Kúni keshe belgili jazýshy, jýrnalist, qoǵam qairatkeri, «Qazaq ádebieti» gazetiniń bas redaktory Dáýren Qýatpen mańyzdy taqyryptardyń basyn sholyp, azdy-kem suhbat qurǵan ek. Endeshe, qalamgerdiń ashyq oi-pikirin bilgińiz kelse, marhabat!
- Jaqynda «Aýyl» partiiasynyń tiziminen májiliske kandidat ekenińizdi kórdik. Nege dál osy partiiany tańdadyńyz?
- Men – taban aýdarmai baspasóz salasynda qyzmet etip kele jatqan adammyn. Jýrnalistikadaǵy eńbek jolymdy aýdandyq «Qapal eńbekkeri» gazetinde bastadym. «Qapal eńbekkeri» – burynǵy Taldyqorǵan oblysy Qapal aýdanynyń gazeti edi. Sol gazetke 17 jasymda, mektepti bitire salysymen qyzmetke turǵan ekenmin, sodan beri 30 jyl bolypty – gazettemin. Gazettegi mansabym satylap ósti. Aýdandyq gazetten keiin oblystyq «Jeruiyq» gazetine aýstym. Odan keiin Respýblikalyq «Halyq Keńesi» gazetinde Taldyqorǵan oblysy boiynsha menshikti tilshi, odan soń elaralyq «Qazaq eli» gazetinde tilshi, «Qazaq Elinen» soń «Jas Alash» gazetinde tilshi, bólim meńgerýshisi, Respýblikalyq saiasi-táýelsiz «Altyn Orda» gazetinde bas redaktordyń orynbasary, «Qazaq ádebieti» gazetinde de bas redaktordyń orynbasary, «Altyn Orda» gazetinde bas redaktor, «Jas Qazaq» gazetinde bas redaktor bolyp kete beredi. «Qazaq ádebieti» gazetine bas redaktor bolyp taǵaiyndalǵanǵa deiin «Abai.kz» aqparattyq portalyn ashyp, qazaq oiynyń ǵalamtorda damýyna azdy-kem úles qosyppyn.
Maǵan áý bastan ádebiet-mádeniet taqyryby jaqyn. Áitse de, toqsanynshy jyldardaǵy býyrqanǵan oqiǵalar, ulttyń jańa dáýir aldyndaǵy qam-qareketi áleýmettik-ulttyq baǵytta maqalalar jazýyma jeteledi. «Jas Alashta» saiasat taqyrybyn bir belge kóterdim-aý dep oilaimyn. Ony sol kezdegi «Jas Alashtyń» jankúier oqyrmandary jaqsy biledi. Jalpy jýrnalist saiasat taqyrybynan ainalyp óte almaidy. Jýrnalisti, sonyń ishinde ulttyq máseleler tolyq sheshimin tappai turǵan elde ómir súrip jatqan jýrnalisti, qoǵamnyń saiasi ómiri kúnde tolǵandyrsa kerek. Biraq, jýrnalist – qoǵamdaǵy problemalardy sheshýshi emes, kórsetip jazýshy, jariia etýshi tulǵa. Al jýrnalist kórsetken máseleler iske aspaidy eken, biliktiń qulqy joq eken, endeshe jýrnalisttiń saiasatqa aralasýǵa qaqy bar. Burynǵy alashordashylar men sol kezdegi kommýnisterdiń qatarynda bolǵan aǵalarymyzǵa qarashy – bári ultshyl. Jáne solardyń bári – aqyn, jazýshy, jýrnalist, ǵalym. Mamandyǵy injener, ormanshy, zańger deitin Muhamedjan Tynyshbaev, Álihan Bókeihan, Barlybek Syrttanov, Jaqyp Aqpaevtardyń qaisysy bolmasyn sózdi pir tutqan jandar. Biri qazaqtyń tarihyn jazdy, biri kórkem aýdarmalar jasady degendei. Sol aǵalarymyz óz zamandarynda saiasi kúres jolyn tańdaǵan bolatyn. Biz de sondai tańdaý jasadyq. Tańdaý jasaǵan partiiam – «Aýyl» partiiasy boldy. Al «Aýyl» partiiasynyń artynda úlken kúsh tur. Uranshyl, saýyqshyl kúsh emes, shynaiy pármendi kúsh. Ol kúsh – aýyl halqy. Ol kúsh – elimizdegi eń úlken sala agrarlyq sektordyń qordalanyp qalǵan máselelerin sheshýdi talap etip, bel alyp kele jatqan kúsh. Qala berdi, aýylǵa qatysty jaittardyń jaqsarýyn bárimiz qalaimyz. Aýylǵa búiregimiz burady, oǵan janymyz ashidy. Ainalaiyn, kúnderdiń bir kúni bárimiz «Aýyl» partiiasynyń qataryna ótýge talap qylýymyz múmkin. Sol kezde men siiaqty tańdaý jasaǵan azamat óz tańdaýynyń durystyǵyn op-ońai dáleldep beretin bolady.
- Partiiaǵa múshe bolý jazýshylyǵyńyzǵa áser etpegenimen, jýrnalist retinde beitarap bolýǵa kedergi emes pe?
