Ahmet Baitursynulynyń qazaq álipbiin (alfavit) qurastyrýy tilimizdegi úlken serpilis bolatyn. Ǵalym osy eńbegi arqyly qazaq halqynyń tez saýattanyp hat tanýyna, oqý-bilimge degen qushtarlyqtarynyń oianýyna erekshe yqpal etkeni belgili. A.Baitursynuly jasaǵan álipbi qazaq jazý tarihyndaǵy uly jańalyq boldy. Ǵalym: «…hár jurt balasyn áýeli óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úiretip, óz tiliniń júiesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keiin, basqasha oqyta bastaidy. Biz de tilimiz buzylmai saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli óz tilimizben oqytyp, onan soń basqasha oqytýǵa tiispiz» degen edi. A.Baitursynuly jazýy damymaǵan ulttyń artta qalatynyn, onyń qoǵamdaǵy qajettiligin jáne adam ómirindegi mańyzyn óziniń shyǵarǵan oqýlyqtarynda únemi eskertip otyrady. Jazý – kez kelgen halyqtyń rýhani deńgeii men mádeni damýyn kórsetetin negizgi qural. Osy oraida, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy 21 qazandaǵy latyn grafikasy negizinde qazaq tili álipbiin jetildirý jóninde tapsyrma bergenin atap ótkenimiz jón. Biyl latyn álipbiiniń sońǵy nusqasy tanystyrylyp, jańa álipbige kezeń-kezeńimen kóshý 2023-2031 jyldary aralyǵyna josparlandy. Biz osy oraida QR UǴA akademigi, filologiia ǵylymynyń doktory Dihan Qamzabekulyna latyn negizdi qazaq álipbiine qatysty birneshe suraq qoiǵan edik.
– Áńgimemizdi latyn negizdi qazaq álipbiine kóshýdiń tiimdiliginen bastasaq...
– Bizdiń óz tarihymyzda, máselen, filologiia tarihynda álipbige kóshý, álipbidi paidalaný degen uǵym burynnan bar. Munyń talai tájiribesin bastan ótkergenbiz. Osy úderistiń saiasi da, amalsyzdyq ta máseleleri boldy. Sondai-aq strategiialyq sipaty bar. Men qazirgi «latynǵa kóshýdi» sol strategiialyq, eldik máselelerdiń aiasynda qaraǵandy durys sanaimyn. Mine, Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl bolady. «Otyz jyldyń ishinde bizge qandai baǵyt, qandai ustanym kerek? Biz neni túzetýimiz kerek?» degen oiǵa keletindei, óz tarihymyzdan sabaq alatyndai kezeńde turmyz. Bul sabaq qandai? Biz kezindegi álipbi aitystarynyń deńgeiine qarai bilýimiz qajet. Osy álipbi aitystaryna Ahmet Baitursynuly siiaqty úlken tulǵalar qatysqan. Bul aitys ishinde olardyń ne úshin júrgenin jalpy filologiia tarihynan habardar azamattar jaqsy biledi. Sol álipbi aitysynda, Alash kezeńinde «arab negizdi tóte jazý qazaq tiliniń zańdylyǵyna bailanǵan, qazaq tiliniń múmkindigin kórsete alady» degen pozitsiia boldy. Ol sol zamanda óte anyq, aiqyn jáne erkindikti tanytatyn ustanym edi.
Eki arada qandai dúrbeleń bolyp ketkenin ózderińiz bilesizder. Latyn men kirill arasynda qanshama tildiń zańdylyqtary julmalandy. Tildiń tabiǵi ósýine kóp ziianyn tigizdi. «Buǵan myna tilshi, myna ǵalym kináli» dep aitýǵa ońai. Biraq, shyndyǵynda, ol amalsyzdyq edi. Olardy májbúrledi. Iaǵni olardyń fýnktsiiasyn soǵan tirep qoidy. Búkil orys álipbiin oiymyzǵa, tanymymyzǵa sińirý úshin osynyń bárinen ótý kerek boldy. «Batpandap kirgen aýrý mysqaldap shyǵady» degendei, sonymen kúresip jatqan jaǵdai bar. Al, endi Alash ziialylarynyń tanymy turǵysynan qarasaq, búgingi latyn negizdi qaripke kóshýimiz tildiń tabiǵi damýyna múmkindik týǵyzatyn jol dep oilaimyn. Eger tipti áleýmettik saýalnama júrgizsek te halyqtyń kóp bóligi, keminde 70-80 paiyzy jańa latyn tekti álipbidi qoldaitynyna shúbá joq.
