Dáýren Abaev: Altyn Orda – qazaq ulty men memlekettiliginiń altyn besigi

Dáýren Abaev: Altyn Orda – qazaq ulty men memlekettiliginiń altyn besigi


Búgin Atyraý shaharynda «Ulyq ulys – Altyn Orda» atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiasynyń plenarlyq otyrysy ótip jatyr.

Osy oraida, Ult portaly QR Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaevtyń jiynda sóilegen sóziniń tolyq nusqasyn jariialaýdy jón sanady.



***

Qurmetti konferentsiiaǵa qatysýshylar!

Barshańyzdy konferentsiia jumysynyń bastalýymen quttyqtaimyn! Pandemiiaǵa qaramastan búgingi jiynǵa kelgenderińiz úshin rizashylyǵymdy bildiremin! 

Búgingi is-sharany joǵary deńgeide uiymdastyryp otyrǵan Atyraý oblysy ákimdigine arnaiy alǵys aitamyn!

Bul konferentsiianyń ótetin orny men ýaqytyn tańdaýda airyqsha mán bar. 

Osydan bir apta buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Joshy han» tarihi-mádeni keshenine bardy. Ulyq Ulystyń negizin qalaýshy – Joshy hanǵa arnalyp ashylǵan bul keshen tarihi tulǵaǵa kórsetilgen laiyqty qurmet ekeni anyq.

Osy igi istiń jalǵasy retinde biz de búgin otandyq jáne sheteldik belgili tarihshylardy kieli Atyraý jerine jinap otyrmyz. Maqsatymyz – Dala Rimi, ortaǵasyrlyq asa qýatty memleket – Altyn Ordanyń tarihi murasyn jan-jaqty talqylap, oǵan laiyqty baǵa berý.

Atyraý – ulan-baitaq Otanymyzdyń batys qaqpasy, munaily astana, halqymyzdyń birtýar uldary dúniege kelgen ónerli de ónegeli ólke.

Sonymen birge osy óńirde, Jaiyqtyń jaǵasynda Saraishyq qalasy ornalasqan.

Bul qalanyń órken jaiyp, tanylǵan tusy da Altyn Orda kezeńine sáikes keledi. Uly Jibek jolynyń Sarai-Berke men Horezmdi bailanystyrǵan soltústik baǵyty osy Saraishyq qalasy arqyly ótken.

Munda saýda-sattyq, mádeniet pen sáýlet óneri qaryshtap damydy. Qalada biregei sý qurylystary jasalyp, óziniń aqshasy basyldy. 

Orys jazbalarynda «meiirimdi patsha» atalyp, venetsiia men genýialyq otarlaýshylarǵa yqpal etken Ózbek uly Jánibek han osy Saraishyq qalasynda taqqa otyrǵan. 

Sol úshin Atyraý óńiri – Altyn Ordanyń tarihi murasyn zertteý isinde mańyzdy ortalyq dep esepteimin.



Qadirmendi áriptester!

Biz úshin Altyn Orda nesimen mańyzdy?

Altyn Orda – tamyry tereń tarihymyzdyń bir paraǵy ǵana emes. Bul – qazaq ulty men memlekettiliginiń altyn besigi.

Biz san túrli ulystar men rý-taipalardan quralǵan Ulyq Ulystyń qazanynda qainap, jeke ult bolyp qalyptastyq, derbes handyq qurdyq.

Buǵan tarihpen ásire maqtaný dep emes, genetikter dáleldegen derek dep qaraǵan jón.

Oǵan qosa Joshy Ulysy – dala memlekettiliginiń arhetipi, bastaý bulaǵy. 

1465 jyly Kerei men Jánibek handar negizin qalaǵan Qazaq handyǵynyń qurylý sebebin Ábilqaiyrǵa kóńili tolmaǵan 200 myń halyqtyń údere kóshkeni dep qana qarastyrýǵa bolmaidy. 

Qandai kúshti bolsa da, ókpe men renish memleket quraýshy ideia bola almaidy.

Sol úshin alǵashqy handarymyzdyń túpki oiy – Altyn Orda jobasyn qaita jańǵyrtyp, Joshy Ulysynyń aýmaǵyn, onda turatyn halyqty biriktirý edi.

