Parsy ádebietiniń ustazy, Hamadan ýniversitetiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory Áli Muhammadi Myrza Haidar Dýlatidiń "Rashidi tarihy" eńbeginiń 8 nusqasyn salystyryp, 1500 bettik mátin daiyndady. Ǵalym osy jóninde Tehrandaǵy Parstoday.com saityna arnaiy suhbat berdi.
- Muhamadi myrza! Jaqynda Qazaqstanǵa baryp kelipsiz. Saparyńyzdyń negizgi maqsaty Myrza Haidar Dýlatidiń «Rashidi tarihy» eńbegine qatysty bolǵan sekildi. Jalpy, osy eńbek týraly aita ketseńiz.
- Iá, durys aitasyz. Qazaqstanǵa saparym týraly emes, sizdiń de, ózimniń de ýaqytymdy almai, birden Myrza Haidar Dýlatidiń «Rashidi tarihy» eńbeginen bastasaq. «Rashidi tarihy» qazaq jáne orys tilderine aýdarylǵan joq dep aita almaimyz. Aýdarylǵan, biraq olardyń eshqandai ǵylymi qundylyǵy joq. Nege? Óitkeni, bir nusqa ǵana qaralǵan. Sol nusqanyń ózi qate tárjimalanǵan. Tek orystar men qazaqtar ǵana emes, aǵylshyn tildi ǵalymdar da ony qate túsingen. Men bul derekkózderiniń barlyǵyn 10 jyl boiy zerttep, 10 nusqany búge-shigesine deiin salystyryp shyqtym. Onyń 8 nusqasy tolyq boldy. Qoljazba nusqalaryn oqý óte qiyn. Degenmen, úlken bir is atqaryldy. Bul eńbek endi Iranda basylyp, Qazaqstanǵa jiberiledi. Sonda ǵylymi ortalyq ashylýy tiis. Ǵylymi ortalyq osy kitaptyń men jasaǵan nusqasynyń qazaq jáne orys tilderine aýdarylýyna kúsh salady.
- Siz kitapty Qazaqstanda shyǵarý týraly tiisti adamdarmen sóilestińiz be?
- Joq, sóilesken joqpyn. Qazaqstannyń tarih qoǵamy, iaǵni Tarih institýty bizben sóilesip, istep jatqan jumysymmen tanysty. Olar osy máseleni odan ary qarastyrýy múmkin. Birneshe jaqsy aýdarmashy tabýy kerek. Olardyń bir-ekeýi qazaq tilin, birnesheýi qazaq jáne parsy tilderin bilýi tiis. Ainash Qasym (belgili jazýshy, aýdarmashy) ekeýińiz osy topqa kire alasyzdar. Bul kitapty aýdarý bir-eki adamnyń isi emes.
- Mátin neshe betten turady?
- Men Qazaqstanǵa 1500 betten turatyn mátindi aparyp, institýtqa kórsettim. Bul mátinde kirispe joq. Kitap jaqsy tanystyrylýy úshin jáne «bul da burynǵy eńbekter siiaqty» dep qabyldanbaýy úshin úlken istiń atqarylǵanyn túsinip, bir mátintanýshynyń 10 jyl ýaqytyn sarp etken is ekenin bilýi kerek.
- Sonda siz bul jumysty jalǵyz ózińiz atqardyńyz ba?
- Iá, jalǵyz ózim. Qazaqstanǵa barǵanda bir aptada tek 2-3 tún ǵana jaqsy uiyqtadym. Qalǵan ýaqytta tek jumys isteýmen boldym. Óitkeni, jumysty tezirek bitirgim keldi. Men bul isti 2019 jyldyń aiaǵyna deiin bitiretin bolyp keliskem. Mátin salystyrý turǵysynan aiaqtaldy. Oǵan kirispe jazylyp, "Myrza Haidar" degen atpen bir kitap qosylady. Sonda 3 tomdyq kitap bolmaq. 2 tom tarihqa, 1 tom Myrza Haidardy tanystyrýǵa arnalady. Myrza Haidardy tanystyrýǵa arnalatyn tomdy bylai qoiǵanda, tarih baiandalǵan eki tom Qazaqstan halqyna jaqsy tanystyrylǵany abzal. Halyq qandai istiń atqarylǵanyn bilýi kerek. Óitkeni, Qazaqstanda "Bul kitap qazaq tilinde emes qoi. Qandai paidasy bar?" dep aitqan adam boldy. Men oǵan máseleniń basqa jaqta jatqandyǵyn aittym. Bilesiz be, eger Qazaqstan halqyna bolmys-bitimdik kórsetkish anyqtaǵymyz kelse, Myrza Haidardan artyq tulǵa tappaimyz. Men sizdiń eldiń tarihyn da oqydym, ǵalymdaryńyzdy da azdy-kópti tanimyn.
