Foto: Baq.kz
Ata tarihtyń arqaý túiini men aidaý jolyna kóz salsaq, qashanda tarihty tulǵalar jasaitynyn ańǵaramyz. «Kóp túrki enshi alyp tarasqan» (Maǵjan) Uly dalanyń ulan belinen atqa minip, dún-dúniege tanylǵan tuǵyrly tulǵalar az emes. Sondai tanymal tulǵalardyń aldyńǵy leginde Mysyrdaǵy Mámlúkter memleketiniń dańqty sultany ári musylman áleminiń qorǵany retinde tarihta jarqyn iz qaldyrǵan Baibarys sultan, óz dáýiriniń ataýly rásimimen aitsaq, ál-Málik áz-Zahir Rýkn ad-Din Baibarys ibn Abdýllah ál-Salihi ál-Býndýqdari turary haq.
Sultan Baibarysty zamandastarynyń «dúnie men dinniń tiregi, saiypqyran, tańdalǵan tulǵa, arabtyń, ǵajamnyń hám túriktiń sultany, kápirlerdiń qalalaryn alǵan bahadúr, óz dáýiriniń Eskendiri, eki teńizdiń úkimdary, musylmandardyń ámirshisi, qos qubylanyń máligi, Mekke men Mádinanyń qyzmetshisi» dep ataǵany kóp jaidy ańǵartsa kerek.
Árine, Ál-Farabi siiaqty álemge áigili tulǵa bolǵandyqtan, túrli izdenister men zertteýler alýan taraptan sultan Baibarystyń tarihnamasyn qaýzary haq. Bul turǵyda taiaýda Mysyr elinde tusaýy kesilgen, belgili ǵalym Mehmet Tútinji qurastyrǵan aǵylshyn tilindegi «Sultan Baybars, King of Arabs, non-Arabs and Turks. From the great steppe to the great sea» (Arabtar, ǵajamdar jáne túrikterdiń patshasy – Sultan Baibarys. Uly daladan uly teńizge deiin) atty kitaptyń mańyzy zor ekenin aita ketken jón. Irgeli eńbek taǵy da tolyqtyrylyp, qazaq jáne túrik tilderinde jaryq kórip, Baibarys bahadúrdiń málim de beimálim tustary ashyla túspek.
Ǵylymi ádebietter men zertteýlerde Baibarystyń shyqqan tegi men esim-soiyna qatysty qarama-qaishy pikirler bar. Sondyqtan eń áýeli, qara bazarda satylǵan quldyqtan aibary asqan, altyn táj kigen, sultandyqqa deiin kóterilgen, ataǵy álemge jaiylǵan áigili sultannyń tegin naqtylap alǵan jón. Birinshiden, derekter men shejirelerde, jylnamalar men kóne taýarih kitaptarynda sultannyń aty «Baibarys» dep aitylady. «Beibarys» degen at qazir qulaqqa sińisti bolyp, ásirese Simashkonyń áigili shyǵarmasynan keiin keńinen qoldanysqa túsip ketkenimen, munyń jańsaq ekenin aitqanymyz jón. Baibarystanýshy Qairat Sáki myrza da osy pikirdi aityp júr. Baibóri, Baitailaq degen siiaqty, Baibarys degen ataý da onyń tegin áigilei túsedi. Sondyqtan bahadúr babamyzdy tarihi ataýymen Baibarys dep ataǵan jón siiaqty. Ekinshiden, Ibn Abd-az-Zahir ár-Raýz áz-Zahir Baibarysty «qypshaq taipasynyń bórili rýynan taraidy» dep naqtylap jazady. Úshinshiden, Baibarysqa qatysty barlyq eskertkishterde barys beinesi qashalǵany barshamyzdy oilandyrarlyq ishara ekenin de umytpaý kerek. Tórtinshiden, zamandasy Ibn Sháddad Baibarystyń týǵan inisiniń bergen málimetine súiene otyryp, ony «1227 jyly qypshaq dalasynda dúniege kelgen» degen derek aitady. Al, XIV ǵasyrdaǵy mysyrlyq tarihshy al-Aini Baibarystyń Býrdj taipasynan shyqqanyn, oǵan «min Býrdj ogly kabiliatýn min túrk» degen óziniń sózi dálel, dep habarlaidy. Qalai bolǵanda, ál-Málik áz-Zahir Rýkn ad-Din Baibarys ibn Abdýllah ál-Salihi ál-Býndýqdari retinde tarihta óshpes iz qaldyrǵan dańqty sultannyń túrkilik tegine eshkim shúbá keltirmeidi.
