قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸ, قارا دومبىراسى جەنە ايتىس ٶنەرٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ەڭ ەجەلگٸ مۇرالارى رەتٸندە «يۋنەسكو» تٸزٸمٸنە ەندٸ.
قازاق حالقى «ەس جيىپ, ەتەك-جەڭٸن جيناعالى بەر» قارا دومبىرامەن بٸرگە جاساسىپ كەلەدٸ. دومبىرانىڭ تەگٸ جايلى تالاي زەرتتەۋشٸ-عالىمدار ٶز حال-حادەرٸنشە تەر تٶكتٸ. بٸلگەندەرٸن ورتاعا سالدى.
ٶنەربەك احمەتتٸڭ ايتۋىنشا, ورتاعاسىرلىق, ەسٸرەسە تٷرٸك قاعاناتى كەزٸندەگٸ (Vٸ-Vٸٸٸ عع.) كٶشپەندٸلەردٸڭ مۋزىكالىق مەدەنيەتٸ تۋرالى قۇندى قۇجاتتار نارا (جاپونييا) قالاسىندا سەسويد يمپەراتورىنىڭ قازىناسىندا ساقتالعان. تاريحي ەكسپوناتتاردىڭ ٸشٸندە ەرەكشە نازار اۋدارتاتىنى دۋنۋحۋادادا تابىلعان تٷرٸكتٸڭ نوتالىق حاتى (پارتيتۋرا, تابۋلاتۋرا). بۇل بۋددانىڭ جيىرما بەسٸنشٸ سۋتراسىنىڭ نوتاسى, ونىڭ ەۋەنٸ قازاقتىڭ حالىق ەنٸ “گەككۋگە” سەيكەس كەلەدٸ. ول كەزدە جاپوندىقتار شىعىس تٷركٸستاننىڭ مۋزىكالىق اسپاپتار وركەسترٸن گاگاكۋ دەپ, وسى اسپاپتاردا ويناۋ ەدٸسٸن بيللي دەپ اتاعان. بۇل سٶزدەر قازاقتىڭ گەككۋ – ەۋەن, مۋزىكا, بي سٶزدەرٸنە ۇقساس. ىبىراي ساندىبايۇلىنىڭ تۆورچەستۆوسى جايلى جازىلعان كٸتاپ “گەككۋ” دەپ اتالعان. بيلليدٸ – بيلەر ەلٸ دەسەك دۇرىسى وسى بولار.
قازٸرگٸ قازاقتىڭ جازىق دالاسى ورتا عاسىرلاردا «قىپشاق دالاسى» دەپ اتالعان. قىپشاق دالاسىنىڭ وڭتٷستٸك جەنە باتىس ايماقتارىنىڭ حالقىن ورىستار مەن پولياكتار “پولوۆتسى” (“دالالىقتار”) دەسە, باتىس ەۋروپالىقتار – “كۋماندار” (“قاز ادامدار”) دەپ اتاعان. ول ۋاقىتتا قىپشاقتاردىڭ ەسەرٸ جوعارى بولعان جەنە تٸلٸ كەڭ تاراعان. بٷنىڭ ايقىن دەلەلٸ – “كودەكس كۋمانيكۋس” (1303 ج.) كٸتابى. بۇل كٸتاپتا بٸزگە كەلٸپ جەتكەن قىپشاق ەۋەندەرٸنٸڭ روماندىق كۆادرات نوتالارى تٷرٸندە جازىلعان نوتا جازبالارى بار, ولار كەيٸننەن باتىس ەۆروپا مۋزىكاسىندا كاتوليكتٸك حورلار ٷشٸن قولدانىلعان.
قازاقتىڭ مۋزىكاسىن زەرتتەۋشٸ ب.ەرزاكوۆيچ “بٸزدٸڭ بولجاۋىمىز بويىنشا “قۇمان كٸتابىندا” قازاقتاردىڭ مۋزىكا تٸلٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ بار دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتۋىمىزعا بولادى” دەپ جازعان. ونىڭ وسى سٶزٸنەن بٸز حالقىمىزدىڭ سازدى شارتتى بەلگٸلەرمەن (نوتالارمەن) جازۋ ٷردٸسٸنەن بۇرىننان حاباردار بولعانىن بايقايمىز. بٸز ەننٸڭ مازمۇنىن تالداي وتىرىپ, قازاقتىڭ مۋزىكالىق تٸلٸنٸڭ كەيبٸر ەلەمەنتتەرٸن, اتاپ ايتقاندا, “اقساق قۇلان” كٷيٸ مەن “ەلٸم-اي” ەنٸنٸڭ ەۋەندەرٸنەن بايقادىق”. ال, قازٸرگٸ كەيبٸر مۋزىكا زەرتتەۋشٸلەر نوتا ساۋاتى قازاقستانعا حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى كەلدٸ دەپ جٷر.
مۋزىكالىق اسپاپ – مۋزىكالىق تەرمينولوگييا مەن مۋزىكانى تولىعىمەن تٷسٸنۋدٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورى, سەبەبٸ ول – ونىڭ جالعىز “قۇجاتى” جەنە ماتەريالدىق ٸزٸ. ول بۇرىنعى تاريحتى, مەدەنيەتتٸ, حالىقتىڭ عاسىرلىق مۋزىكالىق سالتىن تانىتاتىن بولعاندىقتان دا ٶتە قٷندى.
ەرتەرەكتەگٸ مۋزىكا جەنە مۋزىكالىق اسپاپتار جٶنٸندەگٸ ەدەبي مەلٸمەتتەر ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ (870-950 جج.) “مۋزىكا تۋرالى ۇلى تراكتاتىندا” بار. مۇندا سول ۋاقىتتا بەلگٸلٸ بولعان مۋزىكالىق اسپاپتار سىبىزعى, دومبىرا, سىرناي, كەرنەي, قوبىز, كانۋن, ۋد, تسيمبال (چانگ), تامبۋر, راباب, دابىل, داڭعىرالار سيپاتتالعان جەنە جٷيەلەنٸپ كٶرسەتٸلگەن. سونىمەن قاتار مۇندا تٷرٸك تايپالارىنىڭ تۇرمىسى جەنە جەتٸ ٸشەكتٸ ارفا تۋرالى ايتىلعان. وندا عالىمنىڭ ٶزٸ ويلاپ تاپقان قىپشاق دەپ اتالاتىن ٷرلەنٸپ وينايتىن اسپاپتارى تۋرالى مەلٸمەت تە بار. بٸز بۇل ەرەكەتتەن ەل فارابيدٸڭ تەگٸنٸڭ قىپشاق ەكەندٸگٸن ايقىن اڭعارامىز. ەيتپەسە, ونىڭ ويلاپ تاپقان اسپابى «قىپشاق» دەپ اتالماعان بولار ەدٸ. بۇل تراكتاتتا ەل-فارابي مۋزىكالىق بۇراۋلارعا ماتەماتيكالىق دەيەكتەمە بەرٸپ, تەوريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى.
تٷسٸنٸكتەمە: اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جەنە اتا-تەك جازۋ قاعيداسى بويىنشا ەل فارابي ەسٸمٸنٸڭ الدىندا تۇرعان ەل (ال) سٶزٸن الاش (الشىن) دەپ وقىساق دۇرىسى سول بولادى. قازاقتىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا «قىپشاق» قازاقتان تارايدى, ياعني قىپشاق قازاقتىڭ بالاسى.
قازاق اسپاپتارى تۋرالى قۇندى مەلٸمەتتەردٸ اۋىز ەدەبيەتٸمٸزدە جيٸ ۇشىراستىرامىز. “الپامىس باتىر” جىرىندا ٷرلەپ تارتاتىن جەنە سوعىپ وينالاتىن اسپاپتار: كەرنەي, سىرناي, دابىل, شىڭداۋىلدىڭ اتى كەزدەسەدٸ. كەيبٸر ەجەلگٸ اسپاپتار حالىق ەندەرٸ مەن ٶلەڭدەرٸندە, مىسالى, “جەتٸگەننٸڭ جەتەۋٸندە” دەرٸپتەلەدٸ. جەتٸگەن مەن دومبىرا اتاۋلارى دەۋٸتتٸڭ زابۋرٸندە (قاسيەتتٸ تٶرت كٸتاپتىڭ بٸرٸ) سول ەلدٸڭ ۇلتتىق اسپاپتارى قاتارىندا اتالادى.
ارال ماڭىنداعى قويقىرىلعان قالاسىنا قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن كەزدە تابىلعان, قولىندا قوس ٸشەكتٸ دومبىراسى بار ەر ادامنىڭ كٷيدٸرگەن ساز بالشىقتان جاسالعان مٷسٸنٸ بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ ٸV-ٸٸٸ عاسىردان قالعان ەكەن.
“مايتٶبە” جايلاۋىنان (الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى) تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 2000 مەترلٸك بيٸكتٸكتە ورنالاسقان, ۇزىندىعى 13 كيلومەترگە سوزىلعان جوعارعى تاۋ شاتقالىنداعى كٶپتەگەن سۋرەتتەردٸڭ اراسىنان تاستان قاشالعان كٶنە دومبىرانىڭ سۋرەتٸ تابىلعان. سۋرەتتە دومبىرانىڭ ارتىندا بەس ادامنىڭ ەرتٷرلٸ قيمىلدا بيلەپ تۇرعان بەينەسٸ سالىنعان. سۋرەت كٶنە دەۋٸردٸڭ بۇل مۋزىكالىق اسپابى قازاق حالقىنىڭ دومبىرا اسپابىنان باسقا ەشبٸر مۋزىكالىق اسپاپقا ۇقسامايتىندىعى تالاس تۋدىرمايتىن دەڭگەيدە بەينەلەنگەن. اسپاپتىڭ ەكٸ قۇلاعى بار, ياعني ەكٸ ٸشەكتٸ, ۇزىن موينى, كەۋدەسٸ بار, بەتٸن بەتقاقپاقپەن جاپقان. دومبىرانىڭ باسىنا ٷكٸ تاعىلعان. ال دومبىراعا ٷكٸ تاعۋ ەدەتٸ بٸزگە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جەتكەنٸ بارشاعا مەلٸم.
بەلگٸلٸ ارحەولوگ, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى كەمەل اقىشەۆ باستاعان بٸر توپ عالىمدار تاسقا قاشالعان وسى سۋرەتتٸ زەرتتەپ, بۇل سۋرەت كەم دەگەندە نەوليت (ب.د.د. 4000 جىل) دەۋٸرٸندە بەينەلەنگەن دەپ تاپقان ەكەن. وسى سۋرەت شىندىعىندا بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدان تٶرت مىڭ جىل بۇرىن بەينەلەنگەن بولسا, وندا مىناداي: «جەر بەتٸندەگٸ ٸشەكتٸ مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ارعى اتاسى قازٸرگٸ قازاقتىڭ قارا دومبىراسى», — دەگەن.
قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىن زەرتتەۋ – قازاق مەدەنيەتٸن ٷيرەنۋدٸڭ كٶزٸ. دومبىرا – قازاق حالقىنىڭ ەڭ سٷيٸكتٸ ۇلتتىق اسپابى. دومبىرا مۋزىكاسى تاريحى حالىقتىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستا دامىدى. ولار تابيعات, ادام تۋرالى ٶمٸرلٸك تەجٸريبەنٸ جەتكٸزە وتىرىپ, بٸر ۇرپاقتان ەكٸنشٸ ۇرپاققا جەتكٸزٸپ وتىردى.
