بٷگٸن اتىراۋ شاھارىندا «ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى ٶتٸپ جاتىر.
وسى ورايدا, ۇلت پورتالى قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى دەۋرەن اباەۆتىڭ جيىندا سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ تولىق نۇسقاسىن جارييالاۋدى جٶن سانادى.
***
قۇرمەتتٸ كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار!
بارشاڭىزدى كونفەرەنتسييا جۇمىسىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتايمىن! پاندەميياعا قاراماستان بٷگٸنگٸ جيىنعا كەلگەندەرٸڭٸز ٷشٸن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن!
بٷگٸنگٸ ٸس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ وتىرعان اتىراۋ وبلىسى ەكٸمدٸگٸنە ارنايى العىس ايتامىن!
بۇل كونفەرەنتسييانىڭ ٶتەتٸن ورنى مەن ۋاقىتىن تاڭداۋدا ايرىقشا مەن بار.
وسىدان بٸر اپتا بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ «جوشى حان» تاريحي-مەدەني كەشەنٸنە باردى. ۇلىق ۇلىستىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى – جوشى حانعا ارنالىپ اشىلعان بۇل كەشەن تاريحي تۇلعاعا كٶرسەتٸلگەن لايىقتى قۇرمەت ەكەنٸ انىق.
وسى يگٸ ٸستٸڭ جالعاسى رەتٸندە بٸز دە بٷگٸن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك بەلگٸلٸ تاريحشىلاردى كيەلٸ اتىراۋ جەرٸنە جيناپ وتىرمىز. ماقساتىمىز – دالا ريمٸ, ورتاعاسىرلىق اسا قۋاتتى مەملەكەت – التىن وردانىڭ تاريحي مۇراسىن جان-جاقتى تالقىلاپ, وعان لايىقتى باعا بەرۋ.
اتىراۋ – ۇلان-بايتاق وتانىمىزدىڭ باتىس قاقپاسى, مۇنايلى استانا, حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ۇلدارى دٷنيەگە كەلگەن ٶنەرلٸ دە ٶنەگەلٸ ٶلكە.
سونىمەن بٸرگە وسى ٶڭٸردە, جايىقتىڭ جاعاسىندا سارايشىق قالاسى ورنالاسقان.
بۇل قالانىڭ ٶركەن جايىپ, تانىلعان تۇسى دا التىن وردا كەزەڭٸنە سەيكەس كەلەدٸ. ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ساراي-بەركە مەن حورەزمدٸ بايلانىستىرعان سولتٷستٸك باعىتى وسى سارايشىق قالاسى ارقىلى ٶتكەن.
مۇندا ساۋدا-ساتتىق, مەدەنيەت پەن سەۋلەت ٶنەرٸ قارىشتاپ دامىدى. قالادا بٸرەگەي سۋ قۇرىلىستارى جاسالىپ, ٶزٸنٸڭ اقشاسى باسىلدى.
ورىس جازبالارىندا «مەيٸرٸمدٸ پاتشا» اتالىپ, ۆەنەتسييا مەن گەنۋيالىق وتارلاۋشىلارعا ىقپال ەتكەن ٶزبەك ۇلى جەنٸبەك حان وسى سارايشىق قالاسىندا تاققا وتىرعان.
سول ٷشٸن اتىراۋ ٶڭٸرٸ – التىن وردانىڭ تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋ ٸسٸندە ماڭىزدى ورتالىق دەپ ەسەپتەيمٸن.
قادٸرمەندٸ ەرٸپتەستەر!
بٸز ٷشٸن التىن وردا نەسٸمەن ماڭىزدى?
التىن وردا – تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ بٸر پاراعى عانا ەمەس. بۇل – قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ.
بٸز سان تٷرلٸ ۇلىستار مەن رۋ-تايپالاردان قۇرالعان ۇلىق ۇلىستىڭ قازانىندا قايناپ, جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاستىق, دەربەس حاندىق قۇردىق.