– Sońǵy usynylǵan nusqa boiynsha ne aita alasyz? Jetilgen jańa jobanyń erekshelikteri qandai?
– Men filolog-ádebietshimin. Qazaq tili men ádebieti degen mamandyq turǵysynan qaraǵanda, sońǵy jobaǵa aldyńǵy jobalardan sabaq alynǵan, solardyń keibir qatelikterin túzetken joba retinde qaraimyn. Biz gýmanitarlyq ǵylym aiasynan qaraimyz. Ishki názik ǵylymi problemalar bolýy múmkin. Ony qazirgi tilshilerdiń aitysynan kórip otyrmyz. Buny joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Bul – tabiǵi úderis dep oilaimyz. Sondyqtan bul ári qarai normalanady, ári qarai ǵylymi júielenedi. Qazirgi jobany sol turǵydan qoldaimyz. Oilańyzdarshy, qanshama ýaqyt berildi. Birinshi jobadan beri qanshama ýaqyt ótti. Týra osy kezeńde tilshi-ǵalymdar óz ishinde sheshe almaǵan máseleni endi uzaqqa sozýǵa bolmaitynyn ýaqyt kórsetip otyr. Ǵylym turǵysynan baiyptasaq, fonologiia, orfografiia, grammatologiia degen qaǵidattar bar ǵoi, sol ólshemmen qarasaq, báribir sońǵy joba ǵylymnyń, álipbi damýymyzdyń jańa kezeńin kórsetedi. Onyń ári qarai salalanýyna, mysaly, belgili bir áripterge bailanysty daý týsa, normalaný úderisi júieleidi. Múmkin keibir árip ózgeredi. Ahmet Baitursynulynyń tóte jazýynda da solai bolǵan. Qaisybir árip boiynsha daý da týǵan. Bunyń barlyǵy da bizdiń kezeńniń rýhani, ǵylymi damýyn kórsetedi. Budan bir tragediia jasaýdyń keregi joq.
– Buǵan deiin til mamandary A.Baitursynuly usynǵan arab negizdi álipbige negizdep, biraq sony latyn negizinde jasaiyq degen usynystar aityp júrdi ǵoi. Latyn negizdi álipbidiń sońǵy nusqasy soǵan sáikes kele me?
– Júzge-júz kelmeidi. Ahmet Baitursynulynyń kezinde ǵylymdaǵy fonetikalyq, grammatikalyq printsipter sol kezeńge sai júzege asty: alǵashqy jazýymyzda qalai estilse, solai jazý printsipi baiqalady. Biz qazir «Qanysh Sátbaev» dep qoldanylatyn aty-jón «Sátpaiyp», «Sátpaiev» delindi. Sosyn túbirin saqtap, sol maǵynasyn jazatyn da ýaqyt boldy. Normalaný kezinde muny bizdiń qoǵam qabyldai alady ma? Ony qabyldai otyryp, kóp dybystyq múmkindikterimizdi joiyp almaimyz ba? Aldaǵy ýaqytta osy másele retteledi ǵoi dep oilaimyn. Al, eń basty nárse – «ne utamyz?» degen saýal. Árine, birinshi utqan nársemiz – ózderińiz de kórip otyrsyzdar, bizge jat áripterdiń bári ketti. Ekinshi bir kezeńdegi Eýropadan engen sózderdi óz dybystyq júiemizden tabýymyz da – bir jańa qadam. Eýropada qalai jazylady sony túbir negizinde saqtap jazý degen siiaqty. Osyǵan deiin bizge kóp dúnie Reseidiń mádeni keńistigi arqyly ótti. Sol printsipterden de qutylyp jatyrmyz. Bunyń barlyǵy da jańa bir tyń jol ashyp jatqandai kórinedi.
– Endi qazaq álipbiiniń tól áripteriniń saqtalýy týraly oiyńyzdy bilsek...