قازاقستان تەرريتوريياسىندا ب.د.د.Vٸٸ-ٸV عع. ٶزٸنٸڭ ارتىنان رۋحاني, ەسٸرەسە قولدانبالى ٶنەر, اۋىزشا جەنە مۋزىكالىق تۆورچەستۆوسىندا باي مۇرا قالدىرعان ساق تايپالارى ٶمٸر سٷرگەن. ساقتار كەزٸندە, ەسٸرەسە, سىبىزعى مەن دومبىرا كەڭ تارالعان بولاتىن. ولاردان بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸن جەتكەن جەنە حالىق اراسىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن تانىمال ەجەلگٸ كٷيلەر ٸشٸنەن “شىڭىراۋ”, “اققۋ” جەنە ت.ب. اتاۋعا بولادى. قازٸرگٸ قازاقتىڭ بەسٸك جىرلارى, ولاردىڭ ەۋەنٸ, ريتميكاسى باستاۋىن سول ۋاقىتتاردان الادى. عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ دەلەلدەۋٸ بويىنشا قازاقتىڭ ىسقىشپەن وينالاتىن اسپابى – قوبىز ساقتاردا دا بولعان.
ساقتاردىڭ تەگٸ قاز ادايدىڭ اقپانى. شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ بەسٸنشٸ بۋىنىن قۇرايدى, ياعني ولاردىڭ ساندىق اتاۋى بەس. بەس دەگەن باعانىڭ اقيقاتقا قويىلاتىنىنا قانداي داۋ بار. ولار ەلەم تاريحىندا اققاد دەگەن اتپەن دە بەلگٸلٸ. ساقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ياعني تٷپ اتاسى) اق (وسى تٷبٸردەن اقيقات, اعا, اعاش, اقىل, اقىن ت.ت.) بولاتىنى وسىدان. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى.
ب.د.د. ٸٸٸ-ٸٸ عع. عۇندار (كٷندەر, كٷن ەلٸ) ەلەمدەگٸ قۋاتتى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸن قۇرعان. ەجەلگٸ قىتاي جازبالارىندا ۇلى قىتاي قورعانىنىڭ ارتىنداعى مەملەكەتتەر عۇن قاعاناتىنىڭ بيلٸگٸندە بولعان دەگەن مەلٸمەتتەر ساقتالعان. التاي تاۋلارىنان ارال تەڭٸزٸنە دەيٸنگٸ ەلدٸ مەكەندٸ جايلاعان عۇن تايپالارى بٸر تٸلدە, ياعني قازٸرگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەن. ولار تەك تاماشا جاۋىنگەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ اراسىندا تالانتتى اقىندار, مۋزىكانتتار, جىرشىلار جەنە كٷيشٸلەر كٶپ بولعان. عٷنداردا دا قازاقتارداعى سيياقتى ەندەر سىبىزعى دا, دومبىرا دا, قوبىز دا ويناۋمەن سٷيەمەلدەنگەن. بٸزدٸڭ ۋاقىتىمىزعا دەيٸن جەتكەن عۇنداردىڭ كٷيلەرٸ: “كەڭەس”, “سارى ٶزەن”, “شۇبار ات”. ب.د.د. ٸٸ-ٸ عع. ەلٸ كٷنگە دەيٸن اتى ۇمىتىلماي كەلە جاتقان ۇلى كٷيشٸ, سىبىزعىشى سايماق ٶمٸر سٷرگەن. قازاقتار قازٸردە ونىڭ “سارى ٶزەن” كٷيٸن (“سارى ٶزەن” – “جەلتايا رەكا” نەمەسە قىتايشا “حۋانحە” دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ) ورىندايدى. بۇل مۋزىكالىق تۋىندىلار جەنە مۋزىكالىق اسپاپتار قازاقتاردىڭ وسى ەجەلگٸ حالىقتاردىڭ ۇرپاعى ەكەنٸن كۋەلەندٸرەدٸ. ەلەمگە ەيگٸلٸ ەدٸل پاتشا (اتتيلا) وسى عۇنداردىڭ كٶسەمٸ. ەدٸل پاتشانىڭ تەگٸ اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸ بويىنشا قازاق – الشىن (بەكارىس) – ون ەكٸ اتا بايۇلى — اداي – كەلٸمبەردٸ – توبىش – كٶپەس – ەدٸل بولىپ تاراتىلادى. ەدٸل پاتشانىڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارى قاراشتار ماڭعىستاۋدا كٷنٸ بٷگٸندە دە عۇمىر كەشٸپ جاتىر. (بۇل شەجٸرە ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلىنىڭ «قاراش تەگٸ» داستانىنان الىندى).
ب.د. Vٸ-Xٸ عع. ەرتٸس جاعالاۋلارىندا قيماق قاعاناتى ٶمٸر سٷرگەن. Vٸٸ ع. قيماقتار ەرتٸستەن التاي تاۋلارىنا دەيٸنگٸ تەرريتورييانى جايلاعان. قىس ۋاقىتىندا ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ تابىنمەن بٸرگە سىرداريياعا كٶشكەن. تاريحي مەلٸمەتتەر بويىنشا, قيماق قاعاناتى ون ەكٸ تايپادان قۇرالعان. بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ — كٸشٸ جٷزٸ — بەكارىستىڭ كەنجەسٸ — ون ەكٸ اتا بايۇلدارى سولاردىڭ ۇرپاعى. ولار قاعانعا باعىنعان. بەكٸنٸستەر مەن قالالار سالعان (قيماقتاردىڭ 16 قالاسى بەلگٸلٸ). قاعاناتتىڭ استاناسى ەرتٸس جاعاسىنداعى بەكٸنٸس قالا قيماقييا بولدى. قيماق قاعاناتىندا جازۋ دامىعان. حٸ ع. قيماقتاردان بەلگٸلٸ عالىم جاناح يبن قاعان ەل-كيماكي شىقتى. ول قيماقتار تۋرالى كٸتاپتار جازعان. حٸ ع. قيماق قاعاناتى ىدىرادى. قىپشاقتار – ولاردىڭ ۇرپاعى. قازاقتاردا ەلٸ كٷنگە دەيٸن قىپشاقتار تايپاسى ساقتالعان (ورتالىق جەنە سولتٷستٸك قازاقستان).
دومبىرا قيماقتاردىڭ مۋزىكالىق اسپابى بولعان. بٸزگە ولاردىڭ كەلەسٸ سٷيٸكتٸ ەۋەندەرٸ مەن كٷيلەرٸ جەتكەن: “ەرتٸس تولقىندارى”, “مۇڭلى قىز”, “تەپەڭ كٶك”, “اقساق قاز”, “بوز-ٸنگەن”, “جەلمايا”, “قۇلاننىڭ تارپۋى”, “كٶكەيكەستٸ” جەنە ت.ب.
ادايدىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا ادايدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ كەلٸمبەردٸنٸڭ ٷشٸنشٸ بالاسى, ياعني ادايدىڭ بەسٸنشٸ نەمەرەسٸ بالىقشىنىڭ اتا-اناسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان ەسٸمٸ شىبىنتاي دەلٸنەدٸ. شىبىنتاي مەن قىپشاقتىڭ «ىب (ىپ)» دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسىدان. بۇلار سينونيم سٶزدەر بولىپ تابىلادى.
1298 جىلى ۇلى تاتاريياعا ات باسىن تٸرەگەن الىس يتالييانىڭ نەگوتسيانتى ماركو پولونىڭ (1254-1323) تاتار شايقاستارىنا بەرگەن سيپاتتاماسىندا ەندەر مەن مۋزىكا ٷنٸ شىعادى: “تاتارلار كٶسەمٸنٸڭ ناكارى سوعىلمايىنشا شايقاستى باستامايدى, ناكار سوعىلا سالىسىمەن ۇرىسقا كٸرٸسەدٸ. تاتارلاردا مىنانداي دا سالت بار: ولار شايقاسقا دايىندالعان كەزدە, ناكار ۇرىلمايىنشا, ەن ايتىپ, ەكٸ ٸشەكتٸ اسپاپتا جايباراقات ويناي وتىرىپ, ۇرىستى كٷتەدٸ. ولاردىڭ ەن ايتۋى مەن كٶڭٸل كٶتەرۋٸنٸڭ تاماشاسى تاڭقالدىرادى”. جٷيكەلٸك شيرىعۋدى الۋ, بەلگٸلٸ پسيحولوگييالىق كٶڭٸلدٸ قۇرۋ ٷشٸن ەن ايتقان. پارسىلىق ناكار سٶزٸ بارابان, كيمۆال دەگەندٸ بٸلدٸرسە, ۇرىس الدىندا وينايتىن ەكٸ ٸشەكتٸ اسپابى قازاقتىڭ دومبىراسىنا ۇقساس. ونىڭ سيپاتتاماسى “زدەس وپيسىۆاەتسيا ۆەليكايا تۋرتسييا” دەگەن تاراۋدا كٶرسەتٸلگەن.
تاتاردىڭ سٶز تٷبٸرٸ ات (اد). «مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» بۇل ەكٸ تايپانىڭ تاتار مەن مۇڭالدىڭ (موڭعولدىڭ) تۋىس تايپا ەكەندٸگٸ ايقىن جازىلعان. مۇنى قازٸرگٸ تاتارستاننىڭ ەجەلگٸ اتاۋىنىڭ قازان (قازاق) حاندىعى دەپ اتالعاندىعىنان دا ايقىن كٶرۋگە بولادى. ولاردىڭ كٷنٸ بٷگٸنگٸ استاناسىنىڭ قازان دەپ اتالاتىنىنىڭ دا سىرى وسى.
دومبىرا دەپ اتالاتىن اسپاپ مەدەنيەتٸ, تۇرمىسى جەنە تاريحى بويىنشا قازاقتارعا تۋىسقان, جاقىن حالىقتاردىڭ كٶبٸندە ساقتالعان. تەجٸكتٸڭ دۋمراك, ٶزبەكتٸڭ دۋمبىرا, دۋمبراك, قىرعىزدىڭ كومۋز, تٷركمەننٸڭ دۋتار, باش, دۋمبىراسىن سالىستىرىڭىز. XٸV عاسىرداعى جازبالاردا كٶرسەتٸلگەن ورىستىڭ مۋزىكالىق اسپابى دومرانىڭ العاشقى تٷرٸ قازاقتىڭ دومبىراسىنا ٶتە ۇقساس. ولاردىڭ اتتارىنىڭ ۇقساستىعى جەنە پايدا بولۋى بٸردەي ەكەندٸگٸ دە اتاپ كٶرسەتٸلەدٸ.
ۆ.ف.پلاتونوۆتىڭ ەڭبەگٸندە “دومرا, دومبرا, دۋمبىرا, دۋمبارا, دۋمبراك جەنە ت.ب. قازٸرگٸ كٶپتەگەن تٷركٸ, سولاردىڭ ٸشٸندە قازاق, تاتار, باشقۇرت, ٶزبەك, قالماق تٸلدەرٸنٸڭ ەتنوگرافييالىق لەكسيكاسىندا شەرتٸپ وينالاتىن ٸشەكتٸ مۋزىكالىق اسپاپتىڭ اتاۋى رەتٸندە بەلگٸلٸ. ونى ميگراتسييالىق تەرمين دەپ قاراستىرۋعا بولادى. ول رۋستە XVٸ عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا پايدا بولعان” دەلٸنەدٸ.