بۇعان تاريحپەن ەسٸرە ماقتانۋ دەپ ەمەس, گەنەتيكتەر دەلەلدەگەن دەرەك دەپ قاراعان جٶن.
وعان قوسا جوشى ۇلىسى – دالا مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ ارحەتيپٸ, باستاۋ بۇلاعى.
1465 جىلى كەرەي مەن جەنٸبەك حاندار نەگٸزٸن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ سەبەبٸن ەبٸلقايىرعا كٶڭٸلٸ تولماعان 200 مىڭ حالىقتىڭ ٷدەرە كٶشكەنٸ دەپ قانا قاراستىرۋعا بولمايدى.
قانداي كٷشتٸ بولسا دا, ٶكپە مەن رەنٸش مەملەكەت قۇراۋشى يدەيا بولا المايدى.
سول ٷشٸن العاشقى حاندارىمىزدىڭ تٷپكٸ ويى – التىن وردا جوباسىن قايتا جاڭعىرتىپ, جوشى ۇلىسىنىڭ اۋماعىن, وندا تۇراتىن حالىقتى بٸرٸكتٸرۋ ەدٸ.
جىلدار ٶتە بۇل جوبانى ۇلى حاندارىمىزدىڭ بٸرٸ – قاسىم حان جٷزەگە اسىردى. ول ورىنبوردان ماۋرەنناحرعا دەيٸنگٸ الىپ ايماقتى باعىندىرىپ, بيلٸك جٷرگٸزدٸ.
ەلباسى 2014 جىلى ۇلىتاۋدىڭ تٶرٸندە بەرگەن سۇحباتىندا التىن وردادان قازاق حاندىعىنا دەيٸنگٸ ساباقتاستىق جەلٸسٸن ايقىنداپ بەرگەنٸ بەكەر ەمەس.
بۇل يدەيانى شوقان ۋەليحانوۆتىڭ قازاقتار ٶزدەرٸن التىنوردالىقتاردىڭ ۇرپاعى ساناپ, قۇرمەتتەيدٸ دەگەن سٶزٸ دە قۋاتتاي تٷسەدٸ.
ياعني بۇل بۇرىننان بەلگٸلٸ دەرەكتەر, تالاس تۋدىرمايتىن ايعاقتار. سان عاسىر ٶتسە دە, التىن وردانىڭ مەنٸ مەن ماڭىزىنىڭ حالقىمىزدىڭ ساناسىندا بەرٸك ساقتالۋى سوندىقتان.
ەز-جەنٸبەك, ەدٸگە, توقتامىس, اسان قايعى سيياقتى التىن وردا كەزٸندەگٸ قايراتكەرلەر تۋرالى جىر-داستاندار تٶل فولكلورىمىزدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ.
ٶزبەك حان سٷننيتتٸك حانافي مەزھابىن ۇلى دالانىڭ دەستٷرلٸ دٸنٸ رەتٸندە بەرٸك ورناتتى.
كەنەسارى قاسىمۇلىنا دەيٸنگٸ قازاق بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ بەرٸ دە جوشى حاننان تارايدى.
جاڭا ەلوردامىز – نۇر-سۇلتان قالاسىن ۇلى دالادا ەسەم شاھارلار سالعان ۇلىق ۇلىس بيلەۋشٸلەرٸ عۇرپىنىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى.
بيىل مامىر ايىندا ەلوردادا ٶتكەن كونفەرەنتسييادا ححٸ عاسىرداعى التىنوردالىق 7 قاعيدانى بايانداعان بولاتىنمىن. بۇل – بٷگٸنگٸ زامانعا بەيٸمدەي وتىرىپ, بابالار ٶسيەتٸ رەتٸندە باسشىلىققا الاتىن ۇلىق ۇلىستىڭ وراسان زور تاريحي مۇراسى.