- Joq, áser etpeidi dep oilaimyn. Aýyl taqyrybynda qazaq jýrnalisteriniń bári jazady. Blogerler de jazady. Sonda men jazsam bolmai ma? Aýyldan shyqqan qazaqtyń qara balasy bola turyp men aýyldyń ahýalyna beitaraptylyq tanytsam jón be? Árine, ózim basqaratyn gazetke ne portalǵa «Aýyl» partiiasynyń saiasi jarnamasyn qoimai tyqpalap otyrsam, onym jýrnalistik etikaǵa jatpaidy. Biraq «Aýyl» partiiasy aýyl úshin batyl qadamdar jasap, partiianyń ol qadamyn halyq tutas qoldap ketse, men partiianyń múshesi edim dep tekke qarap jáne otyra almaimyn. Mynany túsinýimiz kerek: biz qalaiyq, qalamaiyq búgingi júiede ómir súrip otyrmyz. Sondyqtan búgingi júiedegi saiasi partiialardyń qam-qaraketi týrasynda barlyq baspasóz jazýy kerek. Onsyz qoǵamnyń saiasi kelbetin taný múmkin emes.
- Saiasatta aldyn ala boljam jasaý qoiý qiyn. Biraq saiasatty baǵyp, sailaýlar barysynda saraptama jasap otyratyn mamandar bolady. Keide solardyń aitqandary kelip te jatady. Sarapshylar qazir «Aýyl» partiiasy 10 qańtarda bolatyn sailaýda «Nur Otan» partiiasynan keiingi oryndy ielenedi dep jatyr. Soǵan qaraǵanda «Aýyl» Májilisten de, Máslihattan da oiyp turyp oryn alatyn bolsa kerek. Onyń ústine bilik aýylsharýashylyǵyn damytý úshin qajetti zańdar qabyldaý kerektigin túsinip otyr. Ol zańdardy Parlamentte aýylsharýashylyǵyn, aýyldyń rýhani-mádeni qundylyqtaryn túsine alatyn partiia ǵana qoldaidy. Demek, úmit bar.
- Bul suraqtyń jaýabyn keiin, keń otyryp izdeiik jarai ma?
- Aýylǵa sońǵy ret qashan bardyńyz? Aýyldaǵy eń ózekti problema qandai?
- Osydan ai jarym ǵana buryn baryp keldim. Al bylaiynsha kúnde aýyldamyn desem bolady. Uialy telefon degen aýyldaǵy aǵaiynmen saǵat saiyn bailanysqa shyǵýǵa múmkindik týdyryp tur ǵoi. Sony paidalanamyz. Qalalyqtardyń bári qazir aýylynyń jaǵdaiyn osy tóte bailanys arqyly bilip otyr. Qalanyń jańalyǵy da aýylǵa lezde jetedi. Sonyń nátijesi shyǵar: aýyl halqy osy kúni jer-jahannyń barlyq jańalyǵynan habardar. Aýyl uiqysynan oiandy. Endigi aýyldy aldap sýlap, arqaǵa qaǵyp qoiyp qaitadan qalǵytyp jibire almaisyz. Ol endi eshkimniń qolynan kelmeidi.
Aýylda problema shash etekten. Sonyń bireýin ǵana aitaiyn. Ol – jol. Joldan aýyl halqy qatty azap shegip otyr. Aýylǵa jaqsy jol jetse, barlyq igilik te jetedi. Jol degenimiz – ekonomikanyń kúre tamyry. Jol degenimiz – mádeniet, órkeniet. Jol – ómir.
Jalpy seniń bul suraǵyńa joǵaryda jaýap bergen siiaqtymyn: jýrnalisttiń saiasatpen kásibi túrde shuǵyldanýǵa tolyq qaqysy bar. Jýrnalister Parlamentte bolsa, qoǵamdyq sanany jańartýǵa, silkintýge áser etedi dep oilaimyn. Jýrnalistersiz Parlamentti kórip kelemiz ǵoi, qalǵyp-múlgip otyr. Bizge álde áli de sondai Parlament kerek pe? Oilanaiyq.
- Memlekettik tapsyrysqa kózqarasyńyz qandai?
- Baspasózi barynsha damyǵan, damyp kele jatqan elderdiń bárinde memtapsyrys bar deýge bolady. Bul jerde seniń suraǵyń: «BAQ-qa dotatsiia berilýi kerek pe, soǵan kózqarasyńyz qalai?» bolsa kerek.
Aitaiyn. BAQ ta – memlekettik sipaty bar iri sala. Bul salany memleket múddesinen tys, beitarap dúnie dep qaraýǵa bolmaidy. Sondyqtan oǵan qashanda qoldaý qajet. Biraq ár elde qoldaýdyń túri árqandai. Mysaly, Reseide BAQ iri kontsernderge, qarjylyq uiymdarǵa berilgen. AQSh pen Batysta baspasóz jarnama berýshiler men bailyǵy bas ainaldyratyn qojaiyndardyń menshiginde. Alaida sonyń bárin memlekettik múdde biriktirip, tutastyryp tur. Sondyqtan memtapsyrys aiasynda qazaq baspasózi qoldaý taýyp jatsa, oǵan qorlanbaý kerek. Tek memtapsyrystyń taqyrybyn zamanǵa beiimdep erkindeý etý kerek. Memtapsyrysty oryndaýdyń formatyn da ózgertý kerek. Basqasy - baspasózdiń kásibiligine, jýrnalisterdiń sheberligine tiisti másele.
- Qaǵaz gazettiń bolashaǵy týraly ne oilaisyz?
- Gazet-jýrnal oqý mádeniettiliktiń, bilimniń qainar kózinen sýsyndaýdyń múmkindigi bolyp qala beredi. Men bul sózdi ýaqytynan buryn aityp otyrmyn, bilemin. Biraq túbi soǵan kelemiz.