ا.جۇبانوۆتىڭ بولجامى بويىنشا “دومبىرا” سٶزٸ “قوزى قۇيرىق” دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن “دۋنباh” جەنە “بۋررا” دەگەن ەكٸ اراب سٶز تٸركەسٸنەن پايدا بولعان. شىندىعىندا دا دومبىرانىڭ شاناعىنىڭ پٸشٸنٸ كونۋس تەرٸزدٸ جەنە قوزىنىڭ قۇيرىعى سيياقتى اياقتالادى. ك.جٷزباسوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, دومبىرا لەكسەماسى تٸكەلەي مۋزىكالىق ورىنداۋمەن بايلانىستى ەكٸ سٶزدەن تۇرادى: دەم جەنە بەرۋ. قازاق تٸلٸندەگٸ ەلٸكتەۋٸش فورماسى: “دوم, دون, داڭ, دٷڭنەن تۋىندىلار پايدا بولادى: داڭعىر – شۋ, شۋىلداۋ, شىلدىر, دابىر. داڭعىرا – ۇرىپ وينالاتىن اسپاپتىڭ تٷرٸ, دٷڭگٸر – كٶمەسكٸ ٷن, دٸڭگٸر – تٶمەن دىبىس. بۇلار بەرٸلگەن مەندەردٸڭ بارلىعىنا ورتاق. دىبىستى بەينەلەيتٸن سٶزدەردە وسى داۋىسسىز دىبىستى پايدالانۋ دومبىرانىڭ ەتيمولوگيياسىن دىبىستىڭ سيپاتىمەن بايلانىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جۇمساق ۆيبراتسييانى, جاڭعىرىقتى, شىلدىردى قۇرادى.
زەرتتەۋلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك, اسپاپتىڭ دىبىستى بەينەلەيتٸن ەتيمولوگييالىق اتاۋى تٷرٸك تٸلدەرٸ قاتارىندا بار ەكەنٸمەن راستالادى. تاتار تٸلٸندە dumbra – بالالايكا, dombura – گيتارا, تٷرٸك تٸلٸندە tambura – گيتارا, مونعول تٸلٸندە dombura – دومبرا, قالماق تٸلٸندە dombr – دومبىرا. دومبىرا اتاۋىنىڭ ەتيمولوگيياسىنا كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلگەن, بٸراق ونى ناقتى ورنىققان دەپ ايتۋعا ەلٸ بولمايدى, دەپ تۇجىرىمدايدى. (دەرەك كٶزگە ٶنەربەك احمەتتٸڭ «قازاق دومبىراسىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگٸ پايدالانىلدى).
بٸزگە بٷگٸندە, شىنىندا دا, قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ تاريحى تٸپتٸ ەرٸ دە ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. ول جٶنٸندە, عالىم-ەتنوگراف جاعدا بابالىقۇلى مىناداي دەرەكتەر كەلتٸرەدٸ. «جامبىل اۋدانىنداعى مايتٶبەدەن تابىلعان تاستىڭ بەتٸندەگٸ دومبرانىڭ سۋرەتٸ وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىنعى مەدەنيەت ەكەنٸن عالىمدار دەلەلدەدٸ. ياعني, التى مىڭ جىلدىڭ الدىندا بٸزدٸڭ دومبىرامىز بولعان». «…ەگيپەت پيراميدالارىنىڭ جەر استى بٶلٸگٸندەگٸ مەتٸندەگٸ ەكٸ ٸشەكتٸ, تيەگٸ بار, قازاقتىڭ قارا دومبراسىنىڭ سۋرەتٸ سالىنعان» (يلل 9 ەگيپەت. ب.ز.ب ٸٸٸ ع. مانحەرپەرٸ حٷٸٸٸ ديناستيياسىنىڭ پاپيرۋسى «ٶلٸلەر كٸتابى, 148-ٸنشٸ تاراۋ» (م.م.اقمىرزاەۆ. اداي ۋەزٸنٸڭ جازبا مۇرالارى. الماتى. 2006. (4 بەت). ەندٸ وسىنىڭ قاسىنا ەگيپەتتەگٸ مۇراجايعا قويىلعان قويدىڭ اسىعىنىڭ (ويىنشىق) الىپ پيراميدالاردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ «يەسٸ» تۋتونحاموننىڭ بالا كەزٸندە ويناعان ويىنشىعى ەكەنٸن قوسىڭىز. دەمەك, پيراميدانىڭ «يەلەرٸ» اسىق ويناپ, دومبىرا تارتقان. قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمدە پيراميدانى يەمدەنگەن ەلدٸڭ (پەرعاۋىننىڭ) ەسكەرٸنٸڭ اتاۋى «قازىق» دەپ اتالعان. «…قىتاي قازاقتارى «شىڭىراۋ» كٷيٸن تارتپاس بۇرىن ونىڭ اڭىزىن ايتىپ الادى. شىڭىراۋ دەگەن قىران بولىپتى. ول جىلىنا بٸر-اق جۇمىرتقا تابادى ەكەن. ونى قاناتى بار ايداھار جەپ كەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. ەڭ سوڭعى جۇمىرتقاسىن دٷنيەگە كەلتٸرگەندە شىڭىراۋ «نە مەن ٶلۋٸم كەرەك, نە ايداھار ٶلۋٸ كەرەك» دەپ بەلدٸ بەكەم بۋادى. سوڭعى جۇمىرتقا ٷشٸن اسپانداعى ايقاستا شىڭىراۋ قاناتتى ايداھاردى جەڭٸپ, جەرگە ٶلتٸرٸپ تٷسٸرەدٸ. وسىدان كەيٸن كٷي باستالىپ كەتەدٸ. 1852 جىلى قىتايلار شىڭداۋ دەگەن جەردەن ەكٸ قاناتى بار ايداھاردىڭ سٷيەگٸن تاپتى. سوندا بىلاي دەپ جازىپتى: «بۇل جانۋار وسىدان 20-25 مىڭ جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن». دەمەك, سەنٸڭ «شىڭىراۋ» كٷيٸڭ وسىدان 20-25 مىڭ جىل بۇرىنعى ايداھارمەن زامانداس ەكەن. سەنٸڭ دومبىراڭ بۇدان 20-25 مىڭ جىلداردان دا بۇرىن بولعان ەكەن.
«ۆەنگر-ۋگور ميفولوگيياسىندا «شاركان» دەگەن ۇعىم بار. شاركان – دەنەسٸ جىلانداردٸكٸندەي بولاتىن قاناتتى ايداھاردىڭ اتى» (س.كوندىباي. «ەسەن – قازاق» 126 بەت). وسى شىڭىراۋدىڭ تاريحي وتانىن مانقىستاۋ دەۋٸمٸزگە تولىقتاي نەگٸز بار. ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى: مانقىستاۋدا شىڭىراۋ, قوسشىڭىراۋ, قيسىقشىڭىراۋ, شىڭعىرلاۋ, سىڭعىرلاۋ, اقشىمىراۋ اتتى ميكروتوپونيمدەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. قازاقتا «شىڭىراۋ» ەڭ الىس دەگەن سٶزدٸڭ بالاماسى رەتٸندە, ەڭ تەرەڭ قۇدىق, ياعني شىڭىراۋ قۇدىق دەلٸنەدٸ. ەندٸ وسىعان مانقىستاۋ وبلىسى, مانقىستاۋ اۋدانى, بەينەۋ كەنتٸنە جاقىن, ودان وڭت-شىعىس باعىتتا 130-140 شاقىرىمدا قيسىقشىڭىراۋعا جاقىن جەردە سٷمبە-تامىر الان دەگەن جەر بار ەكەنٸن قوسىڭىز. كەيبٸر دەرەكتەردە ول سٷمبەتەمٸر الان, ياعني تەمٸر مۇنارا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ دەپ جازىلىپ جٷر. سٷمبەتەمٸر الان – تەك قانا تەمٸر مۇنارا الاڭى دەگەندٸ ەمەس, «تەرەڭ تامىرلى الاش», ياعني تامىرى ٶتە تەرەڭدە جاتقان قازاق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ دەسەك, ٶتە كٶكەيگە قونىمدى بولىپ, شىڭىراۋ مەن بٸرگە ەدەمٸ ٷيلەسٸپ كەتكەن جوق پا?! ونىڭ ٷستٸنە ميفتٸك قاناتتى ايداھاردى «مانقۇس» دەپ اتايتىنىن قوسىڭىز. سوندا بۇل كٷنٸ كەشەگە دەيٸن, بٷكٸل قازاق بٸلەتٸن «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» بولىپ شىعادى. شەجٸرە دە مايقى بي ەجەلگٸ قازاقتىڭ باس بيٸ بولىپتى دەلٸنەدٸ. مايقى بي تەڭدەسسٸز ۇلى مەدەنيەتٸمەن ەلەمدٸ تاڭداندىرىپ كەلە جاتقان ەجەلگٸ مايالاردىڭ اتاسى. ولاردا ٶز باستاۋىن قازاق دالاسىنان الادى. ماڭعىستاۋدا مايا مولا دەگەن قورىم كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. دەمەك, بۇل ماقالدىڭ نەگٸزگٸ ماعىناسى جەر بەتٸندەگٸ ادامزاتتىڭ بەرٸنٸڭ تٷبٸ بٸر, بەرٸن بٸر اللا جاراتتى جەنە بٷكٸل ەلەم مەدەنيەتٸ قازاق دالاسىنان, ياعني قازاقتان تارايدى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇعان تاعى بٸر دەلەل بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ بارلىق ٸشەكتٸ مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ اتاسى قازاقتىڭ قارا دومبىراسى بولعانى سيياقتى, بارلىق ٷرمەلٸ اسپاپتاردىڭ دا تٷپ اتاسى قازاقتىڭ قاراپايىم عانا قۋرايدان جاسالعان سىبىزعىسى, ال «سكريپكا» سيياقتى اسپاپتاردىڭ تٷپ اتاسى قازاقتىڭ قوبىزى, «بارابان» سيياقتى اسپاپتاردىڭ تٷپ اتاسى قازاقتىڭ داۋىلپازى, كٷنٸ بٷگٸنگٸ جەر بەتٸندەگٸ بارلىق دٶڭگەلەگٸ بار كٶلٸكتەردٸڭ دە اتاسى قازاقتىڭ ارباسى, ال بارلىق سەندٸ سارايلاردىڭ دا تٷپ اتاسى قازاقتىڭ اعاش ٷيٸ بولىپ شىعادى.
«عالىم گەولوگ م.مەدوەۆ العاشقى قاۋىم ادامدارىنىڭ بٸر تۇراعى ماڭعىستاۋ بولعانىن» دەلەلدەپ جازدى (ٶ.وزعانباي «ۇلى بەسٸن» الماتى-2010. 177 بەت).
