Bizdiń bala kezimizde, álde bozbala, bálkim, tipti, qalam ustap, qaǵaz betin «shimailai» bastaǵan shaǵymyzda ma eken, gazetterde «Oqydyq, pikir aitamyz» deitin aidar bolatyn. Sol aidardyń «aidarynan» ustap alyp biz de búgin álemjeli men dástúrli BAQ betin dýyldatyp jatqan «Rýhani jańǵyrý» taqyrybynda oi bildirmek bolyp otyrmyz.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrýdyń» biz barynsha mán berip, berik bailam etip alýǵa tiisti tustary mynalar:
Birinshiden, «ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy». Buny maqala avtory «Ulttyq biregeilikti saqtaý» taraýynda aityp otyr. Ilgeride biz, Qudaishylyǵyn aitaiyqshy, tap búgin de, «ulttyq mádeniet» degennen góri «Kópultty Qazaqstan halyqtarynyń mádenieti» degen termindi qoldanǵandy qup kórip kelemiz. Alaida bul termin elimizde ómir súrip jatqan diaspora ókilderiniń dástúrin, tilin, áleýmettik turmysyn tolyq qamtamasyz etkenimen, «Jańa zamandaǵy jańa Qazaqstannyń» mádenietine sony soqpaq bola alǵan joq. «Kópultty Qazaqstan halyqtarynyń mádenieti» qazaqstandyq saiasattyń sahnasyndaǵy dekorativti materialǵa jaraǵanymen (áli de jaraýy múmkin) dominantty mádeniet – báriniń basyn qosyp, bir arnaǵa toǵystyratyn mádeniet, ár kún saiyn óziniń qajettiligin ańǵartyp turdy. Ol, árine, maqala avtory jazyp otyrǵandai, «ulan-ǵaiyr jeri men asa bai rýhani tarihy bar eldiń» mádenieti edi. Demek, endigi kezekte ult janashyrlary «ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy» degen sózdi biliktegi jaýapty tulǵalar men maqala avtorynyń esine salyp, kerek kezinde talap etip otyrýǵa tiis.
Ekinshiden, bilim. Bilim bolǵanda ulttyq rýhani qundylyqqa negizdelgen bilim. Toqsanynshy jyldardyń basynda-aq Qazaqstan jastardy topyraltyp damyǵan elderdiń ozyq oqý oryndaryna memleket qazynasynan qyrýar qarjy bólip, bilim alýǵa jiberip jatty. Sodan beri de shirek ǵasyrdy shiyryp tastappyz. Al, «káne, shyqqan múiiziń?» Árine, boiynda jigeri bar qyz-jigitter memlekettik organdarda, iri biznestik qurylymdarda qyzmet jasap, tabys taýyp júrgen shyǵar. Biraq, olar bizdiń bilik pen biznestegi kosmopolitizmdi, tildik nigilizmdi túrlendire túskeni bolmasa, basqalai igilikti qadam jasai qoiǵan joq. Mine, osylaisha, qazaqty qashanda jerge qaratýmen qarqyndy jumys jasap kelgen kúshterge búgingi maqalasymen Prezident qatty soqqy berdi me degen oidamyn. Óitkeni maqala avtory «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alamyz» degendi aita kelip, 100 jańa oqýlyqtyń tek memlekettik tilde bilim alatyn jastarǵa arnalatyndyǵyn ashyq bildirdi. Bylai dep: «Biz aldaǵy birneshe jylda gýmanitarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boiynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnie júzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaimyz. 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentterdi osy oqýlyqtarmen oqyta bastaýǵa tiispiz». Óz tilinde tereń bilim, jan-jaqty aqparat alǵan adam qai ortada da ózin erkin ustaidy. Buny, bir dep qoiyńyz. Ekinshiden, meiilinshi tereń ári sapaly bilim beretin tilge degen suranys ta, qurmet te joǵary bolady. Osy jaitty ishtei bek túsingen avtor «Jer jahannyń jurty japa-tarmaǵai úirenip jatqan aǵylshyn tilin biz de jedel úirenýge tiispiz» deidi de: «Biraq, másele buǵan da tirelip turǵan joq» dep eskertedi. Endeshe másele ne nársege tirelip tur? Maqala avtorynyń oiynsha, bar másele sananyń ashyqtyǵynda. Al, sananyń ashyqtyǵy zerdeniń úsh ereksheligin bildiredi.
