaz) degen sózinen alynǵan.
Perneniń – taǵy bir negizgi maǵynasy Peri ene. Bul Atam qazaqtyń sóz jasaý júiesimen de tolyqtai sáikes keledi. Kez-kelgen eki sózdi biriktirip bir sóz jasaǵanda, dybys úndestigine qarai birinshi sózdiń sońǵy dybysy, nemese ekinshi sózdiń birinshi dybysy túsip qalyp otyrady. Mysaly, Qazyq jurt – Qazyǵurt, Aǵa Arys – Aǵarys, alyp bar – apar, Qaz bir (qazaq birinshi) – qazir, qalyp qoiǵan — qalǵan t.t. bolyp kete beredi.
Perne (er men áielder) arqyly ár túrli dybys áýenderi óz erneýine jetip, jańasy qaita bastalyp otyrady. Ómirde de solai. Búkil ǵalamdy da ózgertip otyrǵan solar. Aziia (sóz túbiri Az, Qaz) er adam, qozǵaýshy kúshi qazaqtar; Evropa (sóz túbiri Ev, eva, deva, devýshka) áiel adam, qozǵaýshi kúshi sol Evanyń urpaǵy evreiler.
Moiyn – oi, moi, yn, oiyn degen birikken sózderden turady. Oi – Rysqul (Qunanorys) atalarymyzdyń laqap aty. Sebebi, Orys atamyzdyń esiminiń sóz túbirindegi or men oidyń maǵynalary bir-birine óte jaqyn. Negizinen ekeýi de qyrdan (biikten, joǵarydan) tómen qarai bir arnamen aǵatyn, nemese sý jinalatyn sai, nemese oiys jer. Aiyrmasy oi tabiǵi bolsa, or qolmen qazylǵany. Al, moiynnyń sóz túbiriniń oiyn bolatyny, onyń bir orynda turmai, únemi oinap turatynyna sáikes qoiylǵan. Al «yn» jalǵaýyna kelsek, bul sózdiń shyǵý tegi «in». Qazaqtyń «yndyqtyń túbi» deitinderi osydan. Yn túbirinen shyn, syn, qyn, jyn degen sózder týyndasa, in-nen týatyn uǵymdar:
a. jandy-jándikterdiń jer astynan qazylǵan ini;
á. ini, inim (adam balasynyń ózinen keiin týǵan baýyry). Sonda moiynnyń maǵynasy, Ata urpaq pen bala urpaqtyń arasyn jalǵaityn ini siiaqty, bas pen keýdeni jalǵaityn músheniń balama ataýy. Al, «M» jurnaǵyna kelsek, ol táýeldilik jalǵaýy, ol kez-kelgen sózdiń aldyna da, sońy da qosylsa meniki degen maǵyna beredi. Bul jurnaq óz bastaýyn Ada-ǵa (Ata) jalǵanyp Adam (atam meniń) degen uǵymnan bastaý alady. Árine solai, ár adamnyń atasy óziniki bolatyny siiaqty, únemi oinap turatyn moiyny da óziniki emes pe? Bul tujyrymnyń durys ekendigine aiǵaq retinde orystardyń da bizdiń osy sózimizdi paidalanatynyn alǵa tartamyn. Olarda da, meniki degen sóz moi, moia dep aitylady.
Moiynǵa perneler ornalastyrylyp, onyń ón boiyna ishek tartylǵan jáne ol bas pen shanaqtyń arasyn jalǵap tur.
Osy moiynnyń bas jaǵynyń túbinde «shaitan» tiek deitin tiek bar. Bul tiektiń ataýy adamdar men elderdiń damý satylaryna tolyqtai sáikes keledi. Shaitanda eki túbir bar. «Ai» jáne «An». Ekeýi de analyq tekti bildiredi. Bul er adam azǵan kezde eki sóilemeitin er-azamattyq qasietin joǵaltyp, áielge ainalady degen sóz. Al bul jerde er azamat bir emes, eki ret áielge ainalyp «shaitan» atalyp tur. Bul adamdar men elderdiń (memleketterdiń) ǵumyrynda da solai. Araǵa shaitan tússe, bas týra joldan aýytqyp, kez-kelgen jaqqa burylyp kete beredi.
Ishek – ish jáne ek (eki) degen eki birikken sózderden turady. Ish (ishi) degen sóz barshamyzǵa túsinikti. Al ek (eki), bul qazaqtyń sandyq ataýy. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy Ek, Eki, Eke (áke), Tek, Teke, Meke, Senek, Eki bet (Egipet) ataýlary solardan qaldy. Dombyranyń ishegi qoidyń isheginen jasalady. Bul degeniń dombyranyń «avtory» qoi baqqan aýyl degen sóz.