ادامزاتتى ەڭ ۇلى مەدەنيەتٸمەن تاڭداندىرىپ كەلە جاتقان ەجەلگٸ شۋمەرلەردە دومبىرانىڭ «قۇلاعىندا» ويناعان. ولاردان قالعان قىش كٸتاپتاردا دومبىرا بەينەسٸ كٶپتەپ سالىنعان.
جاقىندا ەلەمدٸك باق-دارى ەلەم ەلدەرٸ تٸل عىلىمى وسىدان 6000 جىل بۇرىندا بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بٸر تٸلدە سٶيلەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەنٸن جارييالادى. ەرينە, ول تٸل قازاقتىڭ انا تٸلٸ. بٷكٸل جەر شارىنداعى جەر, سۋ, تاۋ, ۇلتتار مەن مەملەكەتتەر جەنە ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىنىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸنە سەيكەس كەلەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى.
«دومبىرا» – ۇلتتىق اسپاپ. «دومبىرا» سٶزٸنٸڭ قايدان شىعىپ, قايدان قويعانىنىڭ تاراۋى تۋرالى تٸل ماماندارى وسى كٷنگە دەيٸن بٸر پٸكٸرگە كەلە العان جوق. بۇل تۋرالى تٷرلٸشە جورامالدار بار. جورامال بولعاندا دا بارىپ تۇرعان تۇزسىز جورامال. ٶيتكەنٸ, يندو-ەۆروپاشىل وقىمىستىلاردىڭ ۇستانعان مەتودولوگيياسىمەن بۇل سٶزدٸڭ كٶپ جەرگە جايىلىپ كەتۋٸ ٷيلەسسٸز. بٸزدەگٸ «دومبىرا» سٶزٸن ارابتىڭ «تامبۋر» دەگەنٸنەن الىنعان دەيدٸ. پارسى تٸلٸندە دە مۇنداي سٶز جوق. مۇنى پارسىدان الىندى دەپ ويلايتىنى پارسىدا «دەنبا» دەگەن سٶز بار. بۇل «قۇيرىق» دەگەن سٶز. «بەرە» دەگەن «قوزى» دەگەن سٶز. سول ەكەۋٸ قوسىلىپ «دەنبابارە» دەگەن بولۋى كەرەك. دومبىرانىڭ شاناعى (تٷبٸ) قوزىنىڭ قۇيرىعىنا ۇقساس بولعاندىقتان وسىلاي اتالدى دەپ ەسەپتەلەدٸ. مۇنداي توپشىلاۋ عىلىم جولىمەن نەرسەنٸ تەكسەرۋدەن پايدا بولىپ شىققان ەمەس. حالىقتىڭ اڭقاۋ ساناسىنان ەلٸ كەتە الماي, سوعان ەرٸپ كەتكەن بولىپ تابىلادى. ورىستاردىڭ دا «دومبىرا» دەيتٸن ينسترۋمەنتٸ بار. بۇل سٶزدٸ دە, بۇل ينسترۋمەنتتٸ دە وقىمىستىلار ورىستىڭ ٶزٸنٸكٸ ەمەس, ورىستارعا مونعولدان كەلگەن دەيدٸ. حII عاسىردا شىڭعىسحان جورىعىندا ورىس اراسىنا مونعول ەكەلٸپ تاستاعان. سول سونىمەن مونعول سٶزٸ دەپ ەسەپ قىلادى. ول ورىستارعا مونعولدان كەلگەن بولسىن, سول مونعولداردىڭ ٶزٸنە قايدان قالاي كەلگەندٸگٸن اشىپ بەرۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە الىستاعى ٷندٸ تەڭٸزٸنٸڭ اراسىنداعى بەنگال ەلٸنٸڭ تٸلٸندە دە وسىنداي مۋزىكا ينسترۋمەنتتەرٸنٸڭ «تامىر, دامىر» اتالاتىندىعىن ەسكٸ بۋرجۋازشىل تٸل عىلىمى اشىپ بەرە الماس ەدٸ. ەسكٸ گرەك لەگەنداسىنداعى مۋزىكانىڭ يەسٸ بولعان تەمەريس دەگەن سوقىر ادامنىڭ اتى جايىندا (يافەتيچەسياكيي سبورنيك) ەسكٸ كٶپ دەرەكتەر كەلتٸرگەن. بۇل سبورنيكتٸڭ 6-كٸتابىندا «سوقىر تەمٸر» جايىندا بٸر زەرتتەۋ باسىلعان. بٸزدٸڭ قالاۋىمىزشا ورىستىڭ «دومبىراسى», ارابتىڭ «تامبۋراسى», بەنگال ەلٸنٸڭ «تاميرى», گرەكتٸڭ «تاميرٸ» بەرٸ بٸر نەرسە. مۇنىڭ بەرٸ دە ەرتە كەزدە مۋزىكانىڭ يەسٸ, مۇنازاسى بولعان بٸر ۇعىمنىڭ اتى. سول تامىر, دامىر سٶزٸنەن, بٸر جاعىنان, «گەمير», ەكٸنشٸ جاعىنان «يامىز» سٶزدەرٸ بوشاقتاپ, شاشىراپ شىققان سٶزدەر بولۋى كەرەك. سونىمەن «دومبىرا» سٶزٸ بٸر ەلدەن اۋىپ كەلگەن سٶز ەمەس. بۇل ينسترۋمەنتتە بٸر ەلدەن اۋىپ, جىلىسىپ كەلگەن ەمەس. ەۋرازييا ەلٸنٸڭ بەرٸنە دە تەگٸس تاراعان, سونىڭ بەرٸنە دە مۋزىكا يەسٸ بولىپ سانالعان بٸر توتەمنٸڭ اتى بولۋى كەرەك» (ق. جۇبانوۆ).
«ەكٸ ٸشەكتٸڭ بٸرٸن سەل-پەل كەم بۇرا,
ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق دومبىرا»
– دەپ بەلگٸلٸ اقىن – قادىر مىرزاليەۆ دۇرىس ايتقان. بٸزدٸڭ ويىمىزشا دومبىرا سٶزٸنٸڭ تٷبٸر تۇلعاسى دو بولۋى مٷمكٸن. بۇنىڭ -دو, -رە, -مي, -فا, -سو, -ليا, -سي مەن تىعىز بايلانىستى. دو دىبىس دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. جەل ٷرلەگەن اعاشتىڭ قۋىسى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. قوبىز, قامىس, ابىز شىعۋ گەنەزيسٸ بٸر سيياقتى. كەز كەلگەن اسپاپتىڭ اتى تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ الىنعان. ادام الدىمەن قورشاعان ورتانى تانىعان, سوعان ەلٸكتەگەن. دەمەك, دومبىرا تٷركٸنٸڭ تٶل سٶزٸ بولىپ تابىلادى. قازاق تٸلٸندە جٷن-جٸبٸر, قىل-قىبىر, قالبىر, شىلبىر–بىر قوسىمشاسى + ارقىلى سٶز جاساۋ مودەلٸ ەرتەدەن بار قۇبىلىس > دو+م+بىر+ا. ولاي بولسا, ەم-دوم تٸركەسٸندەگٸ دوم وسى دومبىرا دەگەن لەكسەمامەن بايلانىستى. ٷنمەن, ەۋەنمەن ەمدەۋ, باقسىلاردىڭ اسپابى بولۋى دا مٷمكٸن» (ا.ق. تۇرىشەۆ «مەشھٷر-جٷسٸپ شىعارمالارىنىڭ ەتنومەدەني اسپەكتٸسٸ» 5 توم. پاۆلودار-2008. 5-6 بەتتەر).
كەلٸڭٸز قولىمىزداعى بار وسى دەرەكتەردٸ بٸرگە سارالايىق:
قولدانىلاتىن قاعيدا, قازاق اتام ٶز تاريحىن بٸر اۋىز سٶزبەن جازعان. بارلىق ۇعىمدار دا اۆتورلىق قۇقىق ساقتالىپ, اۆتوردىڭ ەسٸمٸ سٶز تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە) ٶز اتاسىنىڭ ەسٸمٸمەن بەرٸلٸپ وتىرادى. وسى قاعيداعا بويىنشا قازاق دومبىراسى «قازاقتىڭ كيەلٸ قارا دومبىراسى» دەپ اتالادى. مٸنە بٸزگە وسى تٶرت اۋىز سٶز دومبىرا جايلى بارلىق مەسەلەنٸ شەشٸپ بەرە الادى:
ا. «قازاقتىڭ» — دومبىرا تەك قازاقتٸكٸ دەپ «مەنشٸك» يەسٸن, ياعني اۆتورلىق قۇقىقتىڭ كٸمدە ەكەنٸن ايعاقتاپ تۇر;
ە. «كيەلٸ» — سٶز تٷبٸرٸ «يە» مەن «كيە». دومبىرانىڭ يەسٸ دە, كيەسٸ دە قييان (قييات, قيماق, قىپشاق) قازاقتار دەگەن سٶز;
ب. «قارا» — قازاق اق پەن قارانى ايىراتىن اقيقاتتىڭ اتاسى. قار (اقشا قار) مەن اق سينونيم. قارامىز, سٸرە قارا;
گ. دومبىرانىڭ شىعۋ تەگٸ جٶنٸندە جوعارىدا تالداۋ جاسادىق. دومبىراعا جالعانعان «سى» جالعاۋلىعى, دومبىرا كٸمدٸكٸ دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرٸپ تۇر.
دومبىرا – قىسقارتىلعان سٶز. دو, وم, دوم, ىر, ىرا, بى (بي), بىر (بٸر, پٸر) جەنە «ا» بولىپ شىعادى. سٶز تٷبٸرٸ – وم. باستاپقى بۋىن دو. بٸز بۇل جەردە ا.ق.تۇرىشەۆتىڭ «دومبىرانىڭ -دو, -رە, -مي, -فا, -سو, -ليا, -سي -دو مەن تىعىز بايلانىستى» دەگەنٸنە توقتايمىز. قوسارىمىز, دومبىرا ەڭ العاشقى مۋزىكالىق اسپاپ بولعاندىقتان مۋزىكالىق دىبىستىڭ باس دىبىسى اۆتوردىڭ اتىنا بايلانىستى «دو» مەن باستالىپ, «دو» مەن اياقتالعان. بۇل جەردە دومبىرا جاساۋشى ادامنىڭ «اۆتورلىق قۇقىعى» ساقتالىپ وتىر.
وم – بۇرىنعى قازاق, قازٸرگٸ رەسەي جەرٸندەگٸ ٶزەن اتاۋى. وم ٶزەنٸ وبقا قوسىلادى. وسى وب ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا تومسك قالاسى بولسا, ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا وم (ومسك) قالاسى تۇر. شىلىم ٶزەنٸ تومسك قالاسىنىڭ جوعارعى جاعىنان وبقا قوسىلادى. العاشقى بۋىنى, ياعني سٶز تٷبٸرٸ دوم — جۇپ-جۇمىر بولىپ, سەمٸرٸپ, كٷيٸنە كەلۋ, ەكٸنشٸ ماعىناسى قىرعي ۇستايتىن اۋ, ٷشٸنشٸ ورىس تٸلٸندەگٸ ماعىناسى — ٷي. ال, «بىر (بٸر, پٸر)» جالعاۋلىعىنا كەلسەك, قازاقتا وسى جالعاۋلىقتان جاڭبىر, سىلبىر, سابىر, شىلبىر, قالبىر ت.ت. س. سٶزدەر تۋىنداعان. بىر, بٸر, پٸر (ٷيرەتۋشٸ ۇستاز) – سينونيم سٶزدەر. بۇلار سٶيلەمدەر مەن سٶزدەردٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا بٸرٸنشٸ, باستاپقى, العاشقى دەگەن ماعىنا دا قولدانىلادى.
قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا «ا» مەن «ە» (اۋا–ەۋە, اسىل-ەسٸل, اسەم-ەسەم), «ن» مەن «ڭ» (مانقىستاۋ–ماڭعىستاۋ, جانبىر-جاڭبىر) ت. ت. بولىپ قولدانىلاتىنىن قاپەرگە الساق, بۇل جەردە دە «ب» مەن «پ» جەنە «ى» مەن «ٸ» وسى قاعيداعا باعىنادى. دەمەك «بىر» سٶزٸن بٸر, پٸر دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ال «ا» دىبىسى, ەرقاشان دا اللا, اتا, اعا, العى, الدىڭعى, العاشقى, ياعني باستاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ەرينە سولاي, جاڭا تۋعان نەرەستە دە دٷنيەگە «ا-ا-ا» دەپ شىڭعىرىپ, ايعايلاي كەلەدٸ ەمەس پە? دەمەك, دومبىرا اتاۋىنىڭ تولىق ماعىناسى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىن جاسايتىن دومبىاۋىلعا قازاقتىڭ بارلىق مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ بٸرٸنشٸ ۇستازى, پٸرٸ دەگەن باعا بەرٸپ وتىر. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنٸڭ كٷن قۇدايىن «را» دەپ اتايتىندارىن قوسىڭىز.
تومسك – سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ قازاقتىڭ تومار, ياعني كەسپەلتەك جۋان اعاش دەگەن سٶزٸنەن. بۇرىنعى دومبىرالاردىڭ بارلىعى وسى تومار اعاشتان ويىلىپ جاسالاتىن بولعان. تٸپتٸ كٷنٸ كەشەگە دەيٸنگٸ دومبىرالار وسىلاي جاسالعان. سول دومبىرانىڭ بٸرەۋٸ بالا كەزٸمٸزدە بٸزدٸڭ ٷيدە دە بولعان.
وم سٶزٸنەن قازاقتا ومىرتقا, ومىراۋ (ادام دەنەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ), ومارتا (بال اراسىنىڭ ٷيٸ), ومالۋ (قيمىلداماي وتىرىپ قالۋ), وماقاسۋ (اۋناپ, قۇلاپ تٷسۋ), تومىرىق (تۇيىق مٸنەزدٸ ادام), دومالاق (جان-جاعى تەپ-تەگٸس, جۇمىر زات), دومالاق (اتى-جٶنٸ كٶرسەتٸلمەگەن) ارىز, دومالاۋ, دومبىعۋ, دومبىاياق (اياعى توپار بولىپ قالعان ادام), دومبىاۋىل (دومبىرا جاسايتىن شەبەردٸڭ اۋىلى, بۇنى ەڭ العاشقى دومبىرا جاساعان ادامداردىڭ تۇراعى دەسە دە بولادى), جيتومير (ۋكراينادا وبلىس اتاۋى), ومبى — رەسەي جەرٸندەگٸ وبلىس اتاۋى. كاۆكازداعى (قازاقتىڭ ۇلى تاۋىنداعى) قاراشاي-شەركەش ەلٸندە دومباي اتتى ەلدٸ مەكەن مەن دومباي ٶلگەن تاۋى بار. مەنٸڭشە, وسى دومبايدى ەڭ العاشقى دومبىرانى جاساعان اتامىز دەسەك تە قاتەلەسە قويماسپىز. سەبەبٸ, قازاقتىڭ ەجەلگٸ قاعيداسىندا تاۋ (شىڭ) اتىن يەمدەنۋ, ەل الدىندا مەڭگٸ ەستە قالارداي ەڭبەگٸ سٸڭگەن تۇلعالارعا عانا تيەسٸلٸ. مىسالى, شىڭعىس تاۋعا بەرٸلگەن شىڭعىس قاعاننىڭ ەسٸمٸ سيياقتى. وسى تاۋدىڭ ەڭ بيٸك جەرٸن مۇڭال شىڭى دەگەنٸ سيياقتى. اقيقاتىندا دا بارلىق تاۋ اتاۋلارى وسىلاي دٷنيەگە كەلگەن.
سونىمەن قاتار وسى دومبىر (دومبىرا) سٶزٸ ەرتٷرلٸ دابىر (دابىرلاۋ, دابىرلاماۋ), داڭعىر (داڭعىرا), دٷڭگٸر, دٷمبٸر, كٷمبٸر دەگەن سيياقتى دىبىس اتاۋلارىنىڭ جيىنتىق اتاۋى.
دومبىرانى جاساعان اتالارىمىزدىڭ تەگٸ وم. ال, ومنىڭ تەگٸ اد (اداي). وسى جەردەن تۋىندايتىن تاعى بٸر مەسەلە وم اتامىز, ادايدىڭ سەگٸز نەمەرەسٸنٸڭ قايسىسىنا جاتادى دەگەن سۇراق? وم اتامىز بۇزاۋدان تارايدى دەپ باتىل ايتا الامىز. بۇعان سوناۋ ەجەلدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقان, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸندە قولدانىستا جٷرگەن ەم-دوم, ەم-دومداۋ, ەم-دومدىق, ەم-دومسىز دەگەن سٶز تٸركەستەرٸ تولىق دەلەل بولا الادى. «ەم» مەن «دوم» قاتار اتالىپ, ەم — دومنان بۇرىن تۇر. دەمەك, وم ەمنٸڭ ۇرپاعى ەكەندٸگٸ ەشقانداي داۋعا جاتپايدى. الىپ بي (ەلٸپپە) تاڭبالارىنىڭ رەت سانى بويىنشا «ە» تاڭباسى قازاقتىڭ جەتٸ اتالىق جٷيەسٸمەن سەيكەس, جەتٸنشٸ دىبىستى قۇراسا, «و» دىبىسى ماننان باستالاتىن دىبىستىڭ تٶرتٸنشٸسٸن, ال جالپى بارلىق دىبىستاردىڭ رەت سانىندا 18-شٸ تاڭبانى قۇرايدى. قۇرمەتتٸ وقىرمان! ەسكە ۇستا! وسى الىپ بي دىبىستارىنىڭ ورنالاسۋ تەرتٸبٸمەن كٸم – كٸمنەن بۇرىن, كٸم – كٸمنەن كەيٸن دٷنيەگە كەلگەندەرٸن اينا-قاتەسٸز اجىراتۋعا بولادى.
ەم مەن دوم اتامىز اداي شەجٸرەسٸندە بىلايشا حاتتالعان: اداي – ودان كەلٸمبەردٸ – ودان بۇزاۋ – ودان جەمەنەي – ودان جومارت. اتام قازاقتىڭ «ەم – دوم» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ وسى. باسقا جورامال-جوبالاردىڭ بەرٸ قاتە تۇجىرىم. ەسكە ۇستا! سٶزدٸك قورىمىزدىڭ بارلىق اتاۋلارىندا «اۆتورلىق» قۇقىق ساقتالادى. ەگەر كٸمدە كٸمنٸڭ وسىنى تٷسٸنۋگە شاماسى جەتپەسە, وندايلارعا قازاق تٸلٸن بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ ەلٸپپەسٸنەن باستاپ قايتا وقىپ, زەردەلەۋگە كەڭەس بەرەمٸن.
قازاقتا جومارتتان دا باسقا ومار, شوماق (ەكەۋ), تومان جەنە دومبىاۋىل اتتى رۋلار بار. ولاردىڭ تٶرتەۋٸ ادايدان تارايدى. ومار-بەگالى-قىرىمقۇل-ساپار-مايا-ەنەت-تەكەي-رايىمبەردٸ-اللابەردٸ-بەيٸمبەت-مۇڭال-كەلٸمبەردٸ-اداي; شوماق-قوجانازار-توبىش-كەلٸمبەردٸ-اداي; شوماق-جاقاۋ-تەكەي-رايىمبەردٸ-اللابەردٸ-بەيٸمبەت-مۇڭال-كەلٸمبەردٸ-اداي; تومان-قارجاۋ-جاۋباسار-شەگەم-توبىش-كەلٸمبەردٸ-اداي; بەسٸنشٸسٸ, ورتا جٷزدەگٸ ٶكٸرەش نايماننىڭ ٷش بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ دومبىاۋىل دەپ اتالادى. دومبىاۋىل تۇقىمى جىلقىسىنا تەرٸس جاعىنان تاڭبا باسىپ, تەرٸستاڭبالى اتانادى. مٸنە, وسى اتالارىمىزدى دومبىرانىڭ اۆتورىنىڭ اۋىلى, نەمەسە سوعان سەيكەس دومبىرا جاساۋشىلاردىڭ اۋىلى دەسەك, قاتەلەسپەسٸمٸز انىق. سوناۋ ادام اتادان بەرٸ بٷتكٸل جەر بەتٸ تۇرعىندارىمەن مويىندالعان جەنە كٷنٸ بٷگٸندە دە مويىندالىپ كەلە جاتقان ۇلى قاعيدا ويلاپ تابىلعان كەز كەلگەن دٷنيەگە سول ادامنىڭ, نەمەسە سول رۋدىڭ اتى بەرٸلەدٸ. نايمانداردا ٶز تەگٸن مانقىستاۋدان الادى. ونى ناي-مان, ناي ماننىڭ بالاسى, ۇرپاعى دەگەن اتى-جٶنٸنەن دە كٶرە الامىز.
ەڭ العاشقى دومبىرانى جاساعان دومباي اتامىز وسى رۋلاردىڭ بٸرەۋٸنە جاتادى دەسەك كٶپ قاتەلەسە قويماسپىز. دومبىرا قازاقتىڭ ۇلتتىق تٶل اسپابى. بۇل كٷندە قازاقتان باسقا ەلدە دەل بٸزدەگٸدەي دومبىرامەن كٷي تارتىلمايدى.
سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن تەك قانا بٸر دومبىرامەن شەكتەلمەيٸك. ساز-سىرنايدى قازاق پەن قىرعىزعا, ناي اتتى مۋزىكالىق ٷرمەلٸ اسپاپتى, ادامزاتتىڭ ەڭ العاشقى قارۋى نايزانى نايماندارعا, ساداقتى ساق ادايلارعا, قوبىزدى توبىشتارعا, سىبىزعىنى بالىقشىلارعا (شىبىنتاي, قىپشاققا), جەتٸگەندٸ جەمەنەيلەرگە بەرٸپ, مويىنداساق دۇرىسى سول بولار. بۇل اتاۋلار ولاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعى.
ەندٸ وسىلاردىڭ قاتارىنا دەۋٸت پايعامباردىڭ زابۋر جىرىنداعى, ولاردىڭ (ەر دەۋٸتتٸڭ ەلٸنٸڭ) دومبىرا مەن جەتٸگەندە ويناعاندارىن جىرعا قوسىپ, جازىپ كەتكەندەرٸن قوسىڭىز.