– Bizdiń áripterimizdiń barlyǵy – tól árip. Toǵyz árip nemese Ǵ, U degen áripter ǵana tól árip dei almaimyz. Bizdiń B-ny orystar eshqashan bizshe aitpaidy. Bizdiń S-myzda basqa, olardyń S dep qoldanýy da ózge artikýliatsiiada. Qazir usynylyp otyrǵan 31 árpimiz bolsa, Ahmet Baitursynuly belgilegen 28 áriptiń bári de – tól árpimiz. Tól dybystar, tól áripter, tańbalaýdyń tól júiesi. Sondyqtan bul máselede eshqandai bura tartýshylyq bolmaidy ǵoi dep oilaimyn. Usynyp jatqan nusqanyń ishinde U-ǵa, Sh-ǵa bailanysty mámileli nusqa ótti. Sondyqtan bir kezde osyǵan bailanysty ǵalymdardyń ózara pikirtalasyna núkte qoiyldy. Sonymen birge fonologtardyń arasynda Ý-ǵa bailanysty «daýysty, daýyssyz Ý» degen ustanym bar. Osy dúnielerdiń barlyǵy da birte-birte retke kelýi tiis. Bul endi ýaqyttyń enshisinde. Al jańǵyrǵan álipbi báribir jańa kúide, jańa qalypta ári qarai dami beredi.
– Latynǵa kóshý barysyndaǵy ádebiettiń aýdarylý jumystary qalai bolmaq?
– Ol óte ońai jumys. Odan eshqashan shoshymaý kerek. Biz aqparattyq dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Bul – bir tetikti basyp qalsa aýdarylatyn nárse. Eń bastysy elektrondy nusqasy bolýy kerek. Tek qiyndatatyn nárse – orystan engen sózder. Al qazaq tiliniń zańdylyǵymen engen sózder eshqandai problema bolmaidy. Mysaly, Konstitýtsiia orystyń «tsiia» degen jurnaǵymen endi ǵoi. Degenmen, bir júieden ekinshi júiege retteitin, qalyptandyratyn baǵdarlama bar, onyń da sheshimi tabylady. Máselen, orys tilinde bir sózdi qate jazyp jatsańyz, «myna sóz qate basyldy» dep shyǵyp turady. Biz de aqparattyq júiede osyndai jetistikke jetýimiz kerek. Sonda adam óz qatesin ózi túzetetin bolady.
– Rasynda, buǵan deiin klaviatýranyń bar múmkindigin paidalaný týraly másele kóterip júrdińiz. Qazirgi latyn negizdi álipbi oǵan ábden negizdeldi me?
– Qazir «klaviatýranyń barlyq múmkindigi» degen nárse birinshi ustanym boldy ǵoi. Endi klaviatýraǵa báribir jańa áripter engiziledi. Bizdiń Sh, Ń siiaqty, basqada birneshe árip bar. Mysaly, pil tumsyqty Ń bolashaqta qabyldanyp kete me, joq «N» ústine bir tańba qoiamyz ba – ony ýaqyt retteidi. Al bizdiń tilshi-ǵalymdardyń aitýynsha, Ń-nyń bólek bolýy, bólekshe jazylýy osy áripti aita almaityndar úshin óte qajet. Ondai birli-jarymdy másele sheshiledi.
– Iaǵni bul álipbi «bir dybys – bir árip» printsipine tolyq sáikes keledi ǵoi?
– Sáikes keledi. Ár dybysty bir tańbamen tańbalaý, ár dybysqa bir árip degen ustanym qoldanylyp otyr. Biz Ǵylym akademiiasynda qyzmet istep júrgende, 1992 jyly latyn álipbii máselesi kóterildi. Akademik Á.Qaidaridyń tusynda latyn negizdi jańa álipbi jobasy jasaldy. Sodan keiingi bir nusqa «bizdi túrki dúniesimen jaqyndastyrady»dep usynyldy. «30 jylda tilshi-ǵalymdar ne istep otyrdy?» dep kiná taqpaý kerek.Til bilimi institýty kóp jumys istedi. Bul jerde aqparattyq tehnologiiaǵa beiimdeýde daý týyndady, másele – sonda. Áitpese, A.Baitursynuly institýty uzaq jyldan beri óz nusqasyn jetildirdi. Sońǵy jyldardaǵy nusqalarda institýt ǵalymdarynyń qatystyrylmaǵany da kórinip turdy. Olar áleýmettik jelide óz nusqasyn usyndy. Biz osyǵan deiingi nusqalardy «tehnikalyq alfavit» desek bolady. Sodan keiin ǵalymdar «jańǵyrtý kerek» degen hattar jazdy. «Halyq únine qulaq asatyn úkimet» ony esitti.