«Birinshiden, ol dúiim dúniede, Jer sharynyń ózińe qatysty aýmaǵynda jáne óz elińniń ainalasynda ne bolyp jatqanyn túsinýge múmkindik beredi.
Ekinshiden, ol jańa tehnologiianyń aǵyny alyp keletin ózgeristerdiń bárine daiyn bolý degen sóz. Taiaýdaǵy on jylda bizdiń ómir saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adami qatynas tásilderi, qysqasy, barlyǵy túbegeili ózgeredi. Biz buǵan da daiyn bolýymyz kerek.
Úshinshiden, bul – ózgelerdiń tájiribesin alyp, eń ozyq jetistikterin boiǵa sińirý múmkindigi. Aziiadaǵy eki uly derjava – Japoniia men Qytaidyń búgingi kelbeti – osy múmkindikterdi tiimdi paidalanýdyń naǵyz úlgisi». Bundai múmkindikterdi bizge nege paidalanbasqa? Ol úshin qazaqtyń bolmysyna syrttan qaraýdyń qajeti joq. Qazaq qoǵamy álemge qashanda ashyq jáne ózgeden ózine qajettini ǵana qabyldap, sińire alatyn qasietke ie. Al, qazirgi jaǵdaida qazaqqa syrttan kúshtep tańylatyn basy artyq dúnieler jetip artylady. Shamasy, isimizdiń alǵa baspai turýynyń bir sebebi osynda bolsa kerek.
Árine, Prezident buǵan deiin de tyń bastamalar kóterip, serpindi oilar aitqan bolatyn. Biraq, onyń kóbin qazaq ortasy birden qosh kórdi dei almaimyz. Menińshe, Elbasyn el rýhaniiatyna shuǵyl bet burǵyzǵan jait, aldymen, Qazaqstan úshin qaýipti kúshterdiń kóbeie túsýi bolsa kerek. Ol qandai kúshter? Ol – ekstermizim, ol – dini jat aǵymdar, ol – ultty óziniń ulttyq kelbetinen aiyryp, tili men dilinen jerindiretin mýltimádenitterdiń kóshi. Qazaq ziialylarynyń osy kúnge deiin «Bizge ulttyq ideologiia kerek» dep zar qaqsaýynyń sebebi de osyndai keleńsiz jaittardy erte bastan kóre bilgeninen edi. Ekinshiden, qazaq ulty jan sanynyń artýymen birge ulttyq maqsat-murat jolynda tas-túiin bolyp birige alatyn qýatty kúshke ainalǵanyn bilikke kún saiyn dáleldei bastady. Halyqtyń sondai kúshke ainalǵanyn biz byltyrǵy Jer máselesinde kórip otyrdyq. Bul jait te Elbasyn ultty rýhani turǵydan jańǵyrtý qajet degen oiǵa jeteleýi múmkin.
Qysqasy – osy. Árine, bunyń syrtynda maqala avtorynyń latyn qaripine júieli túrde ótý, Týǵan jer, Týǵan el baǵdarlamasy men birge qazaq jeriniń tarihi-týristik beldeýlerin túzý, zamanaýi qazaq qoǵamynyń qalyptasýyna únsiz ǵana úles qosyp júrgen 100 azamattyń esim-soiyn anyqtaý, qazaq ziialylary men olardyń shyǵarmalaryn shet elderde nasihattaý degen oilaryn qýana quptaimyz. Tek sonyń bári kezekti naýqannyń jaiymen jaidaqtalyp ketpese bolǵany. Ondai jaǵdaiǵa biz, jalpy oqyrman, ziialy qaýym, qoǵam belsendileri, sergek oily jastar yryq bermeýge tiispiz. Óitkeni, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy tezister qazaq qoǵamynyń rýhani jańǵyrýyn tezdetýi ábden múmkin.
Dáýren Qýat
