بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە, ەلدە بوزبالا, بەلكٸم, تٸپتٸ, قالام ۇستاپ, قاعاز بەتٸن «شيمايلاي» باستاعان شاعىمىزدا ما ەكەن, گازەتتەردە «وقىدىق, پٸكٸر ايتامىز» دەيتٸن ايدار بولاتىن. سول ايداردىڭ «ايدارىنان» ۇستاپ الىپ بٸز دە بٷگٸن ەلەمجەلٸ مەن دەستٷرلٸ باق بەتٸن دۋىلداتىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» تاقىرىبىندا وي بٸلدٸرمەك بولىپ وتىرمىز.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» بٸز بارىنشا مەن بەرٸپ, بەرٸك بايلام ەتٸپ الۋعا تيٸستٸ تۇستارى مىنالار:
بٸرٸنشٸدەن, «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى». بۇنى ماقالا اۆتورى «ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ» تاراۋىندا ايتىپ وتىر. ٸلگەرٸدە بٸز, قۇدايشىلىعىن ايتايىقشى, تاپ بٷگٸن دە, «ۇلتتىق مەدەنيەت» دەگەننەن گٶرٸ «كٶپۇلتتى قازاقستان حالىقتارىنىڭ مەدەنيەتٸ» دەگەن تەرميندٸ قولدانعاندى قۇپ كٶرٸپ كەلەمٸز. الايدا بۇل تەرمين ەلٸمٸزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان دياسپورا ٶكٸلدەرٸنٸڭ دەستٷرٸن, تٸلٸن, ەلەۋمەتتٸك تۇرمىسىن تولىق قامتاماسىز ەتكەنٸمەن, «جاڭا زامانداعى جاڭا قازاقستاننىڭ» مەدەنيەتٸنە سونى سوقپاق بولا العان جوق. «كٶپۇلتتى قازاقستان حالىقتارىنىڭ مەدەنيەتٸ» قازاقستاندىق ساياساتتىڭ ساحناسىنداعى دەكوراتيۆتٸ ماتەريالعا جاراعانىمەن (ەلٸ دە جاراۋى مٷمكٸن) دومينانتتى مەدەنيەت – بەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, بٸر ارناعا توعىستىراتىن مەدەنيەت, ەر كٷن سايىن ٶزٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن اڭعارتىپ تۇردى. ول, ەرينە, ماقالا اۆتورى جازىپ وتىرعانداي, «ۇلان-عايىر جەرٸ مەن اسا باي رۋحاني تاريحى بار ەلدٸڭ» مەدەنيەتٸ ەدٸ. دەمەك, ەندٸگٸ كەزەكتە ۇلت جاناشىرلارى «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى» دەگەن سٶزدٸ بيلٸكتەگٸ جاۋاپتى تۇلعالار مەن ماقالا اۆتورىنىڭ ەسٸنە سالىپ, كەرەك كەزٸندە تالاپ ەتٸپ وتىرۋعا تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, بٸلٸم. بٸلٸم بولعاندا ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىققا نەگٸزدەلگەن بٸلٸم. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق قازاقستان جاستاردى توپىرالتىپ دامىعان ەلدەردٸڭ وزىق وقۋ ورىندارىنا مەملەكەت قازىناسىنان قىرۋار قارجى بٶلٸپ, بٸلٸم الۋعا جٸبەرٸپ جاتتى. سودان بەرٸ دە شيرەك عاسىردى شيىرىپ تاستاپپىز. ال, «كەنە, شىققان مٷيٸزٸڭ?» ەرينە, بويىندا جٸگەرٸ بار قىز-جٸگٸتتەر مەملەكەتتٸك ورگانداردا, ٸرٸ بيزنەستٸك قۇرىلىمداردا قىزمەت جاساپ, تابىس تاۋىپ جٷرگەن شىعار. بٸراق, ولار بٸزدٸڭ بيلٸك پەن بيزنەستەگٸ كوسموپوليتيزمدٸ, تٸلدٸك نيگيليزمدٸ تٷرلەندٸرە تٷسكەنٸ بولماسا, باسقالاي يگٸلٸكتٸ قادام جاساي قويعان جوق. مٸنە, وسىلايشا, قازاقتى قاشاندا جەرگە قاراتۋمەن قارقىندى جۇمىس جاساپ كەلگەن كٷشتەرگە بٷگٸنگٸ ماقالاسىمەن پرەزيدەنت قاتتى سوققى بەردٸ مە دەگەن