– Jalpy alǵashqy jobalarda tilshi-ǵalymdardyń qatystyrmalýy, ártúrli áleýmettik top ókilderine tapsyrylýy nelikten dep oilaisyz? Ýaqyttan utylǵan joqpyz ba?
– Tilshi qatyspady dep aita almaimyn, tilshiler boldy. Búkil mamandar júrdi. Birinshi másele áiteýir alfavitti qabyldatýǵa asyǵý boldy. Buny jaman niet dep aita almaimyz. Alfavitti qabyldady, sebebi ýaqyt ótip bara jatty. Bizdiń alfavitimiz qabyldansa da, qabyldanbasa da júregi aýyratyn, soǵan qarsy túrli aqparattyq soǵys ashýǵa daiyn tarap bar. «Saiasi amal» da sol máseleni oraily retteýge baǵyttaldy. Bul – óte mańyzdy nárse.
– Jańa álipbige kezeń-kezeńime kóshý 2023-31 jyldar aralyǵynda josparlanyp otyr ǵoi. Bul uzaq ýaqyt emes pe?
– Buǵan qatysty óz pikirim bar, iaǵni muny osynshalyqty sozýǵa bolmaidy. Adamzat tájiribesinde álipbige asyqpai kóshý 10-12 jyldai ýaqytty alady. Al 1928-1929 jyldary latynǵa kóshý olai júrmegen, birer jylda kóship ketken. Sondyqtan mundai máselede eki tájiribeni de eskerýimiz kerek. Aǵa býyn osy álipbimen júre beredi, al jastardyń tez qabyldaitynyn eskerýimiz kerek. Keshegi Ǵabit Músirepovter dúnieden ótkenshe búkil romandaryn tóte jazýmen hatqa túsirdi. Ony mashinkada terimshiler birden kirill qarpinde túsirip otyrdy. Sol siiaqty aǵa býyn burynǵy jazýmen jaza beredi. Al resmi jazý – tezirek kóshetin dúnie. Múmkindiginshe tezirek kóshken saiyn, is-tájiribede daý-damai tez retteledi, sóitip normalaný ýaqyty jyldam júzege asady. Odan shoshýdyń qajeti joq.
– Sonda sońǵy nusqany naqty sheshim retinde qabyldai alasyz ǵoi?
– Iá, men sońǵy nusqany qoldaimyn. Endi sozýdyń qajeti joq. Tilshi-ǵalymdardyń aýyzbirlikte bolýyn qalaimyn.
– Áńgimeńizge raqmet!
P.S.
Búgingi tańda ǵalymdar Ahmet Baitursynuly anyqtaǵan dybystyq júieni ustaný keregin alǵa tartyp otyr. Qazaq tiliniń grammatikasy men emlesin (orfografiiasy) bir izge túsirý jolynda kóptegen eńbek atqarylyp jatqany belgili. Sonyń ishinde qazirgi zamanǵy ǵylym tiliniń aǵylshyn ekenin, sondai-aq latyn grafikasyn túrki álemi túgeldei qoldanyp otyrǵanyn eskerip, A.Baitursynulynyń álipbiin dál sol qalpynda, tek latyn grafikasymen belgileýimiz qajet. Til mamandary sonda ǵana qazaq jazýynda úndestik zańy ústemdik etetin álipbi paida bolatynyn aityp júr. Kózi qaraqty oqyrman til máselesine kelgende únsiz qalmaityny belgili. Eń bastysy, latyn negizdi qazaq álipbii qarapaiym halyq úshin qolaily bolsa bolǵany.
Aqbota MUSABEKQYZY