Jyldar óte bul jobany uly handarymyzdyń biri – Qasym han júzege asyrdy. Ol Orynbordan Maýrennahrǵa deiingi alyp aimaqty baǵyndyryp, bilik júrgizdi.

Elbasy 2014 jyly Ulytaýdyń tórinde bergen suhbatynda Altyn Ordadan Qazaq handyǵyna deiingi sabaqtastyq jelisin aiqyndap bergeni beker emes.

Bul ideiany Shoqan Ýálihanovtyń qazaqtar ózderin altynordalyqtardyń urpaǵy sanap, qurmetteidi degen sózi de qýattai túsedi.

Iaǵni bul burynnan belgili derekter, talas týdyrmaityn aiǵaqtar. San ǵasyr ótse de, Altyn Ordanyń máni men mańyzynyń halqymyzdyń sanasynda berik saqtalýy sondyqtan.

Áz-Jánibek, Edige, Toqtamys, Asan qaiǵy siiaqty Altyn Orda kezindegi qairatkerler týraly jyr-dastandar tól folklorymyzdyń ajyramas bóligi.

Ózbek han súnnittik hanafi mázhabyn Uly dalanyń dástúrli dini retinde berik ornatty.

Kenesary Qasymulyna deiingi qazaq bileýshileriniń bári de Joshy hannan taraidy.

Jańa elordamyz – Nur-Sultan qalasyn Uly dalada ásem shaharlar salǵan Ulyq Ulys bileýshileri ǵurpynyń jalǵasy deýge bolady.

Biyl mamyr aiynda Elordada ótken konferentsiiada HHI ǵasyrdaǵy altynordalyq 7 qaǵidany baiandaǵan bolatynmyn. Bul – búgingi zamanǵa beiimdei otyryp, babalar ósieti retinde basshylyqqa alatyn Ulyq Ulystyń orasan zor tarihi murasy.

Sol qaǵidalardy qysqasha ǵana atap ótkim keledi.

Birinshi qaǵida – myqty «bilik vertikali» arqyly ortalyqtan basqarylatyn memleket. Bul ózine senip tapsyrylǵan jumysqa laýazymdy tulǵanyń derbes jaýap berýin bildiredi.

Ekinshi qaǵida – meritokratiia nemese basshylyqqa laiyqty adamdardyń kelýi.

Úshinshi qaǵida – ákimshilik basqarýdyń tiimdiligi.
Tórtinshi qaǵida – ǵylym-bilim ǵurpy.
Besinshi qaǵida – dialog mádenieti.
Altynshy – diplomatiia mádenieti.
Jetinshi – adami qundylyqtar.

Osy jeti baǵyttyń negizinde óz zamanynda Altyn Orda jobasy júzege asyryldy. Olardyń múltiksiz oryndalýy Ulyq Ulystyń órken jaiyp, dáýirlegen ǵasyryna jol ashty.

Bul negizgi qaǵidalar búgin de bizdi bolashaqqa batyl kóz tigip, HHI ǵasyr talabyna sai jańǵyrýǵa bastaidy.



Áriptester!

Prezident óz maqalalarynyń birinde «tarihpen saiasatkerler emes, tarihshylar ainalysýy kerek» dep beker aitqan joq.

Bul – mańyzdy messedj. Ol tarihty kásibilendirýge baǵyttalǵan betalysymyzdyń ainymastyǵyn aishyqtaidy. Mundai sheshýshi máselege ústirt qaraýǵa bolmaidy.

Bizdiń basty maqsatymyz – ulttyq bolmysty qalyptastyryp, tarihi jadyny qaita qurý jáne qazaqstandyq patriotizmdi nyǵaitý. 

Osy rette ideologiia salasyndaǵy túitkildiń bárin «Altyn Orda» sheshedi deýge bolmaidy. 

Bul – tól tarihymyzdy shynaiy táýelsiz jáne egemen memleket ustanymy turǵysynan túsindirý boiynsha atqarylyp jatqan aýqymdy ári keshendi jumystyń bir bóligi.