- Bul mátin qazaq halqy úshin tarihi derekkózine ainala ma?
- Iá, bul óte úlken eńbek. Eger Prezidenttiń mádeni isteri jónindegi orynbasary siiaqty sizdiń eldiń mádenietke jaýapty tulǵalarynyń biri nemese basqa adamdar qandai jumys jasalǵanyn bilse, tynysh otyrmas edi. Biraq, ázirshe eshteńe bilmeidi. Olar bilýi úshin siz kómektesýińiz kerek. Aitaiyn degenim, bir adam bir úlken is atqaryp jatqanda basqalar istiń mán-jaiynan habardar bolsa, is iesiniń ony aýyzǵa alýynyń qajeti bolmaidy. Biraq, siz meniń atqarǵan isim jaily bilmeitin bolǵan soń men sizge aityp otyrmyn. Úlken is istedim dep aitý maǵan qiyn. Biraq, shynymen úlken is atqaryldy. Muny basqalarǵa jetkizý kerek.
- Basqalar mátinge tarihi turǵydan qarady dedińiz. Al ózińiz qai turǵydan qarastyrdyńyz?
- Qazaq jáne orys tilderine aýdarǵandar mátindi túsinbegendikten, bir sholyp ótip, mysaly, Myrza Haidar bul jerde "Aqsýda soǵys boldy, Qashqarda ana jaǵdai boldy, Almatyda myna jaǵdai boldy" dep aitqan dep, solardy aýdaryp jazǵan. Alaida, bul kitap jai ǵana tarihi oqiǵalardy baiandamaidy, tarihi derekterdi ádebi tilmen jetkizedi.
Eger ony bireý orys tiline aýdarǵysy kelse, belgili bir deńgeide onyń ádebi tilin eskerýi kerek. Áitpese, esh qiyndyǵy joq. Bir adam Qashqar jaily aitady, basqa bireý Teimýr han Tatar jaily jazady, Shaǵatailar jaily áńgimeleidi. Bulardyń ne aiyrmashylyǵy bar? Myrza Haidar bola ma, álde basqa bir ortaqol jazýshy ma? Eńbektiń mańyzdylyǵy nede? Qazir Beihaqi tarihynyń mańyzy nede? Onyń mańyzdylyǵy Mahmud týraly baiandaýynda emes, Mahmud týraly baiandaý tásilinde. Iaǵni, mańyzdylyq – Abýlfazl Beihaqidiń tulǵasynda. Áitpese, Mahmud jaily kóp adam jazdy. Biraq, olardyń eshqaisysy «Beihaqi tarihy» bolǵan joq. Demek, eger biz myna mátinniń tili men ádebietine nazar aýdarmasaq, bir qarapaiym adam mońǵoldar jaily, shaǵatailar týraly, Qyrǵyzstan, Qazaqstan men Ózbekstan aimaǵy jóninde sóilegendei bolady. Munyń nesi mańyzdy? Mańyzdylyq – jetkizý tásilinde. Qalai aitylǵany onyń sóz saptaýy men tilinen baiqalady. Muny túsiný óte qiyn. Bul – bir;
Ekinshiden, jazýshylar ony bir ǵana nusqamen salystyrǵan. Al men álemdegi barlyq nusqany salystyrdym. Iaǵni, saqtalǵan barlyq nusqany qolǵa túsirýge tyrystym. Máselen, Úndistanda 300 jyl buryn "Rashidi tarihy" eńbeginen kóshirilgen qoljazba nusqa murajaida saqtalynǵan. Ony osy kúnge deiin eshkim kórgen emes. Men sony aldyrttym. Pákistannan bir nusqa, Londonnan bir nusqa aldym. Sóitip, jalpy sany 8 qoljazba nusqa taptym. Buǵan taǵy eki mátin qostym. Onyń biri «Zafarnamaǵa», ekinshisi Djýveinidiń "Jahangosha" tarihyna qatysty. Mine, osy 10 nusqany salystyrdym.