Arab, ǵajam hám túrik sultany
Tarihi qujattarda Mysyr men Taiaý Shyǵysta óz saiasi ústemdigin ornatyp, kóshpelilerge tán memleket úlgisin qurǵan túrkiler elin «ád-Dáýlet át-Túrkiie», iaǵni «túrkiler memleketi» dep ataǵan. Uzaq tarihtyń kerýen jolymen júrip óter bolsaq, «Túrik» ataýymen atalatyn memlekettik qurylymdar sanaýly ǵana. Atap aitqanda, kezindegi aibarly Estemi, Býmyn qaǵandar bilep, tarihy tasqa qashalǵan Túrik qaǵanaty. Odan keiingi osy ataýdy alǵan, sózimizge tuzdyq bolyp otyrǵan Mámlúkter imperiiasy. Keiin bul aibyndy ataýdy Mustafa Kemal Atatúrik Túrkiia respýblikasynyń ataýyna ainaldyrǵany belgili.
Baibarys musylman álemin saqtap qalý jolynda Altyn Orda – Ulyq ulys bileýshisi Berkemen odaqtasyp, bekem saiasi-diplomatiialyq bailanys ornatty. Baibarys pen Berkeniń áskeri, saiasi-diplomatiialyq sátti odaqtastyǵy Hulaǵý men Kresshiler joryqtaryna joiqyn toitarys berip, Orta Aziia men Taiaý Shyǵysta islam dininiń órkendeýine dańǵyl jol ashty. Tarihi qujattarda Mysyr sultandyǵy men Ulyq ulys arasynda 50-ge jýyq elshilik bailanystar jasalǵandyǵy aitylady. Tipti Baibarys dúnieden ótken soń da mámlúkter ózderiniń atajurty – Edil-Jaiyq aimaǵy men Ortalyq Aziiadan qol úzbei, únemi saiasi jáne ekonomikalyq bailanystar jasasyp otyrǵan eken. Qaharly Shyńǵys joryǵynan jóńkile shegingen túrik bekterine qorǵan bolǵan Baibarys olardyń basyn biriktirgen. Horezmnen kelgen Berke hannyń qyzyn alyp, odan týǵan murager ulyn Berke dep ataýy sonyń bir aiǵaǵy.
Baibarys kezeńiniń qym-qýyt, alasapyran zaman bolǵany belgili. Shyńǵys han dúnieden ozyp, jańa ulystar paida bolyp, tartystar qyza tústi. Jer-jahan joryqtardan qan sasyp, alapat soǵystan san myńdaǵan beibit turǵyndar qyrylyp jatty. Balalar quldyqqa jegildi, áielder kúńdikte júrdi. Sol almaǵaiyp zamanda ata-anasynan aiyrylǵan Baibarys ta Qarateńiz jaǵasynda quldyqqa satyldy. Kók kózinde aq daq bolǵandyqtan, ol bar bolǵany 40 dinarǵa baǵalanypty. Salystyrý úshin aitaiyq, máselen, Qalaýyn 1000 dinarǵa satylǵan eken. Keibir symbatty jigitter úsh myń dinarǵa deiin baǵalanǵan. Qul satýshylyqty arnaiy paida kózine ainaldyrǵandar olardyń keibirin urlap áketip satsa, endi birin ata-analary kúnkóris kózin qamtamasyz etý úshin, qaryz ben salyqtaryn tóleý úshin berip jiberip otyrypty. Baibarys pen baýyry qastyqpen qolǵa túsirilip, qazirgi Túrkiia jerindegi Sivas qalasynda satylǵan. Baibarys keiin sultan bolǵasyn sol Sivas qalasyndaǵy qul bazarǵa barǵan. Batyrlyqpen birge boiyna taqýalyqty da sińire bilgen danyshpan ózin quldyqtan sultandyq dárejesine jetkizgen Táńirge shúkirshilik etse kerek.