Ol úshin ózderińizben birge mynadai mindetterdi oryndaýymyz qajet:

tarih ǵylymyn fragmenttik pen birjaqtylyqtan aryltý;
ujymdyq tarihi jadtyń negizi retinde tarihtyń jańa jalpyazamattyq modelin qurý;
dala órkenietin damýdan tysqary dep sipattaityn eýrotsentristik kózqarasty eńserý.

Formatsiialyq, álem-júie jáne basqa da satyly tujyrymdamalar Eýraziianyń agrarlyq mal sharýashylyǵyn adamzat damýynyń janama, tuiyq baǵyty retinde qarastyratyny jasyryn emes.

Ulttyq tarihqa degen mundai kózqaras ujymdyq deńgeidegi kembaǵaldyqty qalyptastyratyny sózsiz. Munyń sońy ǵylymi bilimge degen teris kózqarasqa, jalǵan tarihqa qumartýǵa, ózin qurban sezinip, ksenofobiiaǵa boi aldyrýǵa ákeledi.
Biraq bul eýropalyq ǵylymnyń ziiatkerlik murasynan múlde bas tartý degendi bildirmeidi. Degenmen, mundai tujyrymdamalar ulttyq tarihtyń mindetterin eskere otyryp qoldanylýy kerek.

Sonymen birge:

qoǵamda kónetúrik, túrik jáne qazaq kóshpeli mal sharýashylyǵynyń biregeiligi men órkeniettik qundylyǵy, sondai-aq, onyń álemdik órkeniettegi róli týraly túsinik qalyptastyrý;
Uly Dala, Uly dala órkenieti uǵymdaryn ózektendirip, ǵylymi diskýrsqa engizý;
elimizdegi tarih ǵylymynyń derektanýdan bastap paleogenetikaǵa deiingi barlyq salasynyń keshendi damýyn qamtamasyz etý qajet.



Sóz sońynda aitarym:

«Altyn Orda» taqyrybyn nasihattaý boiynsha birqatar bastamany Memleket basshysy maquldady. Olardy kelesi jyldan bastap júzege asyrýymyz qajet.

Birinshi, shetel arhivterindegi Altyn Ordaǵa qatysty materialdardy izdeý jumystaryn kúsheitý;

Ekinshi, respýblika aýmaǵyndaǵy Altyn Orda qalalaryn qaita qalpyna keltirip, sonyń negizinde tarihi-materialdyq keshen qurý boiynsha jospar daiyndaý;

Úshinshi, ǵylymi monografiialardyń shyǵýyn pysyqtaý. Mysaly, «Joshy», «Berke», «Ózbek» handar týraly;

Tórtinshi, «Ulyq Ulys» entsiklopediiasynyń shyǵýyn pysyqtap, Vikipediiadaǵy Altyn Orda taqyrybyna qatysty qazaq, orys, aǵylshyn tilindegi kontentti jańalaý;

Besinshi, Ulyq Ulystyń Joshydan Kenesaryǵa deiingi handary týraly, Altyn Ordanyń rýhani jáne materialdyq mádenieti, qalalary men saýda saiasaty jaily derekti filmder seriiasyn shyǵarý máselesin pysyqtaý;

Altynshy, altynordalyq epostar jelisimen balalarǵa arnalǵan ertegilerdiń shyǵýyn qamtamasyz etý;

Jetinshi, Altyn Orda taqyryby boiynsha ashylǵan tyń derekterdi eskere otyryp, mektep jáne joǵarǵy oqý ornyndaǵy Qazaqstan tarihy páni baǵdarlamasynyń mazmunyn ózektendirý.

Qurmetti konferentsiiaǵa qatysýshylar!

Bul – ǵalymdar men sarapshylardyń atsalysýymen ǵana júzege asatyn jumystar.

Tize qosyp qimyldasaq qana joǵaryda aitylǵan órshil maqsattarǵa qol jetkizemiz.

Biz usynystar men bastamalardy árdaiym quptaimyz, nátijeli dialog ornatýǵa daiynbyz.

Nazarlaryńyzǵa rahmet!