تٷسٸنٸكتەمە: ون سەگٸز مىڭ عالامدى بيلەگەن ەيگٸلٸ سٷلەيمەن (سولومون) پاتشا وسى دەۋٸت پايعامباردىڭ بالاسى.
قوبىز دەمەكشٸ, «ارحەولوگ-عالىم ز.ساماشەۆ باستاعان ۇجىم التايدىڭ پاتشالار جازىعىنان باسقا جەرٸنەن دە تاعى بٸر جاڭا ولجاعا جولىعىپتى. ول – قورىمنان كٶنە قوبىزدىڭ تابىلۋى! سوندا قوبىزدىڭ كەمٸندە ٷش مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەنٸن بىلاي-اق شامالۋعا بولادى». (تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.قوزىباەۆ. «حان-التايدىڭ شىڭىنداعى اسىل ارمان». «ايقىن» گازەتٸ. №162 5.09.2013 جىل).
قۇرمەتتٸ وقىرمان! ەسكە ۇستا! كەز-كەلگەن قۇبىلىستىڭ, كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ, ويلاپ تابىلعان دٷنيە اتاۋىنىڭ سٶز تٷبٸرٸندە سول ۇعىم اۆتورلارىنىڭ ەسٸمٸ تۇرادى. بۇل داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ بۇل قاعيداسىن بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانادى. مىسالى, قازدىڭ (قۇس) اۆتورى قازاق, اتا قازدىڭ اۆتورى ادام اتانىڭ ۇرپاعى قازاق, بيدايدىڭ اۆتورى بي اداي, ناننىڭ اۆتورى نۇق مانۇلى, قۇس اتاۋىنىڭ اۆتورى مۇسا پايعامبار, ٷيرەكتٸڭ اۆتورى ٷيسٸندەر, قوسۋ امالىنىڭ اۆتورى قوساي, كٶبەيتۋ امالىنىڭ اۆتورى توبىش, الۋ امالىنىڭ اۆتورى بالىقشى, بٶلۋ امالىنىڭ اۆتورى بۇزاۋ (بۇزىلۋ, بوزارۋ, بٶلٸنۋ, ٶزگەرۋ بۇلاردىڭ بەرٸ سينونيم سٶزدەر), يل, تۋ, ان سامولەتتارىنىڭ اۆتورلارى يليۋشين, تۋپولوۆ, انتونوۆ, جەردٸڭ تارتىلىس زاڭىنىڭ اۆتورى اعىلشىن فيزيگٸ يسااك نيۋتوننىڭ اتىمەن نيۋتون زاڭى, ەلەكتر توعىنىڭ نەگٸزگٸ زاڭدارىنىڭ بٸرٸن ويلاپ تاپقان نەمٸس عالىمى ومنىڭ اتىمەن وم زاڭى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. ەگەر كٸمدە-كٸمنٸڭ بۇنى تٷسٸنۋگە جەنە مويىنداۋعا شاماسى جەتپەسە, وندايلارعا ماڭعىستاۋلىق اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن.
مىسالى, اداي اتامىزدىڭ ەسٸمٸ اد پەن اي دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. ول اتا مەن انامىزدىڭ جەنە سونىمەن قاتار اتالى, ەكەلٸ جەنە بالالى ۇرپاقتىڭ جيىنتىق اتاۋى. ادايدىڭ ەكٸنشٸ بۋىنى «اي»-دان تٶمەندەگٸدەي ادام اتتارى مەن ۇعىمدار دٷنيەگە كەلدٸ: ايمان, نايمان, ايتۋمىس, بايسۇلتان, بايۇلى, ماي, ماييا, تايپا, اينا, ايت, ايتۋ, ايتپاۋ, باي, بايعازى, لاي, پاي-پاي, ايلى (اي اۋىلى) ت.ت. بۇل ۇعىمداردىڭ بەرٸنٸڭ اۆتورى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى قاز ادايلار, ياعني بٷگٸنگٸ ادايلاردىڭ اتا-بابالارى. ەيتپەسە, ادايدىڭ «بەس جٷيرٸگٸ» اتانعان جىر دٷلدٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ اقتان كەرەيۇلى ((1850-1912) تەگٸ بۇزاۋ – جەمەنەي — كەنجە) بىلاي دەپ جىرلاماعان بولار ەدٸ.
«مەن ادايدىڭ اقتانى,
سٶيلەگەن سٶزٸم تاقتالى
سٶيلە» دەسەڭ جىرشىڭىز
الدارىڭدا جورتاقتار.
تۋعان ايعا ات بەرگەن,
اق قاعاز بەن حات بەرگەن
ەكٸ ەرٸن مەن تٸل-تاڭداي
سٶيلەسٸن دەپ جاق بەرگەن.
ايتقان سٶزگە تٷسٸنبەس
ادامنىڭ ميسىز اقىماعى» (جىر-دارييا «ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى» اقتاۋ-1995. 159 بەت). اتامىز اسپانداعى ايعا اي دەپ ات قويعاندار, اق قاعاز بەن حاتتى ويلاپ تاۋىپ, العاشقى حات جازعاندار جەنە ەڭ العاشقى تٸلٸ شىعىپ سٶيلەگەندەر بٸزدٸڭ اتالارىمىز, ياعني بۇل ۇعىمداردىڭ بەرٸنٸڭ اۆتورلىق قۇقىعى سولاردٸكٸ دەپ وتىر.
ال الماتى قالاسى اتاۋىنىڭ دٷنيەگە كەلۋ تٶركٸنٸن ادايدىڭ (بۇزاۋ — ايتۋمىس — شىلىم — بەيبٸشە) شەجٸرەشٸ اقىنى تٷمەن بالتاباسۇلى اتامىز بىلايشا ٶربٸتەدٸ:
«العيدىڭ باسى الا دٶڭ,
بيٸك اسقار بەل ەكەن.
سول جەرلەردٸ جايلاعان
قالىڭ قازاق ەلٸ ەكەن.
سول ەلدەردٸڭ ٸشٸندە
…الما قىز دەگەن بار ەكەن,
جاسىنان-اق جانسەبٸل
تٶككەنٸ ماڭداي تەر ەكەن.
بالا كٷننەن باقشا ەگٸپ
جەردەن جەمٸس جەر ەكەن.
استىنا مٸنگەن ارعىماق
باۋىرى تارلان زەر ەكەن.
اسىنعانى اق مىلتىق
كيگەنٸ اسىل زەر ەكەن.
قالىڭى جوق, قاينى جوق.
ٶزٸ بويداق سەرٸ ەكەن.
«قاتاردان قازاق قالدى» دەپ,
«باسقانىڭ بەرٸ ٶزٸنٸڭ,
كەرەكتەرٸن الدى» دەپ
«كەز كەلگەن جەردەن كەنت جاساپ
قاقپالى قالا سالدى» دەپ
ويلاعانى ۋايىم
ٸشٸ تولعان شەر ەكەن.
سول كٷندە ارعىن ەلٸندە
ەزٸرەت پەن الما قىز
الاتاۋدىڭ بەتٸنەن
اعىن سۋدىڭ شەتٸنەن
اعاش شانشىپ, الما ەگٸپ
قالا سالساق دەر ەكەن.
ەزٸرەت پەن الما قىز
بولعان ەكەن اتالى
ەزٸرەتكە الما قىز
بالا بولدى باتالى
ايتۋىمەن بۇلاردىڭ
الاتاۋدىڭ باسىنان
قازاقتىڭ قالىڭ قاسىنان
كٸلەڭ بيلەر كەڭەسٸپ
قىسى–جازى جاتادى
قورالاپ ايداپ, قوي, جىلقى,
بۇحارعا بارىپ ساتادى
«بازارىڭ جوق باراتىن
تاۋارىڭ جوق الاتىن
قاڭعىعان قازاق بالاسى –
«قايدان جٷرسٸڭ?» – دەگەن سٶز
جانعا جامان باتادى
ەتكەن ەڭبەك ٸسپەنەن
قىلعان قايرات كٷشپەنەن
سالىنعان ساراي قالانى
«الماتى» دەپ اتادى
«ويلاعانىم بولدى» دەپ
«ورتا جەرٸم تولدى» دەپ
ەزٸرەت الما قىزىنا:
— قىرمىزى قىزىل كي, — دەيدٸ
جٸگٸتتٸ تاڭداپ سٷي دەيدٸ
سٷيگەنٸڭە تي, — دەيدٸ.
«قىرىق بايتال قىسىراق
قىزعا ەنشٸ» اتادى.
«قىرىق جىلقىڭ قىز تۋسا,
قۇتتى بولسىن!» دەگەن سٶز
قاعيدالى قازاقتىڭ
سودان قالعان ماقالى…» (ە.قونارباەۆ «تٷمەن بالتاباسۇلى» الماتى-2009. 59-60 بەت). بٸز بۇل جىر جولدارىنان كەز-كەلگەن ۇعىم اتاۋىندا اۆتورلىق قۇقىق ساقتالاتىنىن ايقىن كٶرە الامىز.
دومبىرا اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ وسى. سٶز تٷسٸنەتٸن جەنە اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىن بٸلەتٸن جاندار ٷشٸن بۇل داۋعا جاتپاۋعا تيٸس.
قازىعۇرتقا تاياۋ (سىر ٶڭٸرٸندە) قىزىل وردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ شىعىس جاعىندا 50-60 شاقىرىم جەردەگٸ دومبى ٶزەنٸنٸڭ بويىندا, دومبى اتا اتتى ەۋليە قورىم بار. باسىندا كەسەنە جوق. مازارىنىڭ ۇزىندىعى 20 مەتردەي, ەنٸ ەكٸ مەتر, بيٸكتٸگٸ 1,5 مەتر. ارى-بەرٸ ٶتكەندەر زييارات ەتٸپ ٶتەدٸ. اتا تۋرالى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى دەلٸنەدٸ.
دومبى اتا مازارىنىڭ وسىنشاما ۇزىن بولۋى, دومبىرانىڭ تەگٸ نۇق پايعامبار زامانىنان ەرٸ دە جاتىر دەگەن سٶز. سەبەبٸ, توپان سۋعا دەيٸنگٸ ادامداردىڭ دا, جان-جانۋارلاردىڭ دا بەرٸ الىپ بولعان. نۇق پايعامباردىڭ ٶزٸ دە, ونىمەن بٸرگە قازىعۇرتقا تابان تٸرەگەن بارلىق تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ بەرٸ سولاي بولعان. سول توپان سۋدان كەيٸن اۋا رايىنىڭ جەنە جەردەگٸ كٶكتٸڭ ٶزگەرۋٸنە (ازايۋىنا) بايلانىستى تٸرشٸلٸك يەلەرٸ ۇساقتالا باستاعان, دەپ باتىل تۇجىرىم جاساۋعا نەگٸزٸمٸز بار.