Alaida, bul 10 nusqanyń ekeýi qate nusqa. Bular sol «Zafarnama» men «Jahangoshaǵa» qatysty. 8 nusqa tolyq salystyryldy. Keminde 4 nemese odan da kóp qoljazba salystyrylǵan jaǵdaida ǵana ǵylymi mátin qundy bolady. Biz álemdegi "Rashidi tarihy" eńbegine qatysty barlyq qoljazbany jinadyq. Buǵan deiin mundai oqiǵa bolmaǵan. Men qazaq tilindegi mátindi kórmedim. Orys tilindegi mátinnen aýdarylǵan syńaily. Túrik tilinde de mátin bar. Bul mátinderdiń eńbekke adaldyq turǵysynan durys emestigine esh kúmánim joq. Túsingenderin ǵana jaza salǵan. Bir mátindi aýdarǵan kezde, eger ol mátinniń ádebi qundylyǵy bolatyn bolsa, soǵan shamamyz kelgenshe naqty kóńil bólýimiz kerek. Aýdarmada keibir ádebi qundylyqtardyń joiylatyny anyq. Biraq, Fitsdjerald Omar Haiiamdy aýdarǵan kezde álemde bomba jarylǵandai jańǵyrdy emes pe?! Óitkeni, ol Haiiamnyń rýbailarynyń ádebi qundylyqtaryn eskergen. Sondyqtan álem Fitsdjeraldtyń aýdarmalaryna ǵashyq boldy. Dúnie júzi Fitsdjeraldtyń týyndysyn oqidy. Eshbir aýdarma onyń qýatyna jetpeidi. Haiiam Fitsdjeraldqa deiin de, keiin de aýdarylǵan. Biraq, olardyń eshqaisysy Fitsdjeraltyń aýdarmasyndai bolǵan joq. Óitkeni, ol ádebi qundylyqtardy kórdi. Mine, istiń qiyndyǵy osynda. Qalai bolǵanda da, qazir negizgi mátin daiyn. Men osy mátindi "Bul basqa eshkimge emes, Myrza Haidarǵa tiesili" dep batyl aita alamyn. Mátin daiyn. Qazaqstan men Reseide naǵyz ádebiettanýshy, tiltanýshy, mátintanýshy ǵalymdardy taýyp, ony qazaq jáne orys tilderine aýdarý kerek.
- Demek, qazir aldyńyzda eki maqsat tur: birinshisi – osy kitapty tanystyrý, ekinshisi – ony durys aýdartý.
- Iá. Ony tanystyryp, durys aýdartý. Bul – eshqashan atqarylmaǵan jumys. Alaida ózekti is. Bul qajettilikti Qazaqstannyń mádeni ortasy túsinýi kerek. Mysal keltireiin: «Beihaqi tarihy» – úlken eńbek. Qazir onyń onnan biri ǵana saqtalǵan. Qalǵany joǵalyp ketken. Bir kúni bireý kelip, «Beihaqi tarihynyń» 10 bóligin taýyp alyp, birneshe nusqamen salystyrdym dese, bul Iran halqy úshin óte qundy bolady. Ony qolǵa túsirý úshin milliardtaǵan qarjy jumsaidy.
Meniń oiymsha, qazir Qazaqstan halqy osyndai oqiǵamen betpe-bet kelip otyr. Siz siiaqty parsy tilin biletin, osy sózimdi esti alatyn adamdar muny Qazaqstan halqyna jetkizýińizdi ótinemin. Habarlandyrýdyń bir bóligi Elshilikke bailanysty. Qýanyshqa orai, sizdiń eldiń Elshisi menimen kezdesýdi surady. Bir kúni ol kisimen kezdesýim kerek. Qalasańyz, sol kúni siz de kezdesýge qatysa alasyz. Ainash Qasym da osynda bolǵanda ǵoi. Ol kisi de kezdesýge qatysatyn edi. Óitkeni, mundai iske qyzyǵatynyn bilemin, bailanys ornatar edik. Qalai bolǵanda da, biz bir baǵdarlama jasaýymyz kerek. Ony sizdiń eldiń kórermeni kóp telearnalaryńyzdyń birinen kórsetýimiz kerek. Iranda sizdiń halyqqa tiesili bir mátinniń akademiialyq nusqasynyń ázirlengenin jariialaýymyz kerek. Bul habar birtindep Qazaqstan halqynyń qulaǵyna jetedi. Men 2019 jyly 5-6 aidan keiin negizgi mátindi Iranda basyp shyǵarýǵa tyrysamyn. Ony "Moýqýfat-e Afshar" baspasynan shyǵaramyn nemese basqa bir bedeldi baspadan jaryq kóredi. Negizgi mátin jaryqqa shyqqannan keiin qazaq jáne orys tilderine aýdarýdy bastai alamyz. "Myrza Haidar" degen taǵy bir kitap bolady. Avtordyń ómirbaiany, tili, sopylyǵy, geografiiasy men tarihy osy kitapta baiandalady.