ويدامىن. ٶيتكەنٸ ماقالا اۆتورى «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الامىز» دەگەندٸ ايتا كەلٸپ, 100 جاڭا وقۋلىقتىڭ تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە بٸلٸم الاتىن جاستارعا ارنالاتىندىعىن اشىق بٸلدٸردٸ. بىلاي دەپ: «بٸز الداعى بٸرنەشە جىلدا گۋمانيتارلىق بٸلٸمنٸڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ەلەمدەگٸ ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ەرتٷرلٸ تٸلدەردەن قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ, جاستارعا دٷنيە جٷزٸندەگٸ تاڭداۋلى ٷلگٸلەردٸڭ نەگٸزٸندە بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك جاسايمىز. 2018-2019 وقۋ جىلىنىڭ ٶزٸندە ستۋدەنتتەردٸ وسى وقۋلىقتارمەن وقىتا باستاۋعا تيٸسپٸز». ٶز تٸلٸندە تەرەڭ بٸلٸم, جان-جاقتى اقپارات العان ادام قاي ورتادا دا ٶزٸن ەركٸن ۇستايدى. بۇنى, بٸر دەپ قويىڭىز. ەكٸنشٸدەن, مەيٸلٸنشٸ تەرەڭ ەرٸ ساپالى بٸلٸم بەرەتٸن تٸلگە دەگەن سۇرانىس تا, قۇرمەت تە جوعارى بولادى. وسى جايتتى ٸشتەي بەك تٷسٸنگەن اۆتور «جەر جاھاننىڭ جۇرتى جاپا-تارماعاي ٷيرەنٸپ جاتقان اعىلشىن تٸلٸن بٸز دە جەدەل ٷيرەنۋگە تيٸسپٸز» دەيدٸ دە: «بٸراق, مەسەلە بۇعان دا تٸرەلٸپ تۇرعان جوق» دەپ ەسكەرتەدٸ. ەندەشە مەسەلە نە نەرسەگە تٸرەلٸپ تۇر? ماقالا اۆتورىنىڭ ويىنشا, بار مەسەلە سانانىڭ اشىقتىعىندا. ال, سانانىڭ اشىقتىعى زەردەنٸڭ ٷش ەرەكشەلٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
«بٸرٸنشٸدەن, ول دٷيٸم دٷنيەدە, جەر شارىنىڭ ٶزٸڭە قاتىستى اۋماعىندا جەنە ٶز ەلٸڭنٸڭ اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, ول جاڭا تەحنولوگييانىڭ اعىنى الىپ كەلەتٸن ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸنە دايىن بولۋ دەگەن سٶز. تاياۋداعى ون جىلدا بٸزدٸڭ ٶمٸر سالتىمىز: جۇمىس, تۇرمىس, دەمالىس, باسپانا, ادامي قاتىناس تەسٸلدەرٸ, قىسقاسى, بارلىعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ. بٸز بۇعان دا دايىن بولۋىمىز كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, بۇل – ٶزگەلەردٸڭ تەجٸريبەسٸن الىپ, ەڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن بويعا سٸڭٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ. ازيياداعى ەكٸ ۇلى دەرجاۆا – جاپونييا مەن قىتايدىڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸ – وسى مٷمكٸندٸكتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ناعىز ٷلگٸسٸ». بۇنداي مٷمكٸندٸكتەردٸ بٸزگە نەگە پايدالانباسقا? ول ٷشٸن قازاقتىڭ بولمىسىنا سىرتتان قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق. قازاق قوعامى ەلەمگە قاشاندا اشىق جەنە ٶزگەدەن ٶزٸنە قاجەتتٸنٸ عانا قابىلداپ, سٸڭٸرە الاتىن قاسيەتكە يە. ال, قازٸرگٸ جاعدايدا قازاققا سىرتتان كٷشتەپ تاڭىلاتىن باسى ارتىق دٷنيەلەر جەتٸپ ارتىلادى. شاماسى, ٸسٸمٸزدٸڭ العا باسپاي تۇرۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا بولسا كەرەك.