سول قاعيدالاردى قىسقاشا عانا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
بٸرٸنشٸ قاعيدا – مىقتى «بيلٸك ۆەرتيكالٸ» ارقىلى ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت. بۇل ٶزٸنە سەنٸپ تاپسىرىلعان جۇمىسقا لاۋازىمدى تۇلعانىڭ دەربەس جاۋاپ بەرۋٸن بٸلدٸرەدٸ.
ەكٸنشٸ قاعيدا – مەريتوكراتييا نەمەسە باسشىلىققا لايىقتى ادامداردىڭ كەلۋٸ.
ٷشٸنشٸ قاعيدا – ەكٸمشٸلٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ.
تٶرتٸنشٸ قاعيدا – عىلىم-بٸلٸم عۇرپى.
بەسٸنشٸ قاعيدا – ديالوگ مەدەنيەتٸ.
التىنشى – ديپلوماتييا مەدەنيەتٸ.
جەتٸنشٸ – ادامي قۇندىلىقتار.
وسى جەتٸ باعىتتىڭ نەگٸزٸندە ٶز زامانىندا التىن وردا جوباسى جٷزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ مٷلتٸكسٸز ورىندالۋى ۇلىق ۇلىستىڭ ٶركەن جايىپ, دەۋٸرلەگەن عاسىرىنا جول اشتى.
بۇل نەگٸزگٸ قاعيدالار بٷگٸن دە بٸزدٸ بولاشاققا باتىل كٶز تٸگٸپ, ححٸ عاسىر تالابىنا ساي جاڭعىرۋعا باستايدى.
ەرٸپتەستەر!
پرەزيدەنت ٶز ماقالالارىنىڭ بٸرٸندە «تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك» دەپ بەكەر ايتقان جوق.
بۇل – ماڭىزدى مەسسەدج. ول تاريحتى كەسٸبيلەندٸرۋگە باعىتتالعان بەتالىسىمىزدىڭ اينىماستىعىن ايشىقتايدى. مۇنداي شەشۋشٸ مەسەلەگە ٷستٸرت قاراۋعا بولمايدى.
بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز – ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىرىپ, تاريحي جادىنى قايتا قۇرۋ جەنە قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ نىعايتۋ.
وسى رەتتە يدەولوگييا سالاسىنداعى تٷيتكٸلدٸڭ بەرٸن «التىن وردا» شەشەدٸ دەۋگە بولمايدى.
بۇل – تٶل تاريحىمىزدى شىنايى تەۋەلسٸز جەنە ەگەمەن مەملەكەت ۇستانىمى تۇرعىسىنان تٷسٸندٸرۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ەرٸ كەشەندٸ جۇمىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ.
ول ٷشٸن ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرگە مىناداي مٸندەتتەردٸ ورىنداۋىمىز قاجەت:
تاريح عىلىمىن فراگمەنتتٸك پەن بٸرجاقتىلىقتان ارىلتۋ;
ۇجىمدىق تاريحي جادتىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە تاريحتىڭ جاڭا جالپىازاماتتىق مودەلٸن قۇرۋ;
دالا ٶركەنيەتٸن دامۋدان تىسقارى دەپ سيپاتتايتىن ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراستى ەڭسەرۋ.
فورماتسييالىق, ەلەم-جٷيە جەنە باسقا دا ساتىلى تۇجىرىمدامالار ەۋرازييانىڭ اگرارلىق مال شارۋاشىلىعىن ادامزات دامۋىنىڭ جاناما, تۇيىق باعىتى رەتٸندە قاراستىراتىنى جاسىرىن ەمەس.
ۇلتتىق تاريحقا دەگەن مۇنداي كٶزقاراس ۇجىمدىق دەڭگەيدەگٸ كەمباعالدىقتى قالىپتاستىراتىنى سٶزسٸز. مۇنىڭ سوڭى عىلىمي بٸلٸمگە دەگەن تەرٸس كٶزقاراسقا, جالعان تاريحقا قۇمارتۋعا, ٶزٸن قۇربان سەزٸنٸپ, كسەنوفوبيياعا بوي الدىرۋعا ەكەلەدٸ.