Jalpy, Deshti qypshaqtyń uldary men túrkiniń kindiginen taraityn jas jigitter jaýynger, qaitpas qairatty bolǵandyqtan, quldyqqa kóbirek túsken kórinedi. Bul týraly ál-Omari «qypshaq dalasynan shyqqan túrkiler erjúrek ári dene bitimi kóz tartarlyq symbatty bolyp keledi» deidi. Ásirese katoliktik Eýropa tarapynan Mysyrǵa qarsy jasalǵan Kres joryqtary kezinde Orta Shyǵysta mámlúkterdiń mańyzy arta túskeni belgili. Keiinnen olar Aibek, Qutyz, Baibarys syndy qolbasshylardyń jasaǵynda Kres joryqtaryna qarsy ǵazaýat maidanynda úlken jetistikterge jetip, aldyńǵy Aziia aimaqtarynda saiasi kúshke ie boldy.
Nil boiynda saltanatty sultandyq qurǵan mámlúkter adamzat tarihyndaǵy uly betburystarǵa oń yqpal etip, islam mádenieti men túrki órkenietiniń órken jaiýyna aitarlyqtai súbeli úles qosty. Sondyqtan da, memlekettiń negizin qalaǵan Mýiziddin Aibek, Sáif ád-Din Qutyz, ál-Mansur Qalaýyn, áz-Zahir Baibarys syndy asa kórnekti sultandar túrki-musylman álemi tarihynda joǵary qurmetke ie tegeýrindi tulǵalar sanaldy.
Bul rette Sultan Baibarys – adamzat tarihyna betburys jasaǵan, órkeniettiń damýyna airyqsha yqpal etken tegeýrindi tulǵa ekeni anyq. Keibir musylman tarihshylar ony paiǵambar áskeriniń jeńimpaz qolbasshysy Halid ibn ál-Ýalid jáne áigili sultan Salah-ad-din Aiýbimen salystyrady. Professor Fýat Kóprúli siiaqty ǵalymdar Baibarysty bulardan da joǵary baǵalaidy. Musylman tarihshylar arasynda Baibarys jeńiske jetken Ain-Jalýt soǵysyn ázireti paiǵambar zamanyndaǵy ataqty Bádr shaiqasyna teńeýshiler de bar. Osy tusta, haq dinimiz – islamdy ákelgen Muhammed paiǵambar (s.ǵ.s.) bolsa, onyń saqtalyp qalýy men órken jaiýyna zor úles qosqan Baibarys sultan ekenin basa aitqanymyz jón. Óitkeni, 1260 jyly bolǵan osy soǵys aldynda islam dini úlken qaterdiń aldynda turdy. Halifatty Hulaǵýdyń qatygez áskerleri basyp aldy, musylman elderiniń birqatary otarlyq qamytyn kidi, qalǵan bóligin de úrei biledi. Ekinshi jaqtan kres joryqshylary qyspaqqa alyp, islam áleminiń joiylyp ketý qaýpi turdy. Bir aita keterligi, osy soǵysta Hulaǵý áskerin bastaǵan Ketbuǵa men Shyńǵys hannyń zamandasy Ketbuǵa bidi shatastyrmaǵan abzal. Óitkeni ekeýiniń arasynda ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bar ekenin umytpaýymyz kerek.
Bul shaiqas Baibarystyń jeńimpazdyq qyryn, qolbasshylyq áleýetin jarqyrata kórsetti. Uly dalanyń tósin dúbirletken atalarynyń kóshpendilerge tán soǵys ónerin kórsetip, musylman álemin qorǵaǵan sultandy sol kezdegi jylnamashylar paiǵambar sahabasyna teńeidi. Qalai bolǵanda da, bul soǵys dinniń qasietti jerlerin qorǵap, islamnyń tynysyn keńeitken simvoldyq máni asqaq ǵazaýat edi.
Ain-Jalýttaǵy dańqty shaiqastan keiin bilikke kelgen sultan, sol jyly jeńisine arnap eskertkish soǵýǵa buiryq beredi. Ibn Abd ál-Hahiridiń kýálandyrýynsha, ol meimanasyn tasytqan osy uly jeńis úshin qudaiǵa alǵysyn bildirgisi kelgen. Bul jer Quranda aitylatyn Talýt pen Jalýt arasyndaǵy miftik shaiqas ótken jer sanalatyny belgili. Injil úzindilerindegi Dáýittiń Ǵoliiatty jeńý jáne Gedeonnyń midiandyqtarmen shaiqasy, Saýl patshanyń alyp filistirdi jeńýi osy simvoldyq jeńiske teńestiriledi. Ańyz jelisinde Dáýit paiǵambarǵa osy jeńisten keiin patshalyq qonǵany aitylady. Osyndai isterimen sultan Baibarys óziniń paiǵambar murasyna, onyń sahabalaryna adal qyzmet qylǵany anyq ańǵarylady. Sol arqyly ol «qos qubylaǵa» birdei qyzmet qylǵan din qorǵaýshysyna ainaldy. Ol qubylanyń biri Mekke bolsa, biri – Quds iaki Ierýsalim ekeni belgili.