سول ەجەلگٸ الىپ ادامداردان قالعان جەدٸگەرلەر قازاق دالاسىندا كٷنٸ بٷگٸندە دە كەزدەسەدٸ. مىسالى, سول قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى ٷكاشا اتا مازارى, ماڭعىستاۋداعى قارامان اتا مازارىنىڭ ۇزىندىقتارى 10-12 مەتردٸ قۇرايدى. سول سيياقتى ماڭعىستاۋدىڭ ەكٸ جەرٸندە «التى قۇلاش» ەۋليە جەنە «قىرىق كەز» اتتى قورىمدار كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. قۇلاش پەن كەزدٸڭ ۇزىندىق ٶلشەم ەكەندٸگٸنە داۋ بولماسا كەرەك. ەۋروپاداعى الىپ (الپٸ) تاۋى اتاۋى دا سولاردان قالعان. ەجەلگٸ قازاق ەرتەگٸلەرٸنٸڭ بەرٸ دەرلٸك بٸر اۋىزدان ەجەلگٸ قازاقتاردى الىپ ادامدار دەپ سۋرەتتەۋلەرٸنٸڭ سىرى وسى بولسا كەرەك.
دەل وسىنداي تۇجىرىم قاشاعان جىراۋدىڭ (رۋى ادايدىڭ قوسايى) «ەسقالي سۇپىعا ايتقانى» دەگەن تولعاۋىندا ايقىن كٶرسەتٸلگەن.
«دومبىرانى كٷنە دەسەڭٸز,
جيىن مەنەن تويدٸكٸ.
ٸشەگٸنە كٷنە دەسەڭٸز,
جۇماقتان كەلگەن قويدٸكٸ. (قوي مەن قويشىنىڭ پٸرٸ (ۇستازى) شوپان اتانىڭ دا مولاسى ماڭعىستاۋدا. كٷنٸ بٷگٸندە دە شوپان اتا قورىمى دەپ اتالادى).
پەرنەسٸن كٷنە دەسەڭٸز,
ەسەبٸ ول پەننٸڭ ون ەكٸ. (پەرنە (بۋىن) بۇل الىپ الاشتىڭ كەنجەسٸ ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ ەسەپتٸك سانىن بەرەدٸ).
قۇلاعىن كٷنە دەسەڭٸز,
حازٸرەتٸ بٸلەلدٸڭ,
قۇلاعى ەكەن دەسەدٸ.
تيەگٸن كٷنە دەسەڭٸز,
شيەلەنگەن سىردى شەشەدٸ. (سٶز تٷسٸنەتٸن جاندارعا شەجٸرە-تاريحتىڭ تيەگٸ وسى دومبىرانىڭ تيەگٸنەن دە اعىتىلاتىنىنا قانداي داۋ بار).
اتامىز ادام پايعامبار,
جەتٸ سازبەن جەرگە كەپ,
كٷي شەرتٸپتٸ دەگەن بار». (اتامىز دومبىرانى ادام اتا زامانىندا دا بولعان, ولار دا كٷي تارتقان دەپ وتىر).
ول كٷندەگٸ و دا ساز.
بۇل كٷندەگٸ بۇ دا ساز.
سازدى كٷنە دەپ جٷرگەن,
مولدەكە سەنٸڭ اقىلىڭ از.
مولدەكە بٸلمەي اداس پا,
دومبىرانىڭ بٸزگە كٷنەسٸ از». از سٶزٸنەن (از بەن كٶپ), ازييا, ناز, ساز, قاز, قازاق, قازىق, قازٸر, جاز, جازىق ت.ت. تۋىندايدى.
ادام — نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋعا دەيٸنگٸلەر, ال مان توپان سۋدان كەيٸنگٸلەر بولىپ تابىلادى.
جەر بەتٸندەگٸ بارلىق جاندى-جانسىز ۇعىمدار مەن زاتتاردىڭ اتاۋلارى ادامزات عۇمىرىندا بولىپ ٶتكەن دٷنيەگە بالاما رەتٸندە قويىلادى جەنە ونىڭ تٷبٸر سٶزٸنە (سٶز تٷبٸرٸنە) سول ۇعىمدى دٷنيەگە ەكەلگەن اتاسىنىڭ, بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتوردىڭ» ەسٸمٸ بەرٸلەدٸ. سٶزٸمٸز دەلەلدٸرەك بولۋى ٷشٸن دومبىرانىڭ «دەنە مٷشەلەرٸندە» سٶيلەتە كەتەيٸك:
دومبىرا قۇرىلىسى بٸرنەشە بٶلٸكتەن تۇرادى: باسى, قۇلاقتارى, پەرنەلەر, مويىن, ٸشەك, شاناق, قاقپاق جەنە تيەگٸ.
دومبىرانىڭ سٷيەگٸ اعاش. اع (اق), اعا جەنە اش دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. بۇل قوس ٸشەكتٸ قارا دومبىرانىڭ سٷيەگٸ اعاش بولسا, بٷكٸل ادامزاتتىڭ سٷيەگٸ قازاق, ياعني قازاق بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ اعاسى. قازاق – قاز اعا دەگەن سٶز. قاز-اق ەكٸنشٸ بۋىنىنداعى اق سٶزٸنٸڭ تولىق ماعىناسى وسى. اقتىڭ ەكٸنشٸ ماعىناسى اقيقات. اتالارىمىزدىڭ «اقيقات اعادان» دەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى.
«قولىمداعى قۋ اعاش,
سايراپ وتىر بۇل اعاش.
قولىمداعى اعاشىم —
الىپ جٷرگەن دومبىرا,
تارتقان سايىن داڭعىرا.
دومبىرا كٷنە دەگەن سٶز,
تەك بٸر ايتقان دابىرا» (قاشاعان).
باس – باسى (كەز-كەلگەن دٷنيەنٸڭ باسى, باستاۋى بار, ادامنىڭ دا), باستىڭ تٷبٸرٸ اس. وسى تٷبٸردەن اسپان, استىق, اسا (جوعارى, تٶمەن, ياعني كەز-كەلگەن دٷنيەنٸڭ شىرقاۋ شىڭى), باسشى, باسقارۋ جٷيەسٸ ت.ت.
قۇلاق – بٸرٸككەن سٶز. سٶز تٷبٸرٸ قۋ (قۇدا, قۇداي, قۇداعاي, قۇدايكە, ۇل, قۇل, اق (ساق), لاق دەگەن سٶزدەردەن تۇرادى.
بۇل سٶزدەردٸڭ تٸكەلەي ماعىناسىنا ٷڭٸلسەك: قۋ – قۇدايكە اتامىزدىڭ ەسٸمٸ, ۇلعا كوممەنتاريي قاجەت ەمەس, قۇل جٶنٸندە قازٸرگٸ تٷسٸنٸك باسقاشا, ەجەلدە ۇل مەن قۇل بٸر ۇعىم بولعان. قازاقتىڭ ۇلىم, قۇلىم, قۇلىنىم, قۇلىنشاعىم دەيتٸندەرٸ وسى تۇجىرىمىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. ال, اق — اداي اتامىزدىڭ تٶرتٸنشٸ نەمەرەسٸ, ياعني بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى اقپان (اقمان) اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. اق (اق ادال مال, انانىڭ اق سٷتٸ, اق نيەت, اق ورامال, اق تٸلەك, اق جول ت.ت.), اقيقات, اقىل, اعا, اعارىس, اعارۋ ت.ت. قۇرامىندا اق (اع) اتامىزدىڭ ەسٸمٸ بار بارلىق ۇعىمداردىڭ اۆتورى وسى اتالارىمىز. لاق — بۇل جەردە شەشە مەن بالا دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. سەبەبٸ, لاقتىڭ اناسى ەشكٸ, قازاقتاردىڭ اتا-اناسىن, ەكە-شەشە دەگەندەگٸ ەشكٸ مەن شەشەنٸڭ سٶز تٷبٸرلەرٸنٸڭ بٸردەي «ەش» بولاتىنى وسىدان. بۇل اتاۋدىڭ اۆتورلىعىن «الپامىس باتىر» جىرىندا ايتىلاتىن جيدەلٸ بايسىنداعى قوڭىرات رۋىنان تارايتىن لاقايلارعا (قاپ تاۋىندا ولار لاكي دەپ اتالادى) بەرسەك تٸپتٸ دە قاتەلەسپەيمٸز.
قازاق تا «اقپا قۇلاق» دەگەن سٶز بار. بۇل سٶز تٸركەستەرٸندە انامىزدىڭ قۇلاققا قاتىسى, اق-پا – اق اپا (انا) دەپ ايقىن كٶرٸنەدٸ.
قۇلاعىن بۇراۋ ارقىلى (قوس ٸشەكتٸڭ بٸرٸن تارتىپ, بٸرٸن بوساتىپ) شاناقتان شىعاتىن دىبىستى كٷي ەۋەنٸنە بايلانىستى رەتتەپ وتىرادى.
پەرنە – سٶز تٷبٸرٸ ەر, پەر, ەرنە (ەرنەۋ), پەرنە بولىپ شىعادى. قوس ٸشەك پەن شاناقتان شىعاتىن دىبىستار وسى پەرنەلەردٸ باسۋ ارقىلى ەۋەن ىرعاعى ٶزگەرٸپ وتىرادى. مىناۋ ادامزات عۇمىرىندا ٶزگەرتٸپ وتىراتىن ەرلەر ەمەس پە? مىنا كٶرشٸ ورىستاردىڭ قۇدايدى پەرۋن, پەرۆىي دەپ جٷرگەندەرٸ وسىدان. بۇل سٶز قازاقتىڭ بٸر, بٸرٸنشٸ, پٸر (ۇستاز) دەگەن سٶزٸنەن الىنعان.
پەرنەنٸڭ – تاعى بٸر نەگٸزگٸ ماعىناسى پەرٸ ەنە. بۇل اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸمەن دە تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. كەز-كەلگەن ەكٸ سٶزدٸ بٸرٸكتٸرٸپ بٸر سٶز جاساعاندا, دىبىس ٷندەستٸگٸنە قاراي بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىسى, نەمەسە ەكٸنشٸ سٶزدٸڭ بٸرٸنشٸ دىبىسى تٷسٸپ قالىپ وتىرادى. مىسالى, قازىق جۇرت – قازىعۇرت, اعا ارىس – اعارىس, الىپ بار – اپار, قاز بٸر (قازاق بٸرٸنشٸ) – قازٸر, قالىپ قويعان — قالعان ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
پەرنە (ەر مەن ەيەلدەر) ارقىلى ەر تٷرلٸ دىبىس ەۋەندەرٸ ٶز ەرنەۋٸنە جەتٸپ, جاڭاسى قايتا باستالىپ وتىرادى. ٶمٸردە دە سولاي. بٷكٸل عالامدى دا ٶزگەرتٸپ وتىرعان سولار. ازييا (سٶز تٷبٸرٸ از, قاز) ەر ادام, قوزعاۋشى كٷشٸ قازاقتار; ەۆروپا (سٶز تٷبٸرٸ ەۆ, ەۆا, دەۆا, دەۆۋشكا) ەيەل ادام, قوزعاۋشٸ كٷشٸ سول ەۆانىڭ ۇرپاعى ەۆرەيلەر.