Shanaq – An, Ana, Shan, Shana (San, Sana), Aq (aqiqat pen aǵa), Naq (naq ózi), Shanaq bolyp shyǵady, iaǵni dombyranyń shanaǵynan shyǵatyn kúmbirlegen qońyr ún, Saq (Shaq) Ana men Saq aǵaǵa balama ataý retinde qoldanylyp otyr. Shanaqtan shyǵatyn dybystyń iesi solar dep otyr.
Qaqpaq — «aq» degen eki túbiri bar. Mynaý on segiz myń ǵalamnyń bir mikrobólshegin bólip alyp, dybys jinaǵan shanaqtyń beti qazaq degen el atymyzdaǵy ekinshi býynda turǵan aq-pen jabylǵan. Jáne bir emes, eki ortasyn qaq bólip, eki ret japqan.
Bul uǵym Mańǵystaýda dúniege kelgen. Adai shejiresin de Adai atanyń tórtinshi nemeresi jáne besinshi býyn urpaǵy Aqpan (Aq Man) delinedi. Jaqsy men jamannyń ara-jigin ajyratýdaǵy bestik baǵa alyp júrgender osylar. Aq túbirinen Aqpan (rý aty), Aqtaý (taý), aqiqat, aqyl, aq niet, aq sút, aq tilek, aq adal mal, aq júrek, aq oramal, aǵa, aǵarý t.t. uǵymdar dúniege kelgen.
Qaqpaq – betqaqpaq dep te aitylady. Bet-júzi, bet-perdesi, bet-beinesi degen maǵyna da qoldanyla beredi. Bet –júzi Adaidyń shejire dereginde bul sóz týystyǵy bólinbeitin kieli jeti sanynyń iesi Buzaý-Jemeneidiń laqap atyn beredi.
Tiek – tiektiń túbiri «iek», ol óz kezeginde ie jáne ek degen eki birikken sózden turady. «T» dybysy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da tek qana tolyp-tolysty degendi bildiredi. Ejelgi qazaqtardyń barlyq dúnieni toǵyz-toǵyzben esepteitini osydan. Mysaly, Ult – ul (bala) tolysyp, ultqa ainalyp tur, sút – sý aǵaryp, sútke ainalǵan, órt – janyp ketken, eshteńe qalmaǵan, jylt – kórindi de joq boldy t.t. bolyp kete beredi. Mine «T» dybysy osylai sóileidi.
Ie-ge túsinik berýdiń qajeti bolmas. Sol bastapqy maǵynasy áli sol kúiinde qoldanysta. Bul jerde arnaiy atap ótetin jaǵdai, Ie, ielik etý, kie, kieli dúnie (Kieli Mańǵystaý) t.t. – Ata degen uǵymǵa balama retinde qoldanylady.
Al, ek (eki) jáne iek qazaqtyń laqap esimi. Sebebi, iekke shyǵatyn talshyqty saqal, al adam balasy qartaiǵan kezindegi aǵarǵan saqalyna, el aldynda etken eńbek, abyroiyna bailanysty Aqsaqal, al tek «as iship, aiaq bosatqandy» shal dep ataitynymyz osynyń aiǵaǵy.
Taǵy bir arnaiy atap ótetin jaǵdai, dombyranyń qulaǵyna, saldardyń bas kiimderine, qazaq kelinderiniń sáýkelesine «Úki» taǵylady. Bizdiń úkilep, aialap júrgenimiz qazirgi adamzatty topan sýdan aman alyp shyqqan Nuq paiǵambar atamyzdyń esimi. Aqiqatynda ol atamyzdyń shyn aty Úkasha. Úkili dombyra, Úkili Ybyrai, úkili pochta, úki, úki oiý, úkim, úkimet, úkimet basy ataýlary osy atamyzdan qaldy. Jer betinde bir qazaq tiri tursa, dombyra joiylmaidy. Bizder, iaǵni búgingi qazaqtar sol Nuq paiǵambar qaýymynyń qazyq jurtynda otyrmyz. Aqyl-esi túzý qazaq balasy úshin bul tujyrym kúmánǵa da, daýǵa da jatýǵa tiis emes.
Tarih taǵlymy: El (úkimet) biligin qolyna alǵan jandardyń qatelesýge quqyǵy bolmaǵan. Ondailarǵa atalarymyz, synaqty (eksperimentti) tek óz qara basyna ǵana jasaýǵa quqyǵy bar degen. Qazaq azamaty! Esińe usta! Bilikke aralassań (tipti basshylyqtyń eń tómengi satysy brigadir bolsań da) Allanyń Haq jolynan aýytqyp, qatelesýge quqyń joq. Qatelesseń jazalanasyń. Kim jazalaidy deisiń be? Seni jazalaityndar óte kóp. Birinshi Alla, ekinshi sen qiianat jasaǵan adam (halyq), al úshinshisi ózińniń Ar-imanyń, tórtinshisi seniń atyńdy ataýǵa uialyp, senen bezetin óz urpaǵyń. Bulardyń eshqaisysynan da qashyp qutyla almaisyń.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