Mine, Baibarys osyndai qaratúnek jaǵdaida arystandai qairat kórsetip, jaýdyń betin birjola qaitaryp, musylman úmbetin qutqaryp qaldy. Ketbuǵa basqarǵan áskerdi tastalqan etip jeńip, frankter men armiandarǵa kúirete soqqy berdi. Hashhashiler siiaqty ishten shyqqan aramza aǵymdardy tunshyqtyryp, dinniń tazalyǵyn qamtamasyz etti. Buryn Mysyrda yqpaldy bolǵan shiittik baǵyttyń ornyna súnnittik baǵytty ústem etip, Shafi mazhabynyń yqpalyn teńestirý úshin ár qalaǵa tórt iri mazhabtan qazylar taǵaiyndady. Sol arqyly hanafi mazhabynyń keń taraýyna jol ashty. Ál-Ázhardyń mártebesin biiktetti. Paiǵambarlar men sahabalar, áýlieler men rýhani tulǵalardyń murasyna tereń qurmetpen qarap, sopylyq jolǵa da den qoidy. Bul turǵyda batyr qolbasshy, kóregen basshy ǵana emes, rýhaniiatqa boilaǵan parasat iesi bolǵanyn atap ótken jón. Sol kezeńde Ibn Taimiia siiaqty qazirgi salafi aǵymynyń negizin qalaǵan ǵalymdar da bolǵan. Baibarys orta joldy ustanatyn ǵalymdardy qoldaý arqyly sol tusta salafilik aǵymnyń keń taraýyna jol bermedi. Halifatty qalpyna keltirip, islam áleminiń aibatty qorǵaýshysyna ainaldy. Andre Klot sondyqtan qaharly sultandy «frankter, armiandar jáne mońǵoldardyń túbine jetken iman qaharmany» dep baǵalaidy. Keibir eýropalyq tarihshylar ony «batysty da búlinýden aman alyp qalǵan batyr» dep sanaidy.
Rasynda, Baibarys bilikke kelmes buryn Mysyr mońǵoldar men kres joryqshylary arasynda ábden qaljyrap, eldiginen ajyrap, múldem quryp ketý qaýpi aldynda turdy. Taq talasy tolastamady, darynsyz sultandar da elge tutqa bola almady. Sondyqtan Baibarys negizin qalamasa da, Mámlúk memleketiniń naǵyz qurýshysy bolyp sanalady.
Tarihi derekterge júginsek, Baibarystyń qolbasshylyǵymen Kres joryǵyna qarsy negizgi shabýyl 1265 jyly bastalyp, birinen keiin biri dushpandaryn tize búktirýmen aiaqtalady. Osylaisha, Siriianyń bir bóligi jáne Hijaz (Mekke men Mádina) ben Mysyr mońǵoldardyń shabýylynan aman qalady. Odan keiin Kishi Armeniia memleketine qarsy joryqtar jasap, olardy da tize búktiredi.
Artynsha musylman áleminiń birligin nyǵaitý úshin kresshiler men mońǵoldarǵa qarsy Anadolydaǵy musylman túrikterine qol ushyn berdi. Osylaisha, Elbistanda Qulaǵý qolyn ekinshi márte jeńiliske ushyratady. Tarihi derekterde, Sultan Baibarystyń qoldaýynyń arqasynda túrikterdiń Anadolyda turaqtap qalýyna yqpal jasaǵandyǵy aitylady. Sol siiaqty, Siriiadaǵy sońǵy kresshiler qaldyǵyn joiyp, Antakiiada da oisyrata jeńedi. Osylaisha, ol Taiaý Shyǵystyń aibyndy kósemi, musylman áleminiń qorǵany, asyl dinniń aldaspany – Sultan Baibarys – «Abýl-Fýtýh», iaǵni «Jeńisterdiń atasy» degen ataqqa ie boldy.
Baibarys tek jaý júrek jaýynger ǵana emes, strateg qolbasshy ári qajyrly memleket qairatkeri, reformator retinde memleketti kórkeitti. Memlekettik júieni nyq ornyqtyrdy, ortalyq bilikti nyǵaitty, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrdy. Mysyr sultandyǵyna tiesili territoriialardy qorǵai otyryp, memleket shekarasyn shegendedi. Baibarys sultan tusynda qalyptasqan Mámlúkter shekarasy memleket tarihynda is júzinde ózgerissiz qaldy.