ەرينە, پرەزيدەنت بۇعان دەيٸن دە تىڭ باستامالار كٶتەرٸپ, سەرپٸندٸ ويلار ايتقان بولاتىن. بٸراق, ونىڭ كٶبٸن قازاق ورتاسى بٸردەن قوش كٶردٸ دەي المايمىز. مەنٸڭشە, ەلباسىن ەل رۋحانيياتىنا شۇعىل بەت بۇرعىزعان جايت, الدىمەن, قازاقستان ٷشٸن قاۋٸپتٸ كٷشتەردٸڭ كٶبەيە تٷسۋٸ بولسا كەرەك. ول قانداي كٷشتەر? ول – ەكستەرميزيم, ول – دٸني جات اعىمدار, ول – ۇلتتى ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق كەلبەتٸنەن ايىرىپ, تٸلٸ مەن دٸلٸنەن جەرٸندٸرەتٸن مۋلتيمەدەنيتتەردٸڭ كٶشٸ. قازاق زييالىلارىنىڭ وسى كٷنگە دەيٸن «بٸزگە ۇلتتىق يدەولوگييا كەرەك» دەپ زار قاقساۋىنىڭ سەبەبٸ دە وسىنداي كەلەڭسٸز جايتتاردى ەرتە باستان كٶرە بٸلگەنٸنەن ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, قازاق ۇلتى جان سانىنىڭ ارتۋىمەن بٸرگە ۇلتتىق ماقسات-مۇرات جولىندا تاس-تٷيٸن بولىپ بٸرٸگە الاتىن قۋاتتى كٷشكە اينالعانىن بيلٸككە كٷن سايىن دەلەلدەي باستادى. حالىقتىڭ سونداي كٷشكە اينالعانىن بٸز بىلتىرعى جەر مەسەلەسٸندە كٶرٸپ وتىردىق. بۇل جايت تە ەلباسىن ۇلتتى رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرتۋ قاجەت دەگەن ويعا جەتەلەۋٸ مٷمكٸن.
قىسقاسى – وسى. ەرينە, بۇنىڭ سىرتىندا ماقالا اۆتورىنىڭ لاتىن قارٸپٸنە جٷيەلٸ تٷردە ٶتۋ, تۋعان جەر, تۋعان ەل باعدارلاماسى مەن بٸرگە قازاق جەرٸنٸڭ تاريحي-تۋريستٸك بەلدەۋلەرٸن تٷزۋ, زاماناۋي قازاق قوعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا ٷنسٸز عانا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن 100 ازاماتتىڭ ەسٸم-سويىن انىقتاۋ, قازاق زييالىلارى مەن ولاردىڭ شىعارمالارىن شەت ەلدەردە ناسيحاتتاۋ دەگەن ويلارىن قۋانا قۇپتايمىز. تەك سونىڭ بەرٸ كەزەكتٸ ناۋقاننىڭ جايىمەن جايداقتالىپ كەتپەسە بولعانى. ونداي جاعدايعا بٸز, جالپى وقىرمان, زييالى قاۋىم, قوعام بەلسەندٸلەرٸ, سەرگەك ويلى جاستار ىرىق بەرمەۋگە تيٸسپٸز. ٶيتكەنٸ, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى تەزيستەر قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن تەزدەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
دەۋرەن قۋات