مويىن – وي, موي, ىن, ويىن دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. وي – رىسقۇل (قۇنانورىس) اتالارىمىزدىڭ لاقاپ اتى. سەبەبٸ, ورىس اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸندەگٸ ور مەن ويدىڭ ماعىنالارى بٸر-بٸرٸنە ٶتە جاقىن. نەگٸزٸنەن ەكەۋٸ دە قىردان (بيٸكتەن, جوعارىدان) تٶمەن قاراي بٸر ارنامەن اعاتىن, نەمەسە سۋ جينالاتىن ساي, نەمەسە ويىس جەر. ايىرماسى وي تابيعي بولسا, ور قولمەن قازىلعانى. ال, مويىننىڭ سٶز تٷبٸرٸنٸڭ ويىن بولاتىنى, ونىڭ بٸر ورىندا تۇرماي, ٷنەمٸ ويناپ تۇراتىنىنا سەيكەس قويىلعان. ال «ىن» جالعاۋىنا كەلسەك, بۇل سٶزدٸڭ شىعۋ تەگٸ «ٸن». قازاقتىڭ «ىندىقتىڭ تٷبٸ» دەيتٸندەرٸ وسىدان. ىن تٷبٸرٸنەن شىن, سىن, قىن, جىن دەگەن سٶزدەر تۋىنداسا, ٸن-نەن تۋاتىن ۇعىمدار:
ا. جاندى-جەندٸكتەردٸڭ جەر استىنان قازىلعان ٸنٸ;
ە. ٸنٸ, ٸنٸم (ادام بالاسىنىڭ ٶزٸنەن كەيٸن تۋعان باۋىرى). سوندا مويىننىڭ ماعىناسى, اتا ۇرپاق پەن بالا ۇرپاقتىڭ اراسىن جالعايتىن ٸنٸ سيياقتى, باس پەن كەۋدەنٸ جالعايتىن مٷشەنٸڭ بالاما اتاۋى. ال, «م» جۇرناعىنا كەلسەك, ول تەۋەلدٸلٸك جالعاۋى, ول كەز-كەلگەن سٶزدٸڭ الدىنا دا, سوڭى دا قوسىلسا مەنٸكٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل جۇرناق ٶز باستاۋىن ادا-عا (اتا) جالعانىپ ادام (اتام مەنٸڭ) دەگەن ۇعىمنان باستاۋ الادى. ەرينە سولاي, ەر ادامنىڭ اتاسى ٶزٸنٸكٸ بولاتىنى سيياقتى, ٷنەمٸ ويناپ تۇراتىن مويىنى دا ٶزٸنٸكٸ ەمەس پە? بۇل تۇجىرىمنىڭ دۇرىس ەكەندٸگٸنە ايعاق رەتٸندە ورىستاردىڭ دا بٸزدٸڭ وسى سٶزٸمٸزدٸ پايدالاناتىنىن العا تارتامىن. ولاردا دا, مەنٸكٸ دەگەن سٶز موي, مويا دەپ ايتىلادى.
مويىنعا پەرنەلەر ورنالاستىرىلىپ, ونىڭ ٶن بويىنا ٸشەك تارتىلعان جەنە ول باس پەن شاناقتىڭ اراسىن جالعاپ تۇر.
وسى مويىننىڭ باس جاعىنىڭ تٷبٸندە «شايتان» تيەك دەيتٸن تيەك بار. بۇل تيەكتٸڭ اتاۋى ادامدار مەن ەلدەردٸڭ دامۋ ساتىلارىنا تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. شايتاندا ەكٸ تٷبٸر بار. «اي» جەنە «ان». ەكەۋٸ دە انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل ەر ادام ازعان كەزدە ەكٸ سٶيلەمەيتٸن ەر-ازاماتتىق قاسيەتٸن جوعالتىپ, ەيەلگە اينالادى دەگەن سٶز. ال بۇل جەردە ەر ازامات بٸر ەمەس, ەكٸ رەت ەيەلگە اينالىپ «شايتان» اتالىپ تۇر. بۇل ادامدار مەن ەلدەردٸڭ (مەملەكەتتەردٸڭ) عۇمىرىندا دا سولاي. اراعا شايتان تٷسسە, باس تۋرا جولدان اۋىتقىپ, كەز-كەلگەن جاققا بۇرىلىپ كەتە بەرەدٸ.
ٸشەك – ٸش جەنە ەك (ەكٸ) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. ٸش (ٸشٸ) دەگەن سٶز بارشامىزعا تٷسٸنٸكتٸ. ال ەك (ەكٸ), بۇل قازاقتىڭ ساندىق اتاۋى. بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزداعى ەك, ەكٸ, ەكە (ەكە), تەك, تەكە, مەكە, سەنەك, ەكٸ بەت (ەگيپەت) اتاۋلارى سولاردان قالدى. دومبىرانىڭ ٸشەگٸ قويدىڭ ٸشەگٸنەن جاسالادى. بۇل دەگەنٸڭ دومبىرانىڭ «اۆتورى» قوي باققان اۋىل دەگەن سٶز.
شاناق – ان, انا, شان, شانا (سان, سانا), اق (اقيقات پەن اعا), ناق (ناق ٶزٸ), شاناق بولىپ شىعادى, ياعني دومبىرانىڭ شاناعىنان شىعاتىن كٷمبٸرلەگەن قوڭىر ٷن, ساق (شاق) انا مەن ساق اعاعا بالاما اتاۋ رەتٸندە قولدانىلىپ وتىر. شاناقتان شىعاتىن دىبىستىڭ يەسٸ سولار دەپ وتىر.
قاقپاق — «اق» دەگەن ەكٸ تٷبٸرٸ بار. مىناۋ ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ بٸر ميكروبٶلشەگٸن بٶلٸپ الىپ, دىبىس جيناعان شاناقتىڭ بەتٸ قازاق دەگەن ەل اتىمىزداعى ەكٸنشٸ بۋىندا تۇرعان اق-پەن جابىلعان. جەنە بٸر ەمەس, ەكٸ ورتاسىن قاق بٶلٸپ, ەكٸ رەت جاپقان.
بۇل ۇعىم ماڭعىستاۋدا دٷنيەگە كەلگەن. اداي شەجٸرەسٸن دە اداي اتانىڭ تٶرتٸنشٸ نەمەرەسٸ جەنە بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى اقپان (اق مان) دەلٸنەدٸ. جاقسى مەن جاماننىڭ ارا-جٸگٸن اجىراتۋداعى بەستٸك باعا الىپ جٷرگەندەر وسىلار. اق تٷبٸرٸنەن اقپان (رۋ اتى), اقتاۋ (تاۋ), اقيقات, اقىل, اق نيەت, اق سٷت, اق تٸلەك, اق ادال مال, اق جٷرەك, اق ورامال, اعا, اعارۋ ت.ت. ۇعىمدار دٷنيەگە كەلگەن.
قاقپاق – بەتقاقپاق دەپ تە ايتىلادى. بەت-جٷزٸ, بەت-پەردەسٸ, بەت-بەينەسٸ دەگەن ماعىنا دا قولدانىلا بەرەدٸ. بەت –جٷزٸ ادايدىڭ شەجٸرە دەرەگٸندە بۇل سٶز تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن كيەلٸ جەتٸ سانىنىڭ يەسٸ بۇزاۋ-جەمەنەيدٸڭ لاقاپ اتىن بەرەدٸ.
تيەك – تيەكتٸڭ تٷبٸرٸ «يەك», ول ٶز كەزەگٸندە يە جەنە ەك دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. «ت» دىبىسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا تەك قانا تولىپ-تولىستى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ بارلىق دٷنيەنٸ توعىز-توعىزبەن ەسەپتەيتٸنٸ وسىدان. مىسالى, ۇلت – ۇل (بالا) تولىسىپ, ۇلتقا اينالىپ تۇر, سٷت – سۋ اعارىپ, سٷتكە اينالعان, ٶرت – جانىپ كەتكەن, ەشتەڭە قالماعان, جىلت – كٶرٸندٸ دە جوق بولدى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. مٸنە «ت» دىبىسى وسىلاي سٶيلەيدٸ.
يە-گە تٷسٸنٸك بەرۋدٸڭ قاجەتٸ بولماس. سول باستاپقى ماعىناسى ەلٸ سول كٷيٸندە قولدانىستا. بۇل جەردە ارنايى اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, يە, يەلٸك ەتۋ, كيە, كيەلٸ دٷنيە (كيەلٸ ماڭعىستاۋ) ت.ت. – اتا دەگەن ۇعىمعا بالاما رەتٸندە قولدانىلادى.
ال, ەك (ەكٸ) جەنە يەك قازاقتىڭ لاقاپ ەسٸمٸ. سەبەبٸ, يەككە شىعاتىن تالشىقتى ساقال, ال ادام بالاسى قارتايعان كەزٸندەگٸ اعارعان ساقالىنا, ەل الدىندا ەتكەن ەڭبەك, ابىرويىنا بايلانىستى اقساقال, ال تەك «اس ٸشٸپ, اياق بوساتقاندى» شال دەپ اتايتىنىمىز وسىنىڭ ايعاعى.
تاعى بٸر ارنايى اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, دومبىرانىڭ قۇلاعىنا, سالداردىڭ باس كيٸمدەرٸنە, قازاق كەلٸندەرٸنٸڭ سەۋكەلەسٸنە «ٷكٸ» تاعىلادى. بٸزدٸڭ ٷكٸلەپ, ايالاپ جٷرگەنٸمٸز قازٸرگٸ ادامزاتتى توپان سۋدان امان الىپ شىققان نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. اقيقاتىندا ول اتامىزدىڭ شىن اتى ٷكاشا. ٷكٸلٸ دومبىرا, ٷكٸلٸ ىبىراي, ٷكٸلٸ پوچتا, ٷكٸ, ٷكٸ ويۋ, ٷكٸم, ٷكٸمەت, ٷكٸمەت باسى اتاۋلارى وسى اتامىزدان قالدى. جەر بەتٸندە بٸر قازاق تٸرٸ تۇرسا, دومبىرا جويىلمايدى. بٸزدەر, ياعني بٷگٸنگٸ قازاقتار سول نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ قازىق جۇرتىندا وتىرمىز. اقىل-ەسٸ تٷزۋ قازاق بالاسى ٷشٸن بۇل تۇجىرىم كٷمەنعا دا, داۋعا دا جاتۋعا تيٸس ەمەس.
تاريح تاعلىمى: ەل (ٷكٸمەت) بيلٸگٸن قولىنا العان جانداردىڭ قاتەلەسۋگە قۇقىعى بولماعان. وندايلارعا اتالارىمىز, سىناقتى (ەكسپەريمەنتتٸ) تەك ٶز قارا باسىنا عانا جاساۋعا قۇقىعى بار دەگەن. قازاق ازاماتى! ەسٸڭە ۇستا! بيلٸككە ارالاسساڭ (تٸپتٸ باسشىلىقتىڭ ەڭ تٶمەنگٸ ساتىسى بريگادير بولساڭ دا) اللانىڭ حاق جولىنان اۋىتقىپ, قاتەلەسۋگە قۇقىڭ جوق. قاتەلەسسەڭ جازالاناسىڭ. كٸم جازالايدى دەيسٸڭ بە? سەنٸ جازالايتىندار ٶتە كٶپ. بٸرٸنشٸ اللا, ەكٸنشٸ سەن قييانات جاساعان ادام (حالىق), ال ٷشٸنشٸسٸ ٶزٸڭنٸڭ ار-يمانىڭ, تٶرتٸنشٸسٸ سەنٸڭ اتىڭدى اتاۋعا ۇيالىپ, سەنەن بەزەتٸن ٶز ۇرپاعىڭ. بۇلاردىڭ ەشقايسىسىنان دا قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