«Saif Alla – Allanyń aldaspany»
El astanasy Kairde sarailar men meshitter turǵyzyp, qolóner, saýda jáne óner salalaryn damytýǵa zor yqpal jasaǵan Baibarystyń izin Afrikanyń alyp elinen qazir de kórýge bolady. Onyń Damaskidegi kesenesi jáne onyń janyndaǵy Zákáriia medresesi – Baibarys sultan atynan turǵyzylǵan aishyqty sáýlet týyndylary sanalady.
Sonymen qatar sultan Baibarys Homs mańyndaǵy Halid ibn ál-Ýálidtiń qabirin qalpyna keltirdi. Al Halidtiń áz-paiǵambarymyzdyń soǵystarynda qol bastap, jeńimpazdyǵy úshin «Saif Alla» atanǵan dańqty qolbasshy ekeni musylman jazbalarynda aitylǵan. Kresshiler men Hulaǵý basqynshylyǵyna tabysty toitarys bergennen keiin Baibarysty da sol zamannyń tarihshylary «ekinshi Saif Alla» iaki «Allanyń aldaspany» dep atai bastady. Mámlúk sultany osy arqyly óziniń dini tanymyn da aiǵaqtai túskendei áser qaldyrady.
Baibarystyń tusynda islam ǵylymynyń sharyqtaǵan dáýiri boldy. Ol óziniń jeke qoldaýymen meshit-medreseler saldyryp, Siriiadaǵy mońǵoldar qiratqan bekinister men ǵimarattardy qaita qalpyna keltirtti. Kairdegi jáne musylman álemindegi ǵulamalar men ǵalymdarǵa úlken qoldaý kórsetip, ǵylymǵa airyqsha yqylas kórsetti. Sol tustaǵy Mysyr mońǵoldar men Kres joryǵyna bailanysty óz elinen ketýge májbúr bolǵan túrki jáne musylman ǵalymdary panalaityn órkeniet ortalyǵyna ainaldy. Mysaly, ol óziniń meditsinalyq zertteýlerimen tanymal bolǵan ortaǵasyrlyq arab dárigeri Ibn Nefis syndy ǵalymdardy qamqorlyǵyna aldy. Kair men Siriiada arrýhanalar saldyrtyp, dári-dármekpen únemi qamtamasyz etilýine yqpal jasady.
Sol siiaqty ol Ain-Jalýt shaiqasynan keiin Mysyrdyń eki mańyzdy qalasy – Kair men Damask arasynda túrkilerge tán habarshylar júiesin qurdy, osynyń nátijesinde eki qala arasyndaǵy habardy tórt-aq kúnde alatyn jetistikke jetti. Sonymen qatar, basqa da kólik jobalary retinde kópirler men porttar saldyryp, teńiz joldaryn keńinen paidalanýǵa múmkindik jasady. Aýylsharýashylyǵyn damytý úshin sýarmaly jerlerdi keńeitip, halyqty eginshilikke baýlydy.
Baibarystyń taǵy bir eńbegi, ol qypshaq tilin Mysyrdyń memlekettik tiline ainaldyrdy. Saraida qyzmet etkisi keletin kez kelgen jan túrki tilin meńgerýge tiis boldy. Ol jat jerde júrse de tegin ulyqtap, tilin damytty. Sol siiaqty, Qalaýyn sultan, Almas ámir syndy keibir bileýshiler de arab tilinde sóilemei, únemi jandaryna aýdarmashy ustaǵan. Osynyń nátijesinde Mámlúkter dáýirinde túrki tili Arabiia jáne Soltústik Afrikaǵa deiin keńinen taralyp, sol kezeńde birqatar arabsha-túrikshe sózdikter de jazylǵan. Sol sebepti biz sultan Baibarysty qai jaǵynan alsaq ta, airyqsha ardaqtaýǵa tiispiz. Ol – bir qazaqtyń ǵana emes, adamzattyń taǵdyryna áser etken, dúnieniń damýyna yqpal jasaǵan, árbir musylmanǵa maqtanysh bolǵan uly qairatker. Ókinishke qarai, búginde búkil dúniejúzi biletin Salah-ad-dinge qaraǵanda Baibarys týraly ádebietter joqtyń qasy. Osy oraida Qazaqstannyń Baibarys murasyna ielik etýi – qýanyshty jaǵdai. Mysyrdaǵy teńdesi joq bul tarihi muralar Qazaqstan úshin airyqsha mańyzǵa ie. Osyǵan bailanysty, Qazaqstan Respýblikasynyń qoldaýymen Mysyrdaǵy mámlúk muralary qamqorlyqqa alynyp, zertteý, saqtaý, qorǵaý jumystary iske asyryldy. Dúnieni dúbirletken dańqty sultannyń meshiti biraz ýaqyt kúrdeli jóndeýden ótip, qazaq eliniń qamqorlyǵymen, Memleket basshysynyń qoldaýymen qaita ashyldy. Sondyqtan Mysyr elinde Qazaqstandy Baibarys arqyly tanityndar da kúrt kóbeigen.