- Sonymen qatar ol jaily júrgizilgen barlyq zertteýlerdi de kitapqa kirgizesiz ǵoi?
- Iá, osynyń barlyǵy "Myrza Haidar" kitabynda aldymen parsy tilinde berilýi tiis. Artynan qazaq jáne orys tilderine aýdaramyz. Men Ábý Áli Sina ýniversitetinde bir top qurdym. Onda 10-ǵa jýyq doktorant pen birneshe magistrant bar. Olardyń barlyǵy Myrza Haidar jaily zertteý júrgizip jatyr. Biraq, mátinniń ózin qarastyryp jatqan joq. Mysaly, bireý Myrza Haidardyń ádebietin, ekinshisi Tibet jaily jazbasyn zerttep jatyr. Nege? Óitkeni, Myrza Haidar "Tibet jaily alǵashqy durys habarlardy men berip otyrmyn" dep jazǵan. Bul óte mańyzdy. Osyndai usaq taqyryptar egjei-tegjeili zerttelip jatyr. Eger jaqsy nátije berse, biz Tehranda Qazaqstannyń Elshisimen kezdesip, otyrys ótkizip, ol kisini osy zertteýlermen tanystyra alamyz. Bul Qazaqstan tarihyndaǵy iri oqiǵalardyń biri bolmaq.
- Kitapty shyǵarǵanda qoljazba nusqa parsy tilindegi mátin jáne onyń aýdarmasymen qatar berile me?
- Mundai ádisti Omar Haiiamnyń týyndylaryn basyp shyǵarǵanda qoldanǵan. Bir betke parsysha mátindi, ekinshi betke frantsýz tilindegi, kelesi betke aǵylshyn tilindegi mátinderdi qoiǵan. Bul endi Qazaqstanda qurylýy tiis ǵylymi ortalyqqa bailanysty. Biz sol ortalyqta jumys istei alamyz.
Qalai bolǵanda da, basqa elge keletin diplomattyń, mysaly, Irandaǵy Qazaqstan Elshisiniń mádeni ister jónindegi orynbasary bolady. Ol kisige bir ǵalymnyń 10 jyl ómirin qazaq jazýshysyna arnaǵany asa mańyzdy bolary anyq. Men bul isti ǵylym úshin atqardym. Eshkimge mindet artqym kelmeidi. Biraq, eńbegimniń qadirin bilse eken, qandai úlken is atqarǵanymdy túsinse eken deimin. Qazaq halqy Myrza Haidardyń eń iri ulttyq tirek ekenin bilsin. Ol óte uly tulǵa bolǵan. Óz zamanynda búkil Orta Aziia men Iranda onyń ulylyǵyna teń keletin jazýshy bolmaǵan dep oilaimyn. Iaǵni, 15 ǵasyrda Kavkaz, Kishi Aziia, Orta Aziia men Iranda Myrza Haidar siiaqty uly jazýshy bolmaǵan. Myrza Haidar óte mańyzdy tulǵa bolǵan. Shyǵarmasyn nelikten parsy tilinde jazǵan desek, sol arqyly kóbirek adamdarmen jáne ǵalymdarmen bailanysta bola alamyn dep oilaǵan. Parsy tili ol kezde ǵylym tili bolǵan. Myrza Haidar álemmen kóbirek bailanys ornatý úshin óz eńbegin parsy tilinde jazýy kerek boldy. Áitpese, ol Qazaqstan aimaǵynda dúniege kelip, ómir súrgen. Ibn Sina sekildi. Ol kitaptaryn arab tilinde jazǵan. Onyń zamanda arab tili ǵylym tili bolyp, keń taralǵan. Alaida, biz Ibn Sinany arab tilinde jazǵany úshin arab elderine tiesili ǵalym dep aita almaimyz.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