بٸراق بۇل ەۋروپالىق عىلىمنىڭ زيياتكەرلٸك مۇراسىنان مٷلدە باس تارتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. دەگەنمەن, مۇنداي تۇجىرىمدامالار ۇلتتىق تاريحتىڭ مٸندەتتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ قولدانىلۋى كەرەك.
سونىمەن بٸرگە:
قوعامدا كٶنەتٷرٸك, تٷرٸك جەنە قازاق كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸ مەن ٶركەنيەتتٸك قۇندىلىعى, سونداي-اق, ونىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەگٸ رٶلٸ تۋرالى تٷسٸنٸك قالىپتاستىرۋ;
ۇلى دالا, ۇلى دالا ٶركەنيەتٸ ۇعىمدارىن ٶزەكتەندٸرٸپ, عىلىمي ديسكۋرسقا ەنگٸزۋ;
ەلٸمٸزدەگٸ تاريح عىلىمىنىڭ دەرەكتانۋدان باستاپ پالەوگەنەتيكاعا دەيٸنگٸ بارلىق سالاسىنىڭ كەشەندٸ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
سٶز سوڭىندا ايتارىم:
«التىن وردا» تاقىرىبىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا بٸرقاتار باستامانى مەملەكەت باسشىسى ماقۇلدادى. ولاردى كەلەسٸ جىلدان باستاپ جٷزەگە اسىرۋىمىز قاجەت.
بٸرٸنشٸ, شەتەل ارحيۆتەرٸندەگٸ التىن ورداعا قاتىستى ماتەريالداردى ٸزدەۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋ;
ەكٸنشٸ, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى التىن وردا قالالارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ, سونىڭ نەگٸزٸندە تاريحي-ماتەريالدىق كەشەن قۇرۋ بويىنشا جوسپار دايىنداۋ;
ٷشٸنشٸ, عىلىمي مونوگرافييالاردىڭ شىعۋىن پىسىقتاۋ. مىسالى, «جوشى», «بەركە», «ٶزبەك» حاندار تۋرالى;
تٶرتٸنشٸ, «ۇلىق ۇلىس» ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ شىعۋىن پىسىقتاپ, ۆيكيپەديياداعى التىن وردا تاقىرىبىنا قاتىستى قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلٸندەگٸ كونتەنتتٸ جاڭالاۋ;
بەسٸنشٸ, ۇلىق ۇلىستىڭ جوشىدان كەنەسارىعا دەيٸنگٸ حاندارى تۋرالى, التىن وردانىڭ رۋحاني جەنە ماتەريالدىق مەدەنيەتٸ, قالالارى مەن ساۋدا ساياساتى جايلى دەرەكتٸ فيلمدەر سەريياسىن شىعارۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ;
التىنشى, التىنوردالىق ەپوستار جەلٸسٸمەن بالالارعا ارنالعان ەرتەگٸلەردٸڭ شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
جەتٸنشٸ, التىن وردا تاقىرىبى بويىنشا اشىلعان تىڭ دەرەكتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, مەكتەپ جەنە جوعارعى وقۋ ورنىنداعى قازاقستان تاريحى پەنٸ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىن ٶزەكتەندٸرۋ.
قۇرمەتتٸ كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار!
بۇل – عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ اتسالىسۋىمەن عانا جٷزەگە اساتىن جۇمىستار.
تٸزە قوسىپ قيمىلداساق قانا جوعارىدا ايتىلعان ٶرشٸل ماقساتتارعا قول جەتكٸزەمٸز.
بٸز ۇسىنىستار مەن باستامالاردى ەردايىم قۇپتايمىز, نەتيجەلٸ ديالوگ ورناتۋعا دايىنبىز.
نازارلارىڭىزعا راحمەت!