Deshti qypshaq topyraǵynda dúniege kelip, jat jerde máńgilikke damyldaǵan túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, asyl dinniń aldaspany – Baibarys Sultan búginde Edil men Nil arasyndaǵy túrki-musylman halyqtarynyń rýhani bailanysyn jańa deńgeige kóterip, baýyrlas elderdiń dostyq nyshanyna ainalǵan tuǵyrly tulǵa retinde tarihta máńgi qala bermek. Sol siiaqty, Mysyr tarihynda tereń iz qaldyrǵan Qutyz, Qalaýyn, Aibek, Qaitbai, Aitbai siiaqty tulǵalar da bizdiń qandastarymyz, sondyqtan olar da qazaq tarihynda laiyqty oryn alýǵa tiis dep oilaimyz.
«Óz dáýiriniń Eskendiri»
Baibarys sultannyń musylman áleminiń qasietti jerleriniń bárin de sanasynda tutyp, qasterlengeni belgili. Ol qulaý qaýpi tóngen Mádinadaǵy paiǵambar meshitin jańǵyrtyp salyp, Ierýsalimdegi jartas kúmbezin qalpyna keltirdi. Aita ketý kerek, bul kúmbezde áz Paiǵambar miǵrajǵa kóterilgen qasietti jartas ornalasqan.
Jalpy, qazirgi Izrail aimaǵynda, sonyń ishinde Ierýsalimde Baibarys sultan saldyrǵan, qalpyna keltirgen ǵibadat oryndary men meshitter kóptep sanalady.
Sondai-aq Adjlýn, Ramala meshitterin jáne Homstyń uly meshitine jóndeý jumystaryn júrgizdi. Baibarys islam áleminiń tarihi tulǵalaryn da nazardan tys qaldyrǵan joq. Ierihon mańyndaǵy Musa paiǵambar qabiri, Iabnadaǵy Ábý Hýraira, Kerak mańyndaǵy Japar ibn Abý Talib qabirlerin qalpyna keltirip, Barǵas, Antiohiia jáne Qara shirkeýleriniń orynyna meshitter saldy. Ótken rýhtarǵa qurmet pen izet, paiǵambarǵa uqsaýǵa tyrysqan izgilik túrkilik islamnyń negizgi qundylyqtary ekenin eskersek, sultan Baibarystyń túrki-qypshaqtyq tegi taǵy da aiqyndala túskendei.
Túrkilik tegin umytpaǵan, qai qiyrda júrse de týǵan jerden tamyr úzbegen Baibarys týraly tyń málimetter, jańa derekter tabylyp jatyr. Ol týraly áli talai zertteýler jasalyp, kitaptar jaryq kóreri anyq. Onyń túrkilik islamnyń altyn dińgegi Qoja Ahmet Iasaýidiń jolyn ustanǵany týraly da derekter bar. Ol – basqa taqyryptyń enshisindegi dúnie...
Uly dalanyń áigili perzentiniń biz joǵaryda keltirgen kóptegen dańqty ataqtarynan syrt, «Iskandar ál-zaman, sahib ál-qiran» nemese «Mýstarid Haval ad-din» syndy janama ataýlary da boldy. Bizdiń tilimizge aýdarsaq «Óz dáýiriniń Eskendiri», «Adasqan dindi ustanýshylardy qaitarýshy» degen maǵyna beredi. Qysqasy, artynan ańyz ergen uly bileýshiniń dańqy týǵan jeriniń de ataǵyn kúlli musylman áleminde asqaqtata túseri daýsyz